Συνέχεια από Σάββατο 12. Σεπτεμβρίου 2026
Κεφάλαιο 5: Οι αντιφάσεις της Προνεωτερικότητας β
Michael Allen Gillespie
Η θεολογική κρίση της ύστερης μεσαιωνικής σκέψης
ERASMUS ΕΝΑΝΤΙΟΝ LUTHER
Όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, η επαναστατική θεολογία του Luther αναπτύχθηκε σε μεγάλο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, υπήρξαν αποφασιστικές καμπές στη σκέψη του και στη σχέση του με την Εκκλησία. Η αντιπαράθεση με τον Erasmus υπήρξε μία από αυτές. Ενώ, μετά τη δημοσίευση του έργου Η βαβυλώνια αιχμαλωσία της Εκκλησίας (1520), ήταν σαφές ότι δεν μπορούσε να υπάρξει συμφιλίωση με τον πάπα, παρέμενε ακόμη ανοικτό το ουσιαστικό ερώτημα αν η Μεταρρύθμιση θα ακολουθούσε έναν περισσότερο ουμανιστικό ή έναν περισσότερο ευαγγελικό δρόμο. Η αντιπαράθεση μεταξύ Luther και Erasmus έδωσε οριστική απάντηση σε αυτό το ερώτημα και άνοιξε ένα χάσμα ανάμεσα στους ουμανιστές και στους μεταρρυθμιστές.
Πολλοί την εποχή εκείνη εξεπλάγησαν από τη σύγκρουση του Luther με τον Erasmus, επειδή πίστευαν ότι ο Luther ήταν οπαδός του Erasmus. Και οι δύο αντιτάσσονταν στην τυραννία και στη διαφθορά του κλήρου και προωθούσαν μια απλούστερη και περισσότερο προσωπική μορφή χριστιανισμού. Ο Luther είχε επίσης επηρεαστεί σαφώς από την ουμανιστική σκέψη. Είχε εισέλθει στο μοναστήρι «σφίγγοντας στην αγκαλιά του τον Plautus και τον Virgil», έχοντας ταχθεί ολόψυχα στο πλευρό του Reuchlin και του ανιψιού του, Melanchthon. Είχε επίσης αποδεχθεί σαφώς την ουμανιστική αρχή ότι η Αγία Γραφή έπρεπε να διαβάζεται στις πρωτότυπες γλώσσες της και είχε εργαστεί σκληρά για να κατακτήσει την ελληνική και την εβραϊκή. Επιπλέον, είχε επηρεαστεί βαθιά από τον Valla, τον Pico και τους άλλους Ιταλούς ουμανιστές. Υπό το πρίσμα αυτό, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι πολλοί από τους νεότερους ουμανιστές θεωρούσαν τον Luther έναν από αυτούς.
Παρ’ όλα αυτά, και ανεξάρτητα από τις προηγούμενες απόψεις του, μετά το 1515 ο Luther απέρριψε κατηγορηματικά την κεντρική ουμανιστική θέση ότι ο άνθρωπος είναι ένα ανεξάρτητο ον και προσηλώθηκε σε μια θεολογία που θεωρούσε τον Θεό και τη χάρη Του πηγή των πάντων. Η νέα αυτή θέση, ωστόσο, έγινε σαφής στον ευρύτερο κόσμο μόνο σταδιακά. Έτσι, ενώ κάποιος όπως ο Melanchthon, ο οποίος γνώριζε από κοντά τόσο τον Luther όσο και τον Erasmus, μπορούσε να κατανοήσει τις διαφορές τους, ο καλλιτέχνης Albrecht Dürer, για παράδειγμα, μπορούσε ακόμη και το 1521 να ελπίζει ότι ο Erasmus θα αναλάμβανε την ηγεσία της Μεταρρύθμισης της Wittenberg μετά τη φυλάκιση του Luther. Οι συγγένειές τους και, ακόμη περισσότερο, οι κοινοί εχθροί τους συγκάλυπταν έτσι τις καθοριστικές διαφορές ανάμεσα στη vera theologia του Luther και στη philosophia Christi του Erasmus.
Ο Erasmus άκουσε για πρώτη φορά το όνομα του Luther τον Δεκέμβριο του 1516, όταν ο εφημέριος του Frederick the Wise (Φρειδερίκος Γ΄ της Σαξονίας (1463–1525), ο Σοφός), Georg Spalatin, τον πληροφόρησε ότι ένας ανώνυμος Αυγουστινιανός μοναχός είχε διαφωνήσει με την ερμηνεία που εκείνος έδινε στον νόμο στην Προς Ρωμαίους επιστολή. Η πρώτη ουσιαστική γνωριμία του με τον Luther πραγματοποιήθηκε το 1518, όταν διάβασε τις Θέσεις για τα συγχωροχάρτια του Luther, με τις οποίες συμφώνησε ολόψυχα. Λόγω της φιλίας του Luther με τον Melanchthon, ο Erasmus υπέθεσε ότι επρόκειτο για ένα συγγενικό πνεύμα. Έτσι, θεώρησε τις πρώτες επιθέσεις κατά του Luther ως επιθέσεις εναντίον του δικού του ουμανιστικού προγράμματος. Ο Luther έγραψε μια φιλική επιστολή στον Erasmus στις 28 Μαρτίου 1519, και ο Erasmus απάντησε δύο μήνες αργότερα, ενθαρρύνοντάς τον αλλά συγχρόνως προτρέποντάς τον να επιδείξει αυτοσυγκράτηση.
Μολονότι ο Erasmus και ο Luther δεν είχαν ποτέ φιλικές σχέσεις, ο Erasmus υποστήριξε τον νεότερο θεολόγο. Τον Απρίλιο του 1519 μεσολάβησε υπέρ του Luther στον Φρειδερίκο τον Σοφό, υποστηρίζοντας ότι οι επιθέσεις εναντίον του αποτελούσαν συνέπεια της παρακμής της Εκκλησίας, την οποία είχαν προκαλέσει οι σχολαστικοί θεολόγοι και τα επαιτικά μοναχικά τάγματα. Τον Νοέμβριο του 1520 υπερασπίστηκε και πάλι τον Luther, λέγοντας στον Φρειδερίκο ότι ο Luther «διέπραξε ένα μεγάλο αμάρτημα: χτύπησε τους μοναχούς στην κοιλιά και τον πάπα στο στέμμα του!».
Παρά τη συνεχιζόμενη υποστήριξή του προς τον Luther, οι διαφορές τους γίνονταν όλο και σαφέστερες στον Erasmus. Γνώριζε ότι ο ίδιος αποτελούσε τον στόχο της κατηγορίας που διατύπωσε ο Luther σε επιστολή της 28ης Μαΐου 1522: «Η αλήθεια είναι ισχυρότερη από την ευγλωττία, το πνεύμα ισχυρότερο από την ιδιοφυΐα, η πίστη ανώτερη από τη μάθηση… Ο Χριστός δεν φοβάται ούτε τις πύλες του Άδη ούτε την εξουσία του αέρα». Ωστόσο, ακόμη και το 1523 ο Erasmus εξακολουθούσε να είναι πεπεισμένος ότι οι πραγματικοί του εχθροί ήταν οι μοναχοί: «Αν ο Luther καταβληθεί, ούτε ο Θεός ούτε ο άνθρωπος θα μπορέσει να αντισταθεί στους μοναχούς». Έβλεπε πολλά πράγματα με τα οποία συμφωνούσε στη διαμαρτυρία του Luther, μολονότι αποδοκίμαζε τη σφοδρότητά του.
Ο Erasmus προσπάθησε, χωρίς επιτυχία, να μεσολαβήσει μεταξύ του Luther και του πάπα, και απογοητευόταν ολοένα περισσότερο από την απροθυμία του Luther να μετριάσει τις απαιτήσεις του, τις οποίες ο Erasmus θεωρούσε επικίνδυνες για το ουμανιστικό πρόγραμμα μεταρρύθμισης. Μέρος της απογοήτευσης του Erasmus οφειλόταν στο γεγονός ότι θεωρούσε τον συμβιβασμό θρησκευτική αρχή και δεν κατανοούσε τη θέση του Luther ότι η επίγεια ειρήνη δεν έπρεπε να εξαγοραστεί με τίμημα την οργή του Θεού.
Καθώς η διαμάχη εντεινόταν, ο Erasmus δυσκολευόταν ολοένα περισσότερο να παραμείνει ουδέτερος. Οι εχθροί του τον χαρακτήριζαν ανοιχτά πατέρα του λουθηρανισμού. Όταν τα βιβλία του Luther κάηκαν στη Louvain στις 8 Οκτωβρίου 1520, ο Erasmus επικρίθηκε από τον άμβωνα. Έλεγαν ότι αυτός είχε γεννήσει το αυγό που επώασε ο Luther. Ο Latomus και άλλοι υποπτεύονταν ακόμη ότι ο Erasmus ήταν στην πραγματικότητα λουθηρανός. Άλλοι ήταν πεπεισμένοι ότι ήταν περισσότερο επικίνδυνος για την Εκκλησία από ό,τι ο Luther. Η προσπάθεια του Erasmus να μεσολαβήσει στη σύγκρουση εξόργισε επίσης πολλούς λουθηρανούς. Ο Ulrich von Hutten, για παράδειγμα, εξοργίστηκε επειδή ο Erasmus δεν έπαιρνε θέση στο πλευρό του Luther.
Έτσι, η πίεση προς τον Erasmus να δηλώσει την πραγματική του αφοσίωση αυξανόταν. Ο Luther και ο Melanchthon ήλπιζαν ότι θα τους υποστήριζε ή, τουλάχιστον, ότι δεν θα εναντιωνόταν σε αυτούς. Πράγματι, ο Luther υποσχέθηκε ότι δεν θα επιτιθόταν στον Erasmus, εφόσον ο Erasmus δεν επιτιθόταν πρώτος σε εκείνον. Όταν όμως αυτό έγινε γνωστό, ο Erasmus βρέθηκε σε ακόμη δυσμενέστερη θέση, επειδή δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι είχε συνάψει μυστική συμφωνία με τον Luther. Η θέση του Erasmus έγινε ακόμη δυσκολότερη μετά τις εκκλήσεις του πάπα και του Henry VIII να γράψει εναντίον του Luther. Τελικά, θεώρησε ότι δεν είχε άλλη επιλογή παρά να ταχθεί ανοιχτά εναντίον του.
Όσοι τον προέτρεπαν να εισέλθει στη διαμάχη περίμεναν από αυτόν να υπερασπιστεί την παπική υπεροχή. Ο Erasmus, ωστόσο, αποφάσισε να επικεντρωθεί στο ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης, το οποίο θεωρούσε ουσιαστικότερο για το πρόβλημα της μεταρρύθμισης και συγχρόνως λιγότερο διχαστικό θέμα. Επιπλέον, αποφάσισε να γράψει με τέτοια μετριοπάθεια, ώστε ο Luther να μην μπορεί να προσβληθεί. Στην πραγματικότητα, το έργο του δεν αποτελούσε επίθεση, αλλά μια συζήτηση που αποσκοπούσε να παρασύρει τον Luther σε έναν διάλογο γύρω από τα κεντρικά ζητήματα της νέας του θεολογίας, όπου δεν θα μπορούσε απλώς να εκτοξεύει τους ισχυρισμούς του εναντίον της ορθοδοξίας. Ο Erasmus πίστευε ότι με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε ίσως να αποφευχθεί το σχίσμα.
Ο Erasmus έδωσε στο έργο του τον τίτλο Περί της ελευθερίας της βούλησης. Το έργο πραγματευόταν ένα ζήτημα που βασάνιζε τον χριστιανισμό τουλάχιστον από την εποχή του Αυγουστίνου.
Το ζήτημα της πνευματικής ελευθερίας κατείχε επίσης κεντρική θέση στον χριστιανικό ουμανισμό. Όπως είδαμε, ο ουμανισμός στηριζόταν στην παραδοχή ότι ο άνθρωπος είναι ικανός να κατευθύνει τις πράξεις του και να αναλαμβάνει την ευθύνη γι’ αυτές· ότι, με άλλα λόγια, ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα δημιούργημα που καθορίζεται σε καθετί που πράττει από τον Θεό ή από τη μοίρα, αλλά ένα ηθικό ον που επιλέγει ελεύθερα και του οποίου οι πράξεις επηρεάζουν τόσο την επίγεια ζωή του όσο και τη σωτηρία του.
Όταν ο Melanchthon διάβασε το Περί της ελευθερίας της βούλησης, αναγνώρισε τη μετριοπάθεια του Erasmus και του υποσχέθηκε ότι και ο Luther θα έδειχνε ανάλογη μετριοπάθεια. Ο Luther, ωστόσο, εξοργίστηκε από τη στιγμή που πληροφορήθηκε ότι ο Erasmus είχε γράψει εναντίον του, χαρακτηρίζοντας αυτή την πράξη «μεγάλη άρνηση». Όταν έλαβε το Περί της ελευθερίας της βούλησης, ο Luther δίσταζε να το διαβάσει και, όταν τελικά το διάβασε, θέλησε επανειλημμένα να το πετάξει κάτω από τον πάγκο. Μολονότι άργησε πολύ να απαντήσει, η απάντησή του υπήρξε σφοδρή και κατηγορηματική.
Ο Luther έδωσε στην απάντησή του τον τίτλο Περί της υπόδουλης βούλησης. Μολονότι είχε προσπαθήσει να αποφύγει την αντιπαράθεση, αποδείχθηκε τόσο επιδέξιος στη διεξαγωγή της, ώστε ο Erasmus πείστηκε ότι την απάντηση την είχαν συγγράψει κρυφά για λογαριασμό του ο Melanchthon και ο Justus Jonas. Οι υποψίες του ήταν εσφαλμένες, αλλά κατανοητές. Ο Luther επέδειξε στο έργο αυτό μια ρητορική δεξιοτεχνία τόσο απροσδόκητη όσο και εντυπωσιακή. Παρά τη ρητορική και θεολογική του λαμπρότητα, ωστόσο, το έργο προκαλεί συχνά αγανάκτηση, επειδή δεν απαντά σε πολλά από τα ερωτήματα που θέτει ο Erasmus και συχνά εκφυλίζεται σε προσωπική επίθεση εναντίον του.
Ο Erasmus συγκλονίστηκε. Είχε προσπαθήσει να βοηθήσει τον Luther και έμεινε κατάπληκτος από την απάντησή του, την οποία θεωρούσε αποτέλεσμα ενός βαθιά ριζωμένου μοιροκρατισμού και αντινομισμού. Εάν ο Luther μπορούσε να στραφεί εναντίον κάποιου που βρισκόταν τόσο κοντά του, πώς θα μπορούσε να συνεννοηθεί με οποιονδήποτε άλλον; Και ποια επίδραση θα ασκούσε μια τέτοια διδασκαλία στη συμπεριφορά των μαζών; Για τον Erasmus, η Εξέγερση των Χωρικών (1524–1526) υπήρξε η τρομακτική απάντηση. Από την απάντηση του Luther πείστηκε επίσης ότι δεν μπορούσε πλέον να κάνει τίποτε για να τον σώσει από την άβυσσο του φανατισμού. Υπό αυτές τις συνθήκες, κάθε περαιτέρω συζήτηση ήταν μάταιη.
Ο Erasmus απάντησε στο Περί της υπόδουλης βούλησης με τον Ασπιδοφόρο (Hyperaspistes), έργο που δημοσιεύθηκε σε δύο εκτενείς τόμους. Πρόκειται για ένα έργο καθαρής αυτοάμυνας. Ο Luther είχε αμαυρώσει την υπόληψή του και ο Erasmus όφειλε να απαντήσει. Το έκανε εκτενώς, εξετάζοντας μία προς μία τις κατηγορίες του Luther. Επομένως, το έργο δεν προοριζόταν πραγματικά για τον Luther και δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο Luther το διάβασε ποτέ.
Ανεξάρτητα από την αξία των επιχειρημάτων των δύο πλευρών, από πρακτική άποψη ο Luther κέρδισε την αντιπαράθεση. Μετά τη δημοσίευση του Περί της υπόδουλης βούλησης, καμία συμφιλίωση ανάμεσα στον ευαγγελικό χριστιανισμό και στον ουμανισμό δεν ήταν πλέον δυνατή. Με αυτόν τον τρόπο, ο Luther ανάγκασε όσους ενδιαφέρονταν για τη μεταρρύθμιση να επιλέξουν ανάμεσα στον ίδιο και στον Erasmus και, ουσιαστικά, ώθησε τον Erasmus στην αγκαλιά της Εκκλησίας. Μπροστά σε αυτή την επιλογή, όσοι ζητούσαν επιτακτικά τη μεταρρύθμιση δύσκολα θα μπορούσαν να μην ταχθούν στο πλευρό του Luther.
Ωστόσο, μολονότι ο Luther επικράτησε βραχυπρόθεσμα, στη συνέχεια αποδείχθηκε λιγότερο επιτυχημένος. Η πόλωση που προκάλεσε αυτή η αντιπαράθεση ενίσχυσε τη ριζοσπαστική πτέρυγα του ίδιου του ευαγγελικού κινήματός του, προσδίδοντας μεγαλύτερη βαρύτητα στους Αναβαπτιστές και στους αντινομιστές, οι οποίοι θεωρούσαν ότι ακόμη και ο ίδιος ο Luther ήταν υπερβολικά συντηρητικός.
Επιπλέον, επειδή ο Luther είχε υποστηρίξει ότι η θεία έμπνευση υπερείχε της ηθικής, δεν ήταν σε θέση να προτρέψει αυτούς τους ριζοσπάστες σε ηθική αυτοσυγκράτηση. Αναγκάστηκε, επομένως, να προσφύγει στην ένοπλη δύναμη των ηγεμόνων για τη διατήρηση της τάξης. Αυτή, όμως, υπήρξε μια μοιραία απόφαση. Η αντίστασή του στην ατομική αποκάλυψη τον καθιστούσε ολοένα πιο περιττό για το κίνημα της Μεταρρύθμισης, το οποίο ριζοσπαστικοποιούνταν με ταχύτητα, ενώ η στροφή του προς τους ηγεμόνες συνέβαλε στη νομιμοποίηση της χρήσης κρατικής βίας για την υπεράσπιση της θρησκευτικής αλήθειας — κάτι που επρόκειτο να αποδειχθεί καταστροφικό κατά τον επόμενο αιώνα. Έτσι, μολονότι η νίκη του Luther κατέστησε αναπόφευκτο το να ακολουθήσει η Μεταρρύθμιση έναν περισσότερο ευαγγελικό δρόμο, αύξησε συγχρόνως την πιθανότητα να κινηθεί προς μια κατεύθυνση πιο ριζοσπαστική και βίαιη από εκείνη που ο ίδιος επιθυμούσε.
Μολονότι ο Erasmus έχασε την αντιπαράθεση μέσα στο πλαίσιο της εποχής του και δεν κατόρθωσε να αποτρέψει τη βίαιη σύγκρουση την οποία τόσο φοβόταν, μακροπρόθεσμα η θεολογική του θέση αποδείχθηκε περισσότερο επιτυχημένη. Η αντιπαράθεσή του με τον Luther εξόργισε τόσο τους λουθηρανούς όσο και τους καθολικούς. Και οι δύο πλευρές πίστευαν ότι προσποιούνταν, αν και για διαφορετικούς λόγους. Οι υποψίες τους οφείλονταν εν μέρει απλώς στην επιδέξια χρήση της ειρωνείας από μέρους του, η οποία καθιστούσε δύσκολο να διαπιστωθεί τι πραγματικά πίστευε. Έτσι, ο Luther παρατήρησε ότι «ο Erasmus γλιστρά σαν χέλι» και κατέληξε: «Μόνο ο Χριστός μπορεί να τον πιάσει!»
Ο Erasmus εξόργισε επίσης τους ορθόδοξους καθολικούς. Δεν είχε επιτεθεί στον Luther με τον τρόπο που εκείνοι περίμεναν. Σταδιακά έχασε την εύνοια της Εκκλησίας και, κατά τη διάρκεια της παποσύνης του Paul IV (1555–1559), τα έργα του συμπεριλήφθηκαν στον Κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων. Ωστόσο, το εγχείρημα του Erasmus συνεχίστηκε τόσο από καθολικούς όσο και από προτεστάντες. Μακροπρόθεσμα, επομένως, δεν επικράτησε το θεοκεντρικό και αποκαλυπτικό όραμα του Luther, αλλά ο μετριοπαθέστερος και ηθικός χριστιανικός ουμανισμός του Erasmus.
Στην Αγγλία επικράτησε ο αρμινιανισμός (θεολογικό ρεύμα του προτεσταντισμού που προέρχεται από τον Ολλανδό θεολόγο Jacobus Arminius (1560–1609)), ο οποίος όφειλε πολλά στον Erasmus, ενώ στο εσωτερικό των κύριων προτεσταντικών Εκκλησιών το αποκαλυπτικό όραμα του Luther αντικαταστάθηκε σταδιακά από τις περισσότερο εγκόσμιες μέριμνες του Erasmus. Και από την καθολική πλευρά δεν επικράτησαν οι αντίπαλοι του Erasmus, αλλά οι Ιησουίτες, των οποίων το εκπαιδευτικό πρόγραμμα είχε ως πρότυπο εκείνο του Erasmus. Η «νίκη» του Erasmus, ωστόσο, άργησε πολύ να έρθει και κατέστη δυνατή μόνο χάρη στην ευρεία αναγνώριση των κινδύνων του θρησκευτικού φανατισμού, ως συνέπεια των Θρησκευτικών Πολέμων.
Η ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ
Όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, η επαναστατική θεολογία του Luther αναπτύχθηκε σε μεγάλο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, υπήρξαν αποφασιστικές καμπές στη σκέψη του και στη σχέση του με την Εκκλησία. Η αντιπαράθεση με τον Erasmus υπήρξε μία από αυτές. Ενώ, μετά τη δημοσίευση του έργου Η βαβυλώνια αιχμαλωσία της Εκκλησίας (1520), ήταν σαφές ότι δεν μπορούσε να υπάρξει συμφιλίωση με τον πάπα, παρέμενε ακόμη ανοικτό το ουσιαστικό ερώτημα αν η Μεταρρύθμιση θα ακολουθούσε έναν περισσότερο ουμανιστικό ή έναν περισσότερο ευαγγελικό δρόμο. Η αντιπαράθεση μεταξύ Luther και Erasmus έδωσε οριστική απάντηση σε αυτό το ερώτημα και άνοιξε ένα χάσμα ανάμεσα στους ουμανιστές και στους μεταρρυθμιστές.
Πολλοί την εποχή εκείνη εξεπλάγησαν από τη σύγκρουση του Luther με τον Erasmus, επειδή πίστευαν ότι ο Luther ήταν οπαδός του Erasmus. Και οι δύο αντιτάσσονταν στην τυραννία και στη διαφθορά του κλήρου και προωθούσαν μια απλούστερη και περισσότερο προσωπική μορφή χριστιανισμού. Ο Luther είχε επίσης επηρεαστεί σαφώς από την ουμανιστική σκέψη. Είχε εισέλθει στο μοναστήρι «σφίγγοντας στην αγκαλιά του τον Plautus και τον Virgil», έχοντας ταχθεί ολόψυχα στο πλευρό του Reuchlin και του ανιψιού του, Melanchthon. Είχε επίσης αποδεχθεί σαφώς την ουμανιστική αρχή ότι η Αγία Γραφή έπρεπε να διαβάζεται στις πρωτότυπες γλώσσες της και είχε εργαστεί σκληρά για να κατακτήσει την ελληνική και την εβραϊκή. Επιπλέον, είχε επηρεαστεί βαθιά από τον Valla, τον Pico και τους άλλους Ιταλούς ουμανιστές. Υπό το πρίσμα αυτό, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι πολλοί από τους νεότερους ουμανιστές θεωρούσαν τον Luther έναν από αυτούς.
Παρ’ όλα αυτά, και ανεξάρτητα από τις προηγούμενες απόψεις του, μετά το 1515 ο Luther απέρριψε κατηγορηματικά την κεντρική ουμανιστική θέση ότι ο άνθρωπος είναι ένα ανεξάρτητο ον και προσηλώθηκε σε μια θεολογία που θεωρούσε τον Θεό και τη χάρη Του πηγή των πάντων. Η νέα αυτή θέση, ωστόσο, έγινε σαφής στον ευρύτερο κόσμο μόνο σταδιακά. Έτσι, ενώ κάποιος όπως ο Melanchthon, ο οποίος γνώριζε από κοντά τόσο τον Luther όσο και τον Erasmus, μπορούσε να κατανοήσει τις διαφορές τους, ο καλλιτέχνης Albrecht Dürer, για παράδειγμα, μπορούσε ακόμη και το 1521 να ελπίζει ότι ο Erasmus θα αναλάμβανε την ηγεσία της Μεταρρύθμισης της Wittenberg μετά τη φυλάκιση του Luther. Οι συγγένειές τους και, ακόμη περισσότερο, οι κοινοί εχθροί τους συγκάλυπταν έτσι τις καθοριστικές διαφορές ανάμεσα στη vera theologia του Luther και στη philosophia Christi του Erasmus.
Ο Erasmus άκουσε για πρώτη φορά το όνομα του Luther τον Δεκέμβριο του 1516, όταν ο εφημέριος του Frederick the Wise (Φρειδερίκος Γ΄ της Σαξονίας (1463–1525), ο Σοφός), Georg Spalatin, τον πληροφόρησε ότι ένας ανώνυμος Αυγουστινιανός μοναχός είχε διαφωνήσει με την ερμηνεία που εκείνος έδινε στον νόμο στην Προς Ρωμαίους επιστολή. Η πρώτη ουσιαστική γνωριμία του με τον Luther πραγματοποιήθηκε το 1518, όταν διάβασε τις Θέσεις για τα συγχωροχάρτια του Luther, με τις οποίες συμφώνησε ολόψυχα. Λόγω της φιλίας του Luther με τον Melanchthon, ο Erasmus υπέθεσε ότι επρόκειτο για ένα συγγενικό πνεύμα. Έτσι, θεώρησε τις πρώτες επιθέσεις κατά του Luther ως επιθέσεις εναντίον του δικού του ουμανιστικού προγράμματος. Ο Luther έγραψε μια φιλική επιστολή στον Erasmus στις 28 Μαρτίου 1519, και ο Erasmus απάντησε δύο μήνες αργότερα, ενθαρρύνοντάς τον αλλά συγχρόνως προτρέποντάς τον να επιδείξει αυτοσυγκράτηση.
Μολονότι ο Erasmus και ο Luther δεν είχαν ποτέ φιλικές σχέσεις, ο Erasmus υποστήριξε τον νεότερο θεολόγο. Τον Απρίλιο του 1519 μεσολάβησε υπέρ του Luther στον Φρειδερίκο τον Σοφό, υποστηρίζοντας ότι οι επιθέσεις εναντίον του αποτελούσαν συνέπεια της παρακμής της Εκκλησίας, την οποία είχαν προκαλέσει οι σχολαστικοί θεολόγοι και τα επαιτικά μοναχικά τάγματα. Τον Νοέμβριο του 1520 υπερασπίστηκε και πάλι τον Luther, λέγοντας στον Φρειδερίκο ότι ο Luther «διέπραξε ένα μεγάλο αμάρτημα: χτύπησε τους μοναχούς στην κοιλιά και τον πάπα στο στέμμα του!».
Παρά τη συνεχιζόμενη υποστήριξή του προς τον Luther, οι διαφορές τους γίνονταν όλο και σαφέστερες στον Erasmus. Γνώριζε ότι ο ίδιος αποτελούσε τον στόχο της κατηγορίας που διατύπωσε ο Luther σε επιστολή της 28ης Μαΐου 1522: «Η αλήθεια είναι ισχυρότερη από την ευγλωττία, το πνεύμα ισχυρότερο από την ιδιοφυΐα, η πίστη ανώτερη από τη μάθηση… Ο Χριστός δεν φοβάται ούτε τις πύλες του Άδη ούτε την εξουσία του αέρα». Ωστόσο, ακόμη και το 1523 ο Erasmus εξακολουθούσε να είναι πεπεισμένος ότι οι πραγματικοί του εχθροί ήταν οι μοναχοί: «Αν ο Luther καταβληθεί, ούτε ο Θεός ούτε ο άνθρωπος θα μπορέσει να αντισταθεί στους μοναχούς». Έβλεπε πολλά πράγματα με τα οποία συμφωνούσε στη διαμαρτυρία του Luther, μολονότι αποδοκίμαζε τη σφοδρότητά του.
Ο Erasmus προσπάθησε, χωρίς επιτυχία, να μεσολαβήσει μεταξύ του Luther και του πάπα, και απογοητευόταν ολοένα περισσότερο από την απροθυμία του Luther να μετριάσει τις απαιτήσεις του, τις οποίες ο Erasmus θεωρούσε επικίνδυνες για το ουμανιστικό πρόγραμμα μεταρρύθμισης. Μέρος της απογοήτευσης του Erasmus οφειλόταν στο γεγονός ότι θεωρούσε τον συμβιβασμό θρησκευτική αρχή και δεν κατανοούσε τη θέση του Luther ότι η επίγεια ειρήνη δεν έπρεπε να εξαγοραστεί με τίμημα την οργή του Θεού.
Καθώς η διαμάχη εντεινόταν, ο Erasmus δυσκολευόταν ολοένα περισσότερο να παραμείνει ουδέτερος. Οι εχθροί του τον χαρακτήριζαν ανοιχτά πατέρα του λουθηρανισμού. Όταν τα βιβλία του Luther κάηκαν στη Louvain στις 8 Οκτωβρίου 1520, ο Erasmus επικρίθηκε από τον άμβωνα. Έλεγαν ότι αυτός είχε γεννήσει το αυγό που επώασε ο Luther. Ο Latomus και άλλοι υποπτεύονταν ακόμη ότι ο Erasmus ήταν στην πραγματικότητα λουθηρανός. Άλλοι ήταν πεπεισμένοι ότι ήταν περισσότερο επικίνδυνος για την Εκκλησία από ό,τι ο Luther. Η προσπάθεια του Erasmus να μεσολαβήσει στη σύγκρουση εξόργισε επίσης πολλούς λουθηρανούς. Ο Ulrich von Hutten, για παράδειγμα, εξοργίστηκε επειδή ο Erasmus δεν έπαιρνε θέση στο πλευρό του Luther.
Έτσι, η πίεση προς τον Erasmus να δηλώσει την πραγματική του αφοσίωση αυξανόταν. Ο Luther και ο Melanchthon ήλπιζαν ότι θα τους υποστήριζε ή, τουλάχιστον, ότι δεν θα εναντιωνόταν σε αυτούς. Πράγματι, ο Luther υποσχέθηκε ότι δεν θα επιτιθόταν στον Erasmus, εφόσον ο Erasmus δεν επιτιθόταν πρώτος σε εκείνον. Όταν όμως αυτό έγινε γνωστό, ο Erasmus βρέθηκε σε ακόμη δυσμενέστερη θέση, επειδή δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι είχε συνάψει μυστική συμφωνία με τον Luther. Η θέση του Erasmus έγινε ακόμη δυσκολότερη μετά τις εκκλήσεις του πάπα και του Henry VIII να γράψει εναντίον του Luther. Τελικά, θεώρησε ότι δεν είχε άλλη επιλογή παρά να ταχθεί ανοιχτά εναντίον του.
Όσοι τον προέτρεπαν να εισέλθει στη διαμάχη περίμεναν από αυτόν να υπερασπιστεί την παπική υπεροχή. Ο Erasmus, ωστόσο, αποφάσισε να επικεντρωθεί στο ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης, το οποίο θεωρούσε ουσιαστικότερο για το πρόβλημα της μεταρρύθμισης και συγχρόνως λιγότερο διχαστικό θέμα. Επιπλέον, αποφάσισε να γράψει με τέτοια μετριοπάθεια, ώστε ο Luther να μην μπορεί να προσβληθεί. Στην πραγματικότητα, το έργο του δεν αποτελούσε επίθεση, αλλά μια συζήτηση που αποσκοπούσε να παρασύρει τον Luther σε έναν διάλογο γύρω από τα κεντρικά ζητήματα της νέας του θεολογίας, όπου δεν θα μπορούσε απλώς να εκτοξεύει τους ισχυρισμούς του εναντίον της ορθοδοξίας. Ο Erasmus πίστευε ότι με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε ίσως να αποφευχθεί το σχίσμα.
Ο Erasmus έδωσε στο έργο του τον τίτλο Περί της ελευθερίας της βούλησης. Το έργο πραγματευόταν ένα ζήτημα που βασάνιζε τον χριστιανισμό τουλάχιστον από την εποχή του Αυγουστίνου.
Το ζήτημα της πνευματικής ελευθερίας κατείχε επίσης κεντρική θέση στον χριστιανικό ουμανισμό. Όπως είδαμε, ο ουμανισμός στηριζόταν στην παραδοχή ότι ο άνθρωπος είναι ικανός να κατευθύνει τις πράξεις του και να αναλαμβάνει την ευθύνη γι’ αυτές· ότι, με άλλα λόγια, ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα δημιούργημα που καθορίζεται σε καθετί που πράττει από τον Θεό ή από τη μοίρα, αλλά ένα ηθικό ον που επιλέγει ελεύθερα και του οποίου οι πράξεις επηρεάζουν τόσο την επίγεια ζωή του όσο και τη σωτηρία του.
Όταν ο Melanchthon διάβασε το Περί της ελευθερίας της βούλησης, αναγνώρισε τη μετριοπάθεια του Erasmus και του υποσχέθηκε ότι και ο Luther θα έδειχνε ανάλογη μετριοπάθεια. Ο Luther, ωστόσο, εξοργίστηκε από τη στιγμή που πληροφορήθηκε ότι ο Erasmus είχε γράψει εναντίον του, χαρακτηρίζοντας αυτή την πράξη «μεγάλη άρνηση». Όταν έλαβε το Περί της ελευθερίας της βούλησης, ο Luther δίσταζε να το διαβάσει και, όταν τελικά το διάβασε, θέλησε επανειλημμένα να το πετάξει κάτω από τον πάγκο. Μολονότι άργησε πολύ να απαντήσει, η απάντησή του υπήρξε σφοδρή και κατηγορηματική.
Ο Luther έδωσε στην απάντησή του τον τίτλο Περί της υπόδουλης βούλησης. Μολονότι είχε προσπαθήσει να αποφύγει την αντιπαράθεση, αποδείχθηκε τόσο επιδέξιος στη διεξαγωγή της, ώστε ο Erasmus πείστηκε ότι την απάντηση την είχαν συγγράψει κρυφά για λογαριασμό του ο Melanchthon και ο Justus Jonas. Οι υποψίες του ήταν εσφαλμένες, αλλά κατανοητές. Ο Luther επέδειξε στο έργο αυτό μια ρητορική δεξιοτεχνία τόσο απροσδόκητη όσο και εντυπωσιακή. Παρά τη ρητορική και θεολογική του λαμπρότητα, ωστόσο, το έργο προκαλεί συχνά αγανάκτηση, επειδή δεν απαντά σε πολλά από τα ερωτήματα που θέτει ο Erasmus και συχνά εκφυλίζεται σε προσωπική επίθεση εναντίον του.
Ο Erasmus συγκλονίστηκε. Είχε προσπαθήσει να βοηθήσει τον Luther και έμεινε κατάπληκτος από την απάντησή του, την οποία θεωρούσε αποτέλεσμα ενός βαθιά ριζωμένου μοιροκρατισμού και αντινομισμού. Εάν ο Luther μπορούσε να στραφεί εναντίον κάποιου που βρισκόταν τόσο κοντά του, πώς θα μπορούσε να συνεννοηθεί με οποιονδήποτε άλλον; Και ποια επίδραση θα ασκούσε μια τέτοια διδασκαλία στη συμπεριφορά των μαζών; Για τον Erasmus, η Εξέγερση των Χωρικών (1524–1526) υπήρξε η τρομακτική απάντηση. Από την απάντηση του Luther πείστηκε επίσης ότι δεν μπορούσε πλέον να κάνει τίποτε για να τον σώσει από την άβυσσο του φανατισμού. Υπό αυτές τις συνθήκες, κάθε περαιτέρω συζήτηση ήταν μάταιη.
Ο Erasmus απάντησε στο Περί της υπόδουλης βούλησης με τον Ασπιδοφόρο (Hyperaspistes), έργο που δημοσιεύθηκε σε δύο εκτενείς τόμους. Πρόκειται για ένα έργο καθαρής αυτοάμυνας. Ο Luther είχε αμαυρώσει την υπόληψή του και ο Erasmus όφειλε να απαντήσει. Το έκανε εκτενώς, εξετάζοντας μία προς μία τις κατηγορίες του Luther. Επομένως, το έργο δεν προοριζόταν πραγματικά για τον Luther και δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο Luther το διάβασε ποτέ.
Ανεξάρτητα από την αξία των επιχειρημάτων των δύο πλευρών, από πρακτική άποψη ο Luther κέρδισε την αντιπαράθεση. Μετά τη δημοσίευση του Περί της υπόδουλης βούλησης, καμία συμφιλίωση ανάμεσα στον ευαγγελικό χριστιανισμό και στον ουμανισμό δεν ήταν πλέον δυνατή. Με αυτόν τον τρόπο, ο Luther ανάγκασε όσους ενδιαφέρονταν για τη μεταρρύθμιση να επιλέξουν ανάμεσα στον ίδιο και στον Erasmus και, ουσιαστικά, ώθησε τον Erasmus στην αγκαλιά της Εκκλησίας. Μπροστά σε αυτή την επιλογή, όσοι ζητούσαν επιτακτικά τη μεταρρύθμιση δύσκολα θα μπορούσαν να μην ταχθούν στο πλευρό του Luther.
Ωστόσο, μολονότι ο Luther επικράτησε βραχυπρόθεσμα, στη συνέχεια αποδείχθηκε λιγότερο επιτυχημένος. Η πόλωση που προκάλεσε αυτή η αντιπαράθεση ενίσχυσε τη ριζοσπαστική πτέρυγα του ίδιου του ευαγγελικού κινήματός του, προσδίδοντας μεγαλύτερη βαρύτητα στους Αναβαπτιστές και στους αντινομιστές, οι οποίοι θεωρούσαν ότι ακόμη και ο ίδιος ο Luther ήταν υπερβολικά συντηρητικός.
Επιπλέον, επειδή ο Luther είχε υποστηρίξει ότι η θεία έμπνευση υπερείχε της ηθικής, δεν ήταν σε θέση να προτρέψει αυτούς τους ριζοσπάστες σε ηθική αυτοσυγκράτηση. Αναγκάστηκε, επομένως, να προσφύγει στην ένοπλη δύναμη των ηγεμόνων για τη διατήρηση της τάξης. Αυτή, όμως, υπήρξε μια μοιραία απόφαση. Η αντίστασή του στην ατομική αποκάλυψη τον καθιστούσε ολοένα πιο περιττό για το κίνημα της Μεταρρύθμισης, το οποίο ριζοσπαστικοποιούνταν με ταχύτητα, ενώ η στροφή του προς τους ηγεμόνες συνέβαλε στη νομιμοποίηση της χρήσης κρατικής βίας για την υπεράσπιση της θρησκευτικής αλήθειας — κάτι που επρόκειτο να αποδειχθεί καταστροφικό κατά τον επόμενο αιώνα. Έτσι, μολονότι η νίκη του Luther κατέστησε αναπόφευκτο το να ακολουθήσει η Μεταρρύθμιση έναν περισσότερο ευαγγελικό δρόμο, αύξησε συγχρόνως την πιθανότητα να κινηθεί προς μια κατεύθυνση πιο ριζοσπαστική και βίαιη από εκείνη που ο ίδιος επιθυμούσε.
Μολονότι ο Erasmus έχασε την αντιπαράθεση μέσα στο πλαίσιο της εποχής του και δεν κατόρθωσε να αποτρέψει τη βίαιη σύγκρουση την οποία τόσο φοβόταν, μακροπρόθεσμα η θεολογική του θέση αποδείχθηκε περισσότερο επιτυχημένη. Η αντιπαράθεσή του με τον Luther εξόργισε τόσο τους λουθηρανούς όσο και τους καθολικούς. Και οι δύο πλευρές πίστευαν ότι προσποιούνταν, αν και για διαφορετικούς λόγους. Οι υποψίες τους οφείλονταν εν μέρει απλώς στην επιδέξια χρήση της ειρωνείας από μέρους του, η οποία καθιστούσε δύσκολο να διαπιστωθεί τι πραγματικά πίστευε. Έτσι, ο Luther παρατήρησε ότι «ο Erasmus γλιστρά σαν χέλι» και κατέληξε: «Μόνο ο Χριστός μπορεί να τον πιάσει!»
Ο Erasmus εξόργισε επίσης τους ορθόδοξους καθολικούς. Δεν είχε επιτεθεί στον Luther με τον τρόπο που εκείνοι περίμεναν. Σταδιακά έχασε την εύνοια της Εκκλησίας και, κατά τη διάρκεια της παποσύνης του Paul IV (1555–1559), τα έργα του συμπεριλήφθηκαν στον Κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων. Ωστόσο, το εγχείρημα του Erasmus συνεχίστηκε τόσο από καθολικούς όσο και από προτεστάντες. Μακροπρόθεσμα, επομένως, δεν επικράτησε το θεοκεντρικό και αποκαλυπτικό όραμα του Luther, αλλά ο μετριοπαθέστερος και ηθικός χριστιανικός ουμανισμός του Erasmus.
Στην Αγγλία επικράτησε ο αρμινιανισμός (θεολογικό ρεύμα του προτεσταντισμού που προέρχεται από τον Ολλανδό θεολόγο Jacobus Arminius (1560–1609)), ο οποίος όφειλε πολλά στον Erasmus, ενώ στο εσωτερικό των κύριων προτεσταντικών Εκκλησιών το αποκαλυπτικό όραμα του Luther αντικαταστάθηκε σταδιακά από τις περισσότερο εγκόσμιες μέριμνες του Erasmus. Και από την καθολική πλευρά δεν επικράτησαν οι αντίπαλοι του Erasmus, αλλά οι Ιησουίτες, των οποίων το εκπαιδευτικό πρόγραμμα είχε ως πρότυπο εκείνο του Erasmus. Η «νίκη» του Erasmus, ωστόσο, άργησε πολύ να έρθει και κατέστη δυνατή μόνο χάρη στην ευρεία αναγνώριση των κινδύνων του θρησκευτικού φανατισμού, ως συνέπεια των Θρησκευτικών Πολέμων.
Η ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ
