"ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ" Andrea Marcigliano

" Είναι απλό: η γενική σχετικότητα ασχολείται με τη δύναμη της βαρύτητας, η ειδική σχετικότητα όχι...

ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ

Βρίσκω μια φράση σε ένα γράμμα του Άλμπερτ Αϊνστάιν που με εντυπωσιάζει. Είναι μια επιστολή που απευθύνεται στον Μικέλε Μπέσο, τον Ελβετό Ιταλό μηχανικό, Σεφαραδίτη Εβραίο(τής Ισπανίας), που ήταν ο δια βίου φίλος του. Ο «ηχητικός πίνακας» των στοχασμών του, όπως τον όρισε ο Αϊνστάιν. Και ένας πολύτιμος συνεργάτης στον καθορισμό της πρώτης θεωρίας της σχετικότητας…

Λοιπόν, σε αυτή την πρόταση λέει ότι «για εμάς που πιστεύουμε στη φυσική, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι απλώς μια πεισματική ψευδαίσθηση».
Λοιπόν, δεν είμαι φυσικός. Ούτε πιστός στη φυσική. Ωστόσο, αυτή η ιδέα, ότι ο χρόνος είναι απλώς μια πεισματική ψευδαίσθηση, μου φαίνεται εξαιρετικά υποβλητική. Ή μάλλον έχει απήχηση μέσα μου.

Ένας άλλος φυσικός, ο Fritijof Capra, έγραψε ένα βιβλίο πολλά χρόνια αργότερα, το οποίο συνεχίζω, λίγο πολύ μάταια, να προτείνω στους μαθητές μου. « Το Τάο της Φυσικής » (LC) . Η υπόθεση είναι απλή. Ο Κάπρα, προφανώς και άνθρωπος με καλή ανθρωπιστική κουλτούρα - κάτι που είναι σπάνιο μεταξύ των λεγόμενων επιστημόνων - είχε συνειδητοποιήσει ένα πράγμα. Ότι όλες, ή σχεδόν όλες, οι πιο πρόσφατες θεωρίες της Φυσικής, από τη Σχετικότητα έως τήν Κβαντική, βρήκαν αντιστοιχίες με αρχαίους, πολύ αρχαίους κοσμογονικούς μύθους. Δηλαδή οι αρχαίοι γνώριζαν ήδη. Και έχουν ήδη καταλάβει. Σίγουρα δεν διέθεταν τα εργαλεία, μαθηματικά και τεχνικά, για να αποδείξουν αυτές τις θεωρίες. Αλλά… ήξεραν. Και εμείς οι σύγχρονοι, με όλη μας την αλαζονεία, δεν έχουμε ανακαλύψει ένα αγαπημένο τσιπ... Ο Κάπρα δεν το λέει πραγματικά αυτό... αλλά μου φαίνεται ότι καταλαβαίνει σωστά την ιδέα.

Έτσι περιέγραψε τη διαίσθησή του για την πνευματική πραγματικότητα: « Πριν από πέντε χρόνια είχα μια υπέροχη εμπειρία που με ξεκίνησε στο μονοπάτι που έμελλε να με οδηγήσει να γράψω αυτό το βιβλίο. Ένα απόγευμα αργά το καλοκαίρι, καθισμένος δίπλα στον ωκεανό, παρατηρούσα την κίνηση των κυμάτων και ένιωθα τον ρυθμό της αναπνοής μου, όταν ξαφνικά συνειδητοποίησα ότι όλα γύρω μου έπαιρναν μέρος σε έναν γιγάντιο κοσμικό χορό. […] Καθισμένος σε εκείνη την παραλία, οι προηγούμενες εμπειρίες μου ζωντάνεψαν. «Είδα» καταρράκτες ενέργειας να κατεβαίνουν από το διάστημα, στους οποίους σωματίδια δημιουργούνταν και καταστρέφονταν με παλλόμενους ρυθμούς. «Είδα» τα άτομα των στοιχείων και του σώματός μου να συμμετέχουν σε αυτόν τον κοσμικό χορό ενέργειας. Αντιλήφθηκα τον ρυθμό του και «άκουσα» τη μουσική του: και εκείνη τη στιγμή ήξερα ότι αυτός ήταν ο χορός του Śiva, του Θεού των Χορευτών που λάτρευαν οι Ινδουιστές ». (The Tao of Physics, Adelphi, 1993, σελ. 11-12)

Ωστόσο, σε αυτή τη φράση του Αϊνστάιν φαίνεται να αναγνωρίζω μια ιδέα που υπήρχε στην αρχαία Γνώση. Δηλαδή τις διαφορετικές, ας πούμε, διαστάσεις του Χρόνου. Που ονομάζονταν Κρόνος, ο άλλος Aiòn. Και ο Κρόνος είναι ο καιρός που περνά, το Κοράκι –η ετυμολογία ίδια– που κατατρώει τις μέρες. Και που σηματοδοτεί, στην πραγματικότητα, τη μετάβαση από το παρελθόν στο μέλλον. Όπου το Παρόν είναι μόνο η συνάντηση μεταξύ μιας στιγμής που φεύγει και μιας άλλης που φτάνει. Και αυτό είναι το μυστήριο πίσω από τον Φάουστ του Γκαίτε.

Ο Αιών, ή ο Αιώνας, είναι, αντίθετα, ο κοσμικός Χρόνος. Το σχέδιο της αιωνιότητας. Εκεί που όλα είναι διαρκώς παρόντα. Και δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ αυτού που έχει ήδη συμβεί και αυτού που θα συμβεί. Δεν είναι η άρνηση του χρόνου που περνά. Αν μη τι άλλο, το συνοψίζει σε ένα υψηλότερο επίπεδο. Σαν από την κορυφή ενός βουνού είναι δυνατόν να αγκαλιάσεις όλο το πανόραμα από κάτω με μια μόνο ματιά. Αυτή που περπατώντας στην κοιλάδα, άφησες πίσω σου. Κι αυτό που ακόμα δεν μπορούσες να δεις καθαρά, γιατί μπροστά σου στον ελικοειδή δρόμο που έπαιρνες. (Το Ελεατικό γίγνεσθαι, κατανοητό ως αλλαγή, κίνηση, ατελείωτη ροή της πραγματικότητας, αιώνια γέννηση και θάνατος πραγμάτων, ήταν μια από τις σημαντικότερες φιλοσοφικές έννοιες πάνω στις οποίες αντιπαρατέθηκαν οντολογικά οράματα στατικού και δυναμικού τύπου. fdb)

Και θα μπορούσαμε να ανατρέξουμε σε άλλους μύθους. Άλλες, αρχαίες, παραδόσεις. Αλλά δεν είναι αυτός ο τόπος ή ο χρόνος. Μόνο που αυτές οι αναλογίες με κάνουν να σκεφτώ ότι αυτού του είδους η, συχνά τυφλή, εμπιστοσύνη του σύγχρονου ανθρώπου στην «Επιστήμη», ειδικά από την πλευρά εκείνων που πραγματικά γνωρίζουν ελάχιστα ή καθόλου για την επιστήμη, είναι απλώς μια μορφή αλαζονείας. Της υπεροψίας. Η αξίωση να είσαι, και κυρίως να νιώθεις, ανώτερος από τους ανθρώπους του παρελθόντος. Νομίζοντας ότι η τεχνική είναι γνώση. Ενώ είναι απλώς ένα όργανο. Ή μάλλον έτσι θα έπρεπε να είναι. Γιατί, αντίθετα, πολύ συχνά γίνεται εθιστικό. Και μας κάνει, ασυνείδητα, σκλάβους.

Οι Αρχαίοι (ας το πούμε) δεν είχαν πλυντήρια, ηλεκτρικές σκούπες, πλυντήρια πιάτων... Δεν είχαν tablet και smartphone. Αλλά είχαν πολύ μεγαλύτερη επίγνωση του νοήματος της ζωής από εμάς. Του χρόνου. Ίσως ήταν μια διαφορετική συνείδηση, φτιαγμένη από (δυνατές) εικόνες που αποτυπώθηκαν στα βάθη της ψυχής τους. Και όχι ορθολογική γνώση, αναγώγιμη σε μαθηματικό τύπο. Αφηρημένη. Ακριβώς όμως για αυτόν τον λόγο, ίσως, αντιμετώπισαν τη ζωή και την πορεία της χωρίς πολλές φοβίες. Όχι ότι δεν είχαν φόβους βέβαια. Αλλά ήταν φόβοι που συνδέονται με πράγματα, συγκεκριμένες απειλές. Όχι αγωνίες χωρίς όνομα και μορφή. (Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν την όραση όπου διέκριναν τις εντολές που τους πρότεινε η Φύση, μετά χρησιμοποιήθηκε η ακοή. Οι άνθρωποι άκουγαν τη λέξη «Χριστιανισμός». fdb)

Ο Αϊνστάιν μας λέει ότι, για έναν φυσικό, το πέρασμα του χρόνου είναι απλώς μια επίμονη ψευδαίσθηση. Και ότι, στην πραγματικότητα, ζούμε σε ένα αιώνιο παρόν. Το όραμα του Παρμενίδη και το σχολείο της Ελέας. Το οποίο ο Emanuele Severino προσπάθησε να αναβιώσει ως αντίδοτο στη μηδενιστική μετατόπιση του σύγχρονου κόσμου. Θαρραλέα προσπάθεια, αν και απογοητευμένη από την αδυναμία μας να ζήσουμε τις έννοιες. Που μένουν αφαιρέσεις και δεν ζωντανεύουν.
Ενώ η επίμονη ψευδαίσθηση είναι αναπόσπαστο κομμάτι μας. Κυριαρχεί στο υποσυνείδητό μας. Καθορίζει τον τρόπο που βλέπουμε και βιώνουμε τα πράγματα. Έτσι, αιχμάλωτοι μιας ψευδαίσθησης του χρόνου, επιτρέπουμε να μας καταβροχθίσει ο Κρόνος. Κυνηγώντας μια αδύνατη απλώς φυσική αθανασία. Κάτι που στο πέρασμα του χρόνου είναι απλώς αδύνατο. Και γίνεται άρνηση ζωής.
Τέλος, ο μύθος του Φάουστ, όπως τον ερμήνευσε ο Γκαίτε. Άλλο ένα που πρέπει να διαβαστεί. Κατανοείται τελικά.

 https://www-inchiostronero-it.translate.goog/relativita/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=el&_x_tr_hl=el&_x_tr_pto=wapp

ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΡΟΝΟ, ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ, Η ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ, Η ΠΡΟΟΔΟΣ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΟΥ ΓΡΑΦΕΙ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ, ΠΟΥ ΠΑΝΕ;

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΟΣ ΙΔΩΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟPΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΟΣ

ΙΔΩΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟPΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ

JURGEN RENN (Νοέμβριος 2005)

1)      Εισαγωγή.

Η επανάσταση της σχετικότητος είναι ιδιαιτέρως κατάλληλη για να αναλύσουμε την αληθινή σημασία αυτού που είναι μία επιστημονική επανάσταση. Αυτό το είδος αναλύσεων είναι τυπική πρακτική της ιστορίας της επιστήμης, ενώ μία άλλη χρήση της είναι το γκρέμισμα των μύθων. Αυτή η τελευταία χρήση φαίνεται ιδιαιτέρως αναγκαία ακριβώς την χρονιά του Αϊνστάιν, που προσφέρει αρκετό υλικό ώστε να φουσκώσει ακόμα περισσότερο ο μύθος του Αϊνστάιν, της "μοναχικής ιδιοφυΐας" που αρέσει σε όλους, αλλά που μόνον λίγοι φαίνεται να κατανοούν στα αλήθεια.

Η επιστήμη του Αϊνστάιν δέν ήταν ούτε και είναι καθ’οποιονδήποτε τρόπο εσωτερική και γι’αυτό η επιρροή της εξαπλώθηκε πολύ πέρα της φυσικής, ακριβώς διότι οι έννοιές του παίζουν έναν αρκετά σπουδαίο ρόλο στην καθημερινή ζωή. Ο Ελβετός ψυχολόγος Jean Piaget, ο οποίος αφιέρωσε τις έρευνες του στην παιδική ψυχολογία, εμπνεύστηκε απο την ανάλυση του Αϊνστάϊν των έννοιών του χώρου και του Χρόνου, όταν ξεκίνησε τις επαναστατικές μελέτες του γύρω απο την γέννηση αυτώ των εννοιών στην οντογένεση. Στο πεδίο της ψυχολογίας, ο Piaget πιστοποίησε την οπτική γωνία του Αϊνστάιν, κατα την οποία η έννοιες του χώρου και του Χρόνου δέν είναι απλώς επεξεργασμένες, a priori, αλλά είναι το αποτέλεσμα μίας πολύπλοκης εξελικτικής κατασκευής.

Ο επαναορισμός των εννοιών του χώρου και του χρόνου απο τον Αϊνστάιν είναι ένα απο τα αποτελέσματα της επαναστάσεως της σχετικότητος του ίδιου του Αϊνστάϊν: πρώτον με την διατύπωση της ειδικής θεωρίας της σχετικότητος το 1905 και κατόπιν με εκείνη της Γενικής σχετικότητος στα 1915.

2) Βιογραφικές σημειώσεις.

Ο Αϊνστάιν υπήρξε μία βασική πολιτική μορφή του 20^ου αιώνος. Μετανάστης για να αποφύγη τον ναζιστικό εθνοσοσιαλισμό, δέν δίστασε ούτε στιγμή να υψώση την φωνή εναντίον των καταπιέσεων των μειονοτήτων και την αλματώδη ανάπτυξη των όπλων μαζικής καταστροφής σχεδόν σε όλη την διάρκεια της ζωής του. Είχε συνειδητοποιήσει επι πλέον την αμφίσημη σχέση που είναι η πρώτη του Πατρίδα είχε απέναντι του.

Πολύ σημαντικό είναι επίσης το γεγονός πώς ο Αϊνστάιν Ηomo Politicus, ήταν σε μία θέση, όπως ακριβώς πολύ συχνά και στην επιστημονική του σκέψη, να δεχθεί τις προκλήσεις του καιρού του χωρίς να ανήκει σε καμμία ιδεολογία. Παρότι ήταν ένας θερμός ειρηνιστής , δέχθηκε να ενθαρρύνει τον πρόεδρο Ρούσβελτ να λάβει τα μέτρα του εναντίων του κινδύνου που αντιπροσώπευε μία Ναζιστική βόμβα. Πώς όμως έφτασε ο Αϊνστάιν να γίνει αυτή η βασική φιγούρα του 20^ου αιώνος ξεκινώντας απο την ειδική εργασία του στη Φυσική; Όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε την φύση των επιστημονικών επαναστάσεων του Αϊνστάιν, πρέπει να έχουμε πάντοτε υπόψιν μας πώς δέν είχε γεννηθεί γέρος. Πρίν περάσουμε στην επιστημολογική ανάλυση, θα ήταν καλύτερα να σχολιάσουμε το ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο έζησε ο Αϊνστάιν.

Η οικογένειά του διέθετε μία ηλεκτροτεχνική βιοτεχνία, μέσω της οποίας ο νεαρός Αϊνστάιν είχε την ευκαιρία να έλθει σε επαφή με την τεχνολογική ανάπτυξη της εποχής του. Μία πρώτη εισαγωγή στην επιστήμη, την έλαβε απο τον θείο του, τον Φοιτητή της Ιατρικής Max Τalmey, ο οποίος επισκέπτοταν τακτικώς την οικογένεια Αϊνστάιν, ο Talmey εισήγαγε τον νεαρό Αϊνστάιν στην εκλαϊκευμένη γραμματεία της επιστήμης και της φιλοσοφίας, όπως π.χ. στην εγκυκλοπαιδική εργασία του Bernstein,ο οποίος προκαλώντας κάθε νοητικό κλείσιμο λόγω των ειδικοτήτων και προτείνοντας μία διεθνή προοπτική της επιστήμης, του πρόσφερε ένα πανόραμα της συγχρόνου του επιστήμης. Οι ιδέες οπως αυτές που προώθησαν το πρώτο νοητικό πείραμα του Αϊνστάιν γύρω απο την κίνηση μίας ακτίνος φωτός, πολύ πιθανόν να είχαν πάρει την ώθησή τους απο την ανάγνωση εκείνων των διασήμων βιβλίων του Bernstein.

Τέτοιες και παρόμοιες θεωρητικές ιδέες δέν προσφέρουν όμως καμμία εγγύηση για την έλευση μίας επιστημονικής επαναστάσεως. Ο Αϊνστάϊν χρειάστηκε πρώτα απ’όλα να μαθητεύση στο επίπεδο της τέχνης των φυσικών επιστημών,  κάτι που πραγματοποιήθηκε στο πολυτεχνείο Ζυρίχης. Αγαπούσε την εργασία στα εργαστήρια και υπήρχε ένας αυτοδίδακτος παρα ένας καλός μαθητής που παρακολουθούσε τα μαθήματα των καθηγητών του.

Χωρίς την βοήθεια των σημειώσεων του συμμαθητού του Marcel Grossmann δέν θα είχε περάσει τις εξετάσεις. Ο ίδιος ο Grossmann επιπλέον τον βοήθησε να λάβη την θέση στο γραφείο ευρεσιτεχνιών της Berna όπως επίσης και να χρησιμοποιήσει τον μαθηματικό φορμαλισμό της θεωρίας της γενικής σχετικότητος. Στην Berna ο Αϊνστάιν δημιουργεί την Ολύμπια ακαδημία, όπου διάβασε μαζί με τους φίλους του έναν μεγάλο αριθμό φιλοσοφικών και λογοτεχνικών έργων τα οποία του αποκάλυψαν τον δημιουργικό χαρακτήρα των επιστημονικών εννοιών όπως π.χ. του χώρου και του χρόνου.

Πώς ομως επέτρεψε αυτό το είδος επιστημονικής προπαρασκευής στο 26 χρονο υπάλληλο του γραφείου ευρεσιτενιών, να πετύχη μία επιστημονική επανάσταση στα 1905; Και απο τί ακριβώς αποτελείτο αυτή η επανάσταση;

3) Το θαυμαστό ετος του Αϊνστάιν

Μία απο τις ενδείξεις για την κατανόηση αυτής της επαναστάσεως είναι τα πρώτα γράμματα του Αϊνστάιν. Μία πηγή κλειδί είναι το γράμμα που έγραψε ο Αϊνστάιν, την άνοιξη του 1905, στον συμμαθητή του Conrad Habicht, μέλος της ακαδημίας, στην οποία παρουσιάζει στον φίλο του τα τέσσερα σπουδαιότερα επιστημονικά άρθρα που ετοίμαζε. Ο Αϊνστάιν αρχίζει το γράμμα του μ’αυτή την ερώτηση:

Τότε, λοιπόν πώς σε πετάει, φάλαινα παγωμένη, κομμάτι ψυχής καπνιστό, ξερό, σε κάτι κλεισμένο ή οτιδήποτε θέλω να σου πετάξω στο κεφάλι, γεμάτος όπως είμαι με 70% θυμό και 30% έλεος;

Σχετικά με το πρώτο του επιστημονικό άρθρο -το άρθρο γύρω απο τα κβάντα φωτός- ο Αϊνστάιν γραφει:

Το άρθρο ερευνά την ακτινοβολία και τις ενεργειακές ιδιότητες του φωτός και είναι πολύ επαναστατικό.

Ο ορισμός του άρθρου σαν επαναστατικού οφείλεται στο γεγονός πώς ο Αϊνστάιν τολμά να προκαλεί την εδραιωμένη πλέον κυματική θεωρία του φωτός, βασισμένης στην ιδέα πώς οι ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες μεταφέρονται απο έναν αιθέρα που αγκαλιάζει τα πάντα.

Αντιθέτως ο Αϊνστάιν προτείνει ότι σε μερικές συνθήκες το Φώς συμπεριφέρεται σαν μία δέσμη σωματιδίων των οποίων η ενέργεια είναι λειτουργία του χρωμάτος του φωτός.

Στο άρθρο του αποδεικνύει κατ’αρχάς πώς η κλασσική θεωρία δέν μπορεί να επιφέρει μία θερμοδυναμική σταθερή ισορροπία ανάμεσα στην ύλη και στο Φώς. Κατόπιν εισάγει την διάσημη υπόθεση του πάνω στα κβάντα Φωτός, σε σύνδεση με τον τύπο του Wien για την ενεργειακή διανομή της θερμικής ακτινοβολίας, παρότι ο τύπος του Wien αποκρούστηκε απο πειράματα τα οποία είχαν μάλλον επιβεβαιώσει τον ραδιενεργό νόμο του Πλάνκ (Planck).

Η συμφωνία ανάμεσα στους δύο νόμους διανομής μέσα στο πλαίσιο των υψηλών συχνοτήτων ήταν αρκετή παρόλα αυτά  για να εξασφαλίσει την χρήση της υποθέσεως των κβάντων φωτός ακριβώς σ’αυτό το καθεστώς. Πολύ πιθανόν ο Αϊνστάιν να είχε εφεύρει την υπόθεση των κβάντων φωτός όσο ακόμη πίστευε πώς ο νόμος του Wien ήταν ο σωστός και συνέχισε επομένως να την χρησιμοποιεί για να ερμηνεύσει μέ το καθεστώς του Wien, τόν νόμο της ραδιενέργειας του Planck. Ο Αϊνστάιν λοιπόν υπήρξε ο πρώτος που κατάλαβε πώς ο νόμος του Planck αποτελούσε μιά τομή με την κλασσική φυσική έτσι ώστε να καθιστά αναγκαία την απόδοση και των δύο ιδιοτήτων -ευθεία και κυματοειδή- στο Φώς.

Παρότι όμως ο Αϊνστάιν είχε χρησιμοποιήσει την υπόθεση των κβάντων φωτός για να ερμηνεύσει φαινόμενα αινιγματικά τα οποία αντιπροσώπευαν μεγάλο πρόβλημα για την κυματοειδή θεωρία, όπως το Φωτοηλεκτρικό αποτέλεσμα, στο οποίο η ενέργεια των ηλεκτρονίων που αποβάλλονται απο μία μεταλλική επιφάνεια εξαρτάται απο το χρώμα του φωτός και όχι απο την πυκνότητα του, χρειάστηκαν να περάσουν πάνω απο δύο δεκαετίες πριν το κβάντο (το οποίο κυριολεκτικά σημαίνει ποσότης) του Φωτός αποκτήσει την σοβαρή αξιολόγηση που εδικαιούτο, απο την επιστημονική κοινότητα, ενώ σ’αυτόν τον χρόνο ο Αϊνστάιν νικούσε το βραβείο Νόμπελ στα 1921 για την εξήγηση τού φωτοηλεκτρικού αποτελέσματος.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος