ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ-ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΘΑΝΑΣΙΑ.ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ.

ΑΓΑΠΗ; ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

ΓΙΑΤΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΗΜΕΡΑ; Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΙΩΑΝΝΗ Δ. ΖΗΖΙΟΥΛΑ

Αντλώντας έμπνευση από το μεταθανάτιο αριστούργημα του Μητροπολίτη Περγάμου, «Ανάμνηση του Μέλλοντος» (Remembering the Future) και την πρόσφατα δημοσιευμένη αγγλική μετάφραση του έργου του, «Ελληνισμός και Χριστιανισμός: Η Συνάντηση των Δύο Κόσμων», η συνεδρία εστίασε στις πτυχές της δημόσιας μαρτυρίας της θεολογίας του Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα στον σύγχρονο, κατακερματισμένο και πολύπλοκο κόσμο μας. Δόθηκε έμφαση στις πτυχές που είναι σχετικές με την αποστολή της Εκκλησίας στο παρόν και το μέλλον. Τέθηκαν ερωτήματα όπως η σχέση της σκέψης του Ζηζιούλα με το τρέχον επιστημονικό και ιδεολογικό πλαίσιο, η επίδραση της εσχατολογικής του προοπτικής στην ανάσχεση διαφόρων μορφών κακού και στην κατανόηση της έννοιας της παράδοσης, η επίδραση του έργου του στο πρόσφατο κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου για το κοινωνικό ήθος της Εκκλησίας και στην ανάδυση μιας ολιστικής χριστιανικής «θεωρίας μεγάλης ενοποίησης» κατά το πρότυπο των φυσικών επιστημών.

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΑΪΤΖΙΔΗΣ, «ORTHODOXY AND MODERNITY: INTRODUCING A CONSTRUCTIVE ENCOUNTER» (ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ: ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ), ΕΚΔΟΣΕΙΣ BRILL, 2026.
Το βιβλίο του Παντελή Καλαϊτζίδη χαρακτηρίστηκε ως ένα από τα σημαντικότερα κείμενα για την Ορθόδοξη Θεολογία μέσα στην περασμένη χρονιά (και πρόσφατα ανακηρύχθηκε «βιβλίο του μήνα» από τον Γερμανικό Θεολογικό περιοδικό “Theologische Literaturzeitung”). Στη μελέτη του, ο Παντελής Καλαϊτζίδης υποστηρίζει ότι η θεολογία ως η προφητική φωνή και η έκφραση της αυτοσυνειδησίας της Εκκλησίας μπορεί να λειτουργήσει μόνο σε σχέση με την αντινομία και τη δυαδικότητα της τελευταίας. Όπως ακριβώς η Εκκλησία δεν είναι εκ του κόσμου τούτου, έτσι και η θεολογία επιδιώκει να εκφράσει μια εμπειρία χαρισματική και μια πραγματικότητα υπερβατική, πέρα από λέξεις, έννοιες ή ονόματα. Όπως ακριβώς η Εκκλησία ζει και πορεύεται μέσα στον κόσμο, έτσι και η θεολογία επιδιώκει τον διάλογο και την επικοινωνία με το εκάστοτε ιστορικό παρόν, χρησιμοποιώντας τη γλώσσα, τη σάρκα και τα σχήματα της κάθε εποχής, του εκάστοτε ιστορικού και πολιτισμικού παρόντος. Η θεολογία δεν εξαντλείται ούτε ταυτίζεται με την Ιστορία, αλλά ούτε μπορεί και να λειτουργεί ερήμην της Ιστορίας ή αγνοώντας τα διδάγματα της Ιστορίας. Άλλωστε, η Αποκάλυψη του Θεού έλαβε χώρα πάντα μέσα στη δημιουργία και την Ιστορία, όχι σε κάποιο ανιστορικό, άχρονο και απόκοσμο σύμπαν. Όπως σημείωσε στην παρέμβασή του ο Αριστοτέλης Παπανικολάου, «αναφορικά με τη σχέση της Ορθοδοξίας και νεωτερικότητας, το βιβλίο αυτό αποτελεί το απόλυτο σημείο αναφοράς. Είναι το αντίστοιχο του βιβλίου του Charles Taylor «The Secular Age». Κανείς δεν μπορεί να μιλήσει για την Ορθοδοξία και τη νεωτερικότητα χωρίς να αναφερθεί στο βιβλίο του Παντελή Καλαϊτζίδη. Οποιαδήποτε συζήτηση επί δεκαετίες για το θέμα αυτό θα αποτελεί απλώς μια υποσημείωση στο βιβλίο του Παντελή». 

Πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Γεωργόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ

Ο Jürgen Moltmann (1926 – 2024) συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες μορφές της προτεσταντικής θεολογίας του εικοστού αιώνα, Η θεολογία του χαρακτηρίζεται από τη δημιουργική σύνθεση βιβλικής ερμηνείας, εσχατολογικού οράματος και κοινωνικής ευθύνης,
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο κορυφαίος αυτός εκπρόσωπος της προτεσταντικής θεολογίας εκφράζεται με εξαιρετικά θετικό τρόπο για μία από τις σημαντικότερες μορφές της ορθόδοξης θεολογίας του εικοστού αιώνα, τον άγιο Δημήτριο Στανιλοάε (1903- 1993). Οι απόψεις του Moltmann καταγράφονται με σαφήνεια στον πρόλογο που συνέγραψε για τη γερμανική μετάφραση της Ορθόδοξης Δογματικής του μεγάλου Ρουμάνου θεολόγου και σύγχρονου εκκλησιαστικού πατέρα. [DumitruStaniloae, OrthodoxeDogmatik, 1985, σσ. 9- 13].
Στον εν λόγω πρόλογο, η εξόχως θετική αποτίμηση του αγίου Δημητρίου Στανιλοάε από τον JürgenMoltmann αποτελεί ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα γόνιμης συνάντησης μεταξύ της ορθόδοξης και της δυτικής θεολογικής παράδοσης.
Στο επίκεντρο της αξιολόγησης του Moltmann βρίσκεται η πεποίθηση ότι ο Στανιλοάε συγκαταλέγεται μεταξύ των πλέον δημιουργικών και επιδραστικών ορθόδοξων θεολόγων της εποχής του. Η συμβολή του δεν περιορίζεται στη Ρουμανία, αλλά εκτείνεται σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο, καθώς και στον ευρύτερο οικουμενικό διάλογο. Ο Moltmann τον χαρακτηρίζει ως «παν-ορθόδοξο» θεολόγο και, ταυτόχρονα, ως «οικουμενικό» θεολόγο, ικανό να συνομιλεί δημιουργικά με τη δυτική θεολογία χωρίς να απωλέσει την ορθόδοξη ταυτότητά του.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο Moltmann στην ενότητα θεολογίας και πνευματικότητας που διακρίνει το πρόσωπο του Στανιλοάε. Τον περιγράφει ως σοφό άνθρωπο, πνευματικό πατέρα και θεολόγο που βιώνει όσα διδάσκει. Η ενότητα αυτή του θυμίζει μεγάλες μορφές της δυτικής θεολογίας, όπως τον KarlBarth και τον KarlRahner, γεγονός που καταδεικνύει τη θέση υψηλής εκτίμησης που επιφυλάσσει στον ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ, π. Στανιλοάε.
Εξίσου σημαντική θεωρεί την τριαδολογική σκέψη του Στανιλοάε, την οποία χαρακτηρίζει εξαιρετικά επίκαιρη και γόνιμη για τον σύγχρονο θεολογικό διάλογο. Η δυναμική και βιωματική παρουσίαση του μυστηρίου του Τριαδικού Θεού από τον Στανιλοάε προσφέρει νέα θεολογικά ερεθίσματα και ανοίγει νέους δρόμους για περαιτέρω θεολογική διερεύνηση σε διαχριστιανικό επίπεδο.
Συνολικά, η εικόνα του αγίου Δημητρίου Στανιλοάε, όπως αναδεικνύεται μέσα από το βλέμμα του JürgenMoltmann, είναι εξαιρετικά θετική και πολυδιάστατη. Ο Moltmann τον παρουσιάζει ως κορυφαίο θεολόγο, δημιουργικό στοχαστή, γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης, πνευματικό άνθρωπο, θεολόγο της αγάπης και της ελπίδας, καθώς και ως προσωπικότητα ικανή να εμπλουτίσει ουσιαστικά τον σύγχρονο οικουμενικό διάλογο.

ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΛΛΑ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΗΔΗ ΝΑ ΔΟΥΜΕ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΠΝΕΥΜΑ, ΤΟΝ ΚΟΙΝΟ ΣΚΟΠΟ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΠΡΟΘΕΣΗ. ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΣΤΟΝ ΗΛΙΟ. ΑΓΩΝΙΖΟΝΤΑΙ ΗΔΗ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΩΤΕΙΟ ΤΟΥ ΓΕΦΥΡΟΠΟΙΟΥ TOY ΕΠΙΚΕΦΑΛΗ ΣΤΑ ΧΝΑΡΙΑ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΓΕΦΥΡΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο PONTEFICE. ΜΑΛΛΟΝ ΧΑΝΕΙ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ.

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΑΪΤΖΙΔΗΣ
Βυζαντινή Πολιτική Θεολογία και η (Μη)Πιστότητα στο Πνεύμα της Νίκαιας
Με αφετηρία το Σύμβολο της Πίστεως της Νίκαιας, η διάλεξη διερευνά κατά πόσον η βυζαντινή πολιτική θεολογία ήταν πιστή στο πνεύμα της Νίκαιας και στην τριαδική θεολογία της, συμπεριλαμβανομένης και της ιδέας ότι ο αυτοκράτορας ήταν η εικόνα ή ο εκπρόσωπος του Χριστού επί της γης. Επισημαίνοντας τη μοναρχική προσέγγιση του Ευσέβιου της Καισάρειας και την ερμηνεία της βασιλείας του Θεού ως μιας μορφής αυτοκρατορίας, υποστηρίζει ότι, από τη σκοπιά της βυζαντινής πολιτικής θεολογίας, ο Χριστός θεωρούνταν πολύ περισσότερο ως βασιλιάς και λιγότερο ως προφήτης ή ιερέας. Αυτές ακριβώς οι ιδέες βρήκαν θετική απήχηση στην πολιτική θεολογία του Καρλ Σμιντ τον 20ό αιώνα, ενώ αντιμετώπισαν έντονη αντίδραση πρώτα από τον Έρικ Πέτερσον και αργότερα από τον Γιούργκεν Μόλτμαν, οι οποίοι έβλεπαν σε τέτοιες μοναρχικές προσεγγίσεις έναν κίνδυνο για το Σύμβολο της Πίστεως της Νικαίας. Σύμφωνα με τον Πέτερσον, η χριστιανική πίστη στον Τριαδικό Θεό οδηγεί στην άρνηση κάθε είδους πολιτικής κυριαρχίας και τελικά ακυρώνει όλες τις ψευδαισθήσεις σχετικά με τις μοναρχικές «πολιτικές θεολογίες». Ο Πέτερσον, ενώ αντιτάχθηκε σε «οτιδήποτε μοιάζει με χριστιανική πολιτική θεολογία», ήταν ο πρώτος που ανέδειξε την πολιτική λειτουργία και τις πολιτικές επιπτώσεις της διδασκαλίας της Αγίας Τριάδας. Πρέπει να αναφερθεί ότι η ευσεβιανή προοπτική αντιμετώπιζε συνεχή αντίσταση στο ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας, όπου οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι μοναχοί, χωρίς να αρνούνται την ιεροποίηση της αυτοκρατορικής εξουσίας και τη χριστολογική της βάση, αντιτάχθηκαν στις αυτοκρατορικές απαιτήσεις για την υποταγή της Εκκλησίας στην κοσμική εξουσία και, κυρίως, τις αυτοκρατορικές προσπάθειες παρέμβασης σε θεολογικά και δογματικά ζητήματα, και ότι, παράλληλα με τη συνεργασία Εκκλησίας και Κράτους στο Βυζάντιο, μια συνεχής διαλεκτική ένταση φαίνεται να διαπερνά τη σχέση μεταξύ πνευματικής και κοσμικής εξουσίας, όπως αποτυπώνεται στον πατριάρχη και τον αυτοκράτορα, ή στην Εκκλησία και την αυτοκρατορία. Τέλος, καθίσταται σαφές ότι, ενώ το Βυζάντιο και οι μεσαιωνικές αυτοκρατορίες δεν κατάφεραν να καθιερώσουν έναν τρόπο κοινωνικής συνεννόησης, η τριαδική θεολογία προσφέρει μια εσχατολογική προοπτική προς τη βασιλεία του Θεού.[ΤΗΝ ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΤΗΝ ΚΑΘΕΤΟ ΣΩΤΗΡΙΑ, ΤΟΝ ΑΓΙΑΣΜΟ]
Volos Summer Institute 2026

ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΕΠΙΜΟΝΑ ΤΟ ΙΔΙΟ ΠΡΑΓΜΑ ΜΕ ΤΙΣ ΙΔΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ. Η ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ ΣΑΝ Ο ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΓΑΠΗΣ.Η ΜΟΝΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΣΑΝ ΤΗΝ ΑΙΤΙΑ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΧΕΙΡΙΣΤΗΚΕ Ο Μ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΒΑΣΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΡΕΙΑΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ.

ΤΙ ΚΑΤΟΡΘΩΣΕ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ; ΝΑ ΕΞΟΣΤΡΑΚΙΣΕΙ ΤΟΝ ΗΣΥΧΑΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΓΙΟΤΗΤΑ ΑΝΑΒΑΘΜΙΖΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ. ΕΧΟΥΜΕ ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΙΑΔΟΣΗ ΜΙΑΣ ΨΕΥΔΟΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΜΕΙΩΝΕΙ ΤΗΝ ΑΓΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΘΕΑΡΧΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΙΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ , ΚΑΘΑΡΣΗ ΦΩΤΙΣΜΟ ΘΕΩΣΗ ΑΦΑΙΡΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΣ ΤΗΝ ΥΙΟΘΕΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΚΑΘΟΤΙ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙ ΥΠΟΤΙΜΑ ΤΗΝ ΘΕΟΤΟΚΟ ΧΑΡΙΝ ΤΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ. ΕΤΣΙ ΛΟΙΠΟΝ ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ΟΤΙ ΑΠΟ ΕΔΩ ΚΑΙ ΠΕΡΑ ΟΛΑ ΘΑ ΕΞΑΡΤΗΘΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟ ΤΙ ΘΑ ΚΑΝΟΥΝ ΟΙ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ. 

H Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου στο Διεθνές Συνέδριο της European Academy of Religion

Η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου συμμετείχε στο ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Θρησκευτικών Επιστημών (EuARe), το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη από τις 30 Ιουνίου ως τις 3 Ιουλίου 2026, με τρεις συνεδρίες:

1. ΑΔΙΚΙΑ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΚΑΙΝΟ: ΜΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. Ομιλητές: Chris Durante, Christina Nellist, Frances Kostarelos, Συντονισμός: Νικόλαος Ασπρούλης

H συνεδρία εστίασε στην πνευματική κατάπτωση της Ανθρωποκαίνου εποχής και της νεοφιλελεύθερης οικονομίας, όπου προωθούνται ενεργά ελαττώματα όπως η αλαζονεία, η απληστία, η λαιμαργία και η αδιαφορία, αντί για αρετές όπως η δικαιοσύνη, η σύνεση ή η ενσυναίσθηση. Τέθηκαν προβληματισμοί για την αντιμετώπιση εκ μέρους της κυρίαρχης ιδεολογίας της φύσης και των συνανθρώπων ως πηγών κέρδους, ενώ υπογραμμίστηκε η ανάγκη της μετάνοιας και της μεταμέλειας ως ριζική αλλαγή νοοτροπίας. Συζητήθηκαν η σχέση της οικολογικής αμαρτίας με τους νόμους της φύσης, η σχέση της διατροφής με την οικολογική κατάπτωση και αμαρτία, καθώς και η ορθόδοξη κριτική για τη δημιουργία κοινωνικοπολιτικών ανισοτήτων στο πλαίσιο της Ανθρωποκαίνου.


2. ΓΙΑΤΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΗΜΕΡΑ; Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΙΩΑΝΝΗ Δ. ΖΗΖΙΟΥΛΑ. Ομιλητές: Peter De Mey, Αριστοτέλης Παπανικολάου, Παντελής Καλαϊτζίδης, Επίσκοπος Μάξιμος Βασίλιεβιτς, Συντονισμός: Νίκος Κουρεμένος.

Αντλώντας έμπνευση από το μεταθανάτιο αριστούργημα του Μητροπολίτη Περγάμου, «Ανάμνηση του Μέλλοντος» (Remembering the Future) και την πρόσφατα δημοσιευμένη αγγλική μετάφραση του έργου του, «Ελληνισμός και Χριστιανισμός: Η Συνάντηση των Δύο Κόσμων», η συνεδρία εστίασε στις πτυχές της δημόσιας μαρτυρίας της θεολογίας του Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα στον σύγχρονο, κατακερματισμένο και πολύπλοκο κόσμο μας. Δόθηκε έμφαση στις πτυχές που είναι σχετικές με την αποστολή της Εκκλησίας στο παρόν και το μέλλον. Τέθηκαν ερωτήματα όπως η σχέση της σκέψης του Ζηζιούλα με το τρέχον επιστημονικό και ιδεολογικό πλαίσιο, η επίδραση της εσχατολογικής του προοπτικής στην ανάσχεση διαφόρων μορφών κακού και στην κατανόηση της έννοιας της παράδοσης, η επίδραση του έργου του στο πρόσφατο κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου για το κοινωνικό ήθος της Εκκλησίας και στην ανάδυση μιας ολιστικής χριστιανικής «θεωρίας μεγάλης ενοποίησης» κατά το πρότυπο των φυσικών επιστημών.

3. Ο συγγραφέας συναντά την κριτική: ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΑΪΤΖΙΔΗΣ, «ORTHODOXY AND MODERNITY: INTRODUCING A CONSTRUCTIVE ENCOUNTER» (ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ: ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ), ΕΚΔΟΣΕΙΣ BRILL, 2026. Ομιλητές: José Casanova, Αριστοτέλης Παπανικολάου, Kristina Stoeckl, Συντονισμός: Hans-Peter Grosshans

Το βιβλίο του Παντελή Καλαϊτζίδη χαρακτηρίστηκε ως ένα από τα σημαντικότερα κείμενα για την Ορθόδοξη Θεολογία μέσα στην περασμένη χρονιά (και πρόσφατα ανακηρύχθηκε «βιβλίο του μήνα» από τον Γερμανικό Θεολογικό περιοδικό “Theologische Literaturzeitung”). Στη μελέτη του, ο Παντελής Καλαϊτζίδης υποστηρίζει ότι η θεολογία ως η προφητική φωνή και η έκφραση της αυτοσυνειδησίας της Εκκλησίας μπορεί να λειτουργήσει μόνο σε σχέση με την αντινομία και τη δυαδικότητα της τελευταίας. Όπως ακριβώς η Εκκλησία δεν είναι εκ του κόσμου τούτου, έτσι και η θεολογία επιδιώκει να εκφράσει μια εμπειρία χαρισματική και μια πραγματικότητα υπερβατική, πέρα από λέξεις, έννοιες ή ονόματα. Όπως ακριβώς η Εκκλησία ζει και πορεύεται μέσα στον κόσμο, έτσι και η θεολογία επιδιώκει τον διάλογο και την επικοινωνία με το εκάστοτε ιστορικό παρόν, χρησιμοποιώντας τη γλώσσα, τη σάρκα και τα σχήματα της κάθε εποχής, του εκάστοτε ιστορικού και πολιτισμικού παρόντος. Η θεολογία δεν εξαντλείται ούτε ταυτίζεται με την Ιστορία, αλλά ούτε μπορεί και να λειτουργεί ερήμην της Ιστορίας ή αγνοώντας τα διδάγματα της Ιστορίας. Άλλωστε, η Αποκάλυψη του Θεού έλαβε χώρα πάντα μέσα στη δημιουργία και την Ιστορία, όχι σε κάποιο ανιστορικό, άχρονο και απόκοσμο σύμπαν. Όπως σημείωσε στην παρέμβασή του ο Αριστοτέλης Παπανικολάου, «αναφορικά με τη σχέση της Ορθοδοξίας και νεωτερικότητας, το βιβλίο αυτό αποτελεί το απόλυτο σημείο αναφοράς. Είναι το αντίστοιχο του βιβλίου του Charles Taylor «The Secular Age». Κανείς δεν μπορεί να μιλήσει για την Ορθοδοξία και τη νεωτερικότητα χωρίς να αναφερθεί στο βιβλίο του Παντελή Καλαϊτζίδη. Οποιαδήποτε συζήτηση επί δεκαετίες για το θέμα αυτό θα αποτελεί απλώς μια υποσημείωση στο βιβλίο του Παντελή». Στον διάλογο και την κριτική που ακολούθησε έλαβαν μέρος καθηγητές αλλά και φοιτητές από πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής.

Πέρα από αυτές τις συνεδρίες, ο Νικόλαος Ασπρούλης και ο Νίκος Κουρεμένος εκπροσώπησαν την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών συμμετέχοντας ως ομιλητές σε άλλα τέσσερα πάνελ.
Συγκεκριμένα ο Νικόλαος Απρούλης μίλησε με θέματα «Η Ερχόμενη Εποχή ως Κλήση και Κρίση: Η Εσχατολογική θεώρηση του Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα και η Σημασία της για το Μέλλον της Οικουμενικής Κίνησης» (The Age to Come as Call and Judgment: the Eschatological outlook of Metr. John Zizioulas and its Relevance for the Future of Ecumenism) και «Η Οικο-δογματική ως νέο μοντέλο οικοθεολογίας στην Ανθρωπόκαινο εποχή» (Eco-dogmatics as a new model of doing Εcotheology in the Anthropocene), ενώ ο Νίκος Κουρεμένος με θέματα «Ορίζοντας τον “σχισματικό”: Η παπική εξουσία, ο Ανατολικός Χριστιανισμός και η πολιτική του Πάπα Ιωάννη ΚΒ΄ προς την Ορθοδοξία (Naming the “schismatic”: Papal Authority, Eastern Christianity, and the Politics on Orthodoxy under John XXII) και «Η Κοπτική φιλολογία και η δημοκρατία των γραμμάτων: Ο Αθανάσιος Κίρχερ, ο Γιόχαν Μίχαελ Bάνσλεμπεν και η πρώιμη παραγωγή σύγχρονης γνώσης για τη χριστιανική Αίγυπτο» (Coptic philology and the Republic of Letters: Athanasius Kircher, Johann Michael Wansleben, and the making of Early Modern Knowledge of Christian Egypt).

Στην εκλογοαπολογιστική συνέλευση που έλαβε χώρα στο πλαίσιο του εν λόγω συνεδρίου, ο Αναπληρωτής Διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, Νικόλαος Ασπρούλης, αναδείχτηκε μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της European Academy of Religion για τα επόμενα τέσσερα χρόνια.
Δείτε το αναλυτικό πρόγραμμα του Συνεδρίου εδώ:
https://secure.onlinecongress.it/Olc/Client/Content/Images/1997208256990597002202207/AbstractBook.pdf?
Πηγή: https://magnesianews.gr/volos/h-akadimia-theologikon-spoydon-voloy-sto-diethnes-synedrio-tis-european-academy-of-religion.html
Panel: WHY THEOLOGY STILL MATTERS TODAY? THE PUBLIC WITNESS OF METR. JOHN ZIZIOULAS'S THEOLOGY
1160.3 - A FUTURE-ORIENTED READING OF TRADITION ACCORDING TO METR. JOHN ZIZIOULAS
AUTHORS:
Kalaitzidis P. (Volos Academy for Theological Studies ~ Volos ~ Greece)
Text:
In this seminal book, titled Remembering the Future: Towards an Eschatological Ontology, Zizioulas argues that eschatology is not merely a future doctrine, but an existential orientation—an active lens through which the Church understands history, ethics, community, and its very being. This presentation focuses on the future-oriented reading of tradition in Zizioulas' theology, highlighting how this hermeneutical approach can be applied to contemporary challenges posed to the church by the postmodern context, such as the interpretation of tradition, the church's witness to the current pluralistic world, and the ordination of women. Based on such an eschatological reading of tradition, the latter is not then a nostalgic repetition or uncritical acceptance of the past, but a creative continuity in the Holy Spirit and an openness to the future, to the much-awaited new world of the kingdom of God. As for the ordination of women, the paper explores to what extent Zizioulas's thought understands that the objections to women's ordination, which were usually founded on the realm of history, could also be justified in an eschatological perspective
Συζήτηση: ΓΙΑΤΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΕΧΕΙ ΑΚΟΜΑ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΗΜΕΡΑ; Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡ. ΙΩΑΝΝΗ ΖΙΖΙΟΥΛΑ
1160.3 - ΜΙΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΕΝΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡ. ΙΩΑΝΝΗ ΖΙΖΙΟΥΛΑ
ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ:
Καλαϊτζίδης Π. (Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου ~ Βόλος ~ Ελλάδα)
Κείμενο:
Σε αυτό το πρωτοποριακό βιβλίο, με τίτλο «Θυμόμαστε το Μέλλον: Προς μια Εσχατολογική Οντολογία», ο Ζιζιούλας υποστηρίζει ότι η εσχατολογία δεν είναι απλώς μια διδασκαλία για το μέλλον, αλλά ένας υπαρξιακός προσανατολισμός — ένας ενεργός φακός μέσω του οποίου η Εκκλησία κατανοεί την ιστορία, την ηθική, την κοινότητα και την ίδια την ύπαρξή της. Η παρούσα παρουσίαση επικεντρώνεται στη μελλοντοστραφή ανάγνωση της παράδοσης στη θεολογία του Ζιζιούλα, υπογραμμίζοντας τον τρόπο με τον οποίο αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί στις σύγχρονες προκλήσεις που θέτει στην Εκκλησία το μεταμοντέρνο πλαίσιο, όπως η ερμηνεία της παράδοσης, η μαρτυρία της Εκκλησίας στον σημερινό πλουραλιστικό κόσμο και η χειροτονία των γυναικών. Με βάση μια τέτοια εσχατολογική ανάγνωση της παράδοσης, η τελευταία δεν αποτελεί, επομένως, μια νοσταλγική επανάληψη ή μια άκριτη αποδοχή του παρελθόντος, αλλά μια δημιουργική συνέχεια στο Άγιο Πνεύμα και μια ανοιχτή στάση απέναντι στο μέλλον, στον πολυαναμενόμενο νέο κόσμο της βασιλείας του Θεού. Όσον αφορά τη χειροτονία των γυναικών, η εργασία διερευνά σε ποιο βαθμό η σκέψη του Ζιζιούλα κατανοεί ότι οι αντιρρήσεις για τη χειροτονία των γυναικών, οι οποίες συνήθως βασίζονταν στον ιστορικό τομέα, θα μπορούσαν επίσης να δικαιολογηθούν από εσχατολογική προοπτική.

https://secure.onlinecongress.it/Olc/Client/Programme/Public/Abstract/EUARE2026/1997208256990597002202207/en/Detail?semIdAbstract=1179

ΠΟΙΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΤΟΥΣ ΕΜΠΟΔΙΣΕΙ ΠΛΕΟΝ; ΚΑΘΩΣ ΠΛΗΣΙΑΖΟΥΜΕ ΟΛΟΤΑΧΩΣ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ; Ο ΝΕΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΑΥΤΗ ΤΗ ΦΟΡΑ, ΟΝΟΜΑΖΕΤΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. ΠΟΥ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΕΞΟΣΤΡΑΚΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΘΙΣΤΑΤΑΙ Ο ΝΕΟΣ ΑΡΧΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ  ΚΑΙ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ Η ΣΥΝΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΥΠΟΤΑΓΗΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΠΛΟΥΤΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΥΠΕΡΠΛΟΥΣΙΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΥΠΕΡΑΝΘΡΩΠΟ, ΣΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΕΙΑΝΙΣΜΟΥ ΟΠΩΣ ΤΟΝ ΚΑΘΟΡΙΣΕ Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ: Ο ΠΑΤΗΡ ΕΙΝΑΙ Η ΑΡΧΗ ΚΑΙ Η ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ  Ο ΟΠΟΙΟΣ ΓΕΝΝΑ ΚΑΙ ΕΚΠΟΡΕΥΕΙ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΤΙΣ ΥΠΟΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΗ ΥΠΑΡΞΗ.Ο ΧΑΙΝΤΕΓΚΕΡ Ο ΝΕΟΣ  ΙΕΖΕΚΙΗΛ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΠΕΡΠΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΛΑΔΑ ΜΕ ΤΙΣ "ΝΕΚΡΕΣ" ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ. ΕΔΩΣΕ ΤΟ ΧΑΡΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΡΑΜΦΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΒΟΛΟΥ ΚΑΙ ΣΕ ΑΛΛΟΥΣ ΜΙΚΡΟΤΕΡΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ ΟΠΑΔΟΥΣ ΤΗΣ ΜΟΝΤΕΡΝΑΣ Woke ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ. Ο ΖΗΖΙΟΥΛΑΣ ΛΟΓΩ ΕΤΕΡΟΤΗΤΟΣ ΠΕΡΠΑΤΟΥΣΕ ΣΤΑ ΠΑΡΚΑ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΑΣ.

Δείτε το βίντεο ιδιαίτερα στο 7.45 λεπτό και από το 26ο λεπτό και μετά.

Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΑΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΣΑΝ ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΛΕΟΝ. Η ΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΤΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΚΑΙ Η ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΤΗΣ ΣΤΟΥΣ ΜΠΟΥΦΕΔΕΣ.

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 14

Συνέχεια από Παρασκευή 17. Ιουλίου 2026

ΦΙΛΑΥΤΙΑ 14
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή

IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών

ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ

III. ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

2. ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ

«Όταν λείπει η ορθή αντίληψη περί Θεού, υπάρχουν πολλοί ειδωλολάτρες και αυτολάτρες» (27). Θα έλεγε κανείς ότι ο M. Blondel είχε μελετήσει τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή. Ο τελευταίος δεν παύει να επαναλαμβάνει ότι, για να καταστραφεί η φιλαυτία και ολόκληρη η γενιά της, υπάρχει ένα μόνο μέσο: η αληθινή γνώση του Θεού.

Πώς όμως μπορεί κανείς να φθάσει σε αυτήν; Σύμφωνα με την υπόθεση από την οποία ξεκινούμε, είμαστε δούλοι, τυραννούμενοι από τους δαίμονες με την ανόητη συνεργία της φιλαυτίας μας. Έχει παρατηρηθεί ότι ο Μάξιμος μιλά λιγότερο για τους δαίμονες από άλλους πνευματικούς συγγραφείς, αρχαιότερους ή μεταγενέστερους από αυτόν. Τους αποδίδει, ωστόσο, πρωταρχικό ρόλο στην ανθρώπινη διαστροφή. «Ο διάβολος είναι εκείνος που, μέσω της φιλαυτίας, μας χώρισε από τον Θεό και τον έναν από τον άλλο, δελεάζοντάς μας με την ηδονή» (26).

Το ερωτηματολόγιο του Θαλασσίου που διαβάσαμε προέρχεται από έναν άνθρωπο πολύ καλά καταρτισμένο στη δαιμονολογία του Ευαγρίου, και ο Μάξιμος δεν την αντικρούει. Λέει ο ίδιος: «Ολόκληρος ο αγώνας που διεξάγει ο μοναχός εναντίον των δαιμόνων» (29). «Οι δαίμονες πολεμούν ακόμη και εκείνους που έχουν φθάσει στις κορυφές της προσευχής» (30). Καταγράφει απλώς τη θεωρία εκείνων που υποστηρίζουν ότι «οι δαίμονες επεμβαίνουν ακόμη και κατά τη διάρκεια του ύπνου, για να διεγείρουν τα πάθη» (31). Γνωρίζει πέντε λόγους για τους οποίους ο Θεός επιτρέπει στους δαίμονες να μας επιτίθενται (32). Και υπάρχουν πολλές άλλες παρόμοιες διατυπώσεις.

Παραμένει όμως αληθές ότι συχνά αφήνει να περάσει η ευκαιρία να τους κατονομάσει. Άλλωστε, τι σημασία έχει; Εκείνο που ενδιαφέρει αυτόν —και εμάς— είναι το δικό μας κακό και το μέσο για να απελευθερωθούμε από αυτό. Αιχμαλωσία στον διάβολο —έτσι εξακολουθεί να μιλά η λειτουργική γλώσσα— ή δουλεία στη φιλαυτία, είναι ένα και το αυτό. Και πρόκειται για μια παρά φύσιν κατάσταση, από την οποία πρέπει να εξέλθουμε, διαφορετικά μας περιμένει δυστυχία πρόσκαιρη και αιώνια.

Παρά φύσιν. «Τα πάθη δεν δημιουργήθηκαν εξαρχής μαζί με τη φύση. Διαφορετικά θα αποτελούσαν μέρος του ορισμού της.

»Υποστηρίζω, λοιπόν, επειδή το διδάχθηκα από τον μεγάλο Γρηγόριο Νύσσης, ότι εισήχθησαν και κατά κάποιον τρόπο εμβολιάστηκαν στο άλογο μέρος της ψυχής εξαιτίας της εκπτώσεως από την τελειότητα. Εξαιτίας αυτής, αντί της μακαρίας θείας εικόνας, φανερώθηκε και αποκαλύφθηκε στον άνθρωπο, αμέσως μετά την παράβαση, η ομοιότητα προς τα άλογα ζώα.

»Διότι, από τη στιγμή που συσκοτίστηκε η αξία του λόγου, έπρεπε η ανθρώπινη φύση να φέρει, ως δίκαιη τιμωρία, τα γνωρίσματα της αλογίας που η ίδια εκουσίως είχε επισύρει επάνω της» (33).

Το «παρά φύσιν» ισοδυναμεί, επομένως, με το «παρά λόγον». Από την εποχή του Κλήμεντος Αλεξανδρέως, οι χριστιανοί ηθικοδιδάσκαλοι υιοθέτησαν τον στωικό ορισμό του πάθους: «Αυτός είναι, λοιπόν, ο ορισμός του Ζήνωνος: η διατάραξη, την οποία εκείνος ονομάζει πάθος, είναι κίνηση της ψυχής που απομακρύνεται από τον ορθό λόγο και αντιβαίνει στη φύση» (*). Ο Μάξιμος ο Ομολογητής θα απορούσε πολύ αν μας έβλεπε να αμφιβάλλουμε γι’ αυτόν τον ορισμό ή αν μας άκουγε να υπερασπιζόμαστε τα πάθη στο όνομα της ανθρώπινης φύσεως. Και εδώ ακόμη θα μας κατηγορούσε για σύγχυση.

Δεν είναι όμως γι’ αυτό στωικός. Δέχεται τον ορισμό των ανθρώπων της Στοάς· δεν αποδέχεται όμως τον κατάλογό τους των παθών με τη σημασία που εκείνοι του έδιναν· και γνωρίζει μια μεταστροφή, θα μπορούσε να πει κανείς μια πνευματοποίηση των παθών. Μολονότι δεν χρησιμοποιεί αυτούς τους όρους, διακρίνει απολύτως την ψυχολογική από την ηθική σημασία, ενώ οι Στωικοί, όπως θα πει ο άγιος Θωμάς, τις συγχέουν.

Οι δύο ορεκτικές δυνάμεις, το επιθυμητικό και το θυμικό, μπορούν να υπηρετήσουν είτε το αγαθό είτε το κακό. Είναι δυνατόν «να εκλογικεύσουμε τις άλογες δυνάμεις της ψυχής, να τις εναρμονίσουμε με τον νου μέσω του λόγου —εννοώ την οργή και την επιθυμία—, μεταβάλλοντας τη μία σε αγάπη και την άλλη σε χαρά» (3). Τα τέσσερα πάθη —επιθυμία, φόβος, ηδονή και λύπη— είναι αντιδράσεις των οποίων η αξία εξαρτάται από την αιτία και την κατάληξή τους. «Τα ίδια τα πάθη γίνονται αγαθά στους ενάρετους» (3)· η συνέχεια δείχνει με ποιον τρόπο.

Πρέπει όμως να προσέξουμε ότι παρόμοιες διαβεβαιώσεις ισχύουν για τα τέσσερα πάθη σύμφωνα με τους Στωικούς και καθόλου για τα οκτώ του ευαγριανού καταλόγου. Οι θεολόγοι και οι λόγιοι που κατηγόρησαν τους Ανατολικούς για τη διδασκαλία τους περί απάθειας δεν έδωσαν αρκετή προσοχή σε αυτή τη διάκριση. Δεν πρέπει να υποτιμάται η σημασία του καταλόγου των «οκτώ κακών λογισμών» ούτε να αντιμετωπίζονται με συγκατάβαση οι προσπάθειες που κατέβαλαν οι χριστιανοί ηθικοδιδάσκαλοι για να τον καταρτίσουν.

Η απάθεια την οποία καλούμαστε να κατακτήσουμε είναι απλώς η νίκη επί των κεφαλαιωδών αμαρτημάτων. Η οδύνη και η ηδονή, η επιθυμία και ο φόβος, είναι ψυχολογικές πραγματικότητες· σε αυτές δεν επαληθεύεται ο ορισμός του κακού ως μη όντος. Το κακό μπορεί να τις επηρεάσει, δεν τις επηρεάζει όμως αναγκαστικά. Όπως παντού, θα συνίσταται στην κατάχρηση, δηλαδή στη χρήση που αντιβαίνει στον λόγο ή στη φύση.

Αντιθέτως, η γαστριμαργία, η φιλαργυρία, η κενοδοξία και τα παράγωγά τους δεν επιδέχονται καμία νόμιμη χρήση, καμία μεταστροφή, καμία πνευματοποίηση, επειδή αποτελούν κατ’ ουσίαν καταχρήσεις, εκτροπή προς όφελος της φιλαυτίας των κτισμάτων που δημιουργήθηκαν για να μας οδηγήσουν στον Θεό. Τα πάντα, εκτός από αυτό, είναι αγαθά. Και αυτό ακριβώς ο Μάξιμος, όπως και όλοι οι άλλοι Έλληνες πνευματικοί συγγραφείς, ονομάζει συνήθως πάθος. Είναι μεγάλοι ψυχολόγοι, αλλά στην υπηρεσία της ηθικής. Οι έννοιές τους είναι σαφείς, ακόμη και αν οι λέξεις τους είναι μερικές φορές αμφίσημες.

Μπορούμε τώρα να προσεγγίσουμε τη διδασκαλία περί απελευθερώσεως.

α) Αξίωμα: Να διαχωριστεί η παράσταση από το πάθος

Ας διαβάσουμε πρώτα ορισμένα κείμενα.

«Άλλο πράγμα είναι ένα αντικείμενο, άλλο μια παράσταση και άλλο ένα πάθος. Ένας άνδρας, μια γυναίκα, χρήματα: αυτά είναι αντικείμενα· η απλή ανάμνηση αυτών των αντικειμένων είναι παράσταση· μια παράλογη έλξη ή ένα τυφλό μίσος προς τα ίδια αυτά αντικείμενα είναι πάθος. Ο αγώνας, λοιπόν, που διεξάγει ο μοναχός στρέφεται εναντίον του πάθους» (37).

«Ο φίλος του Θεού δεν πολεμά τα αντικείμενα ούτε τις παραστάσεις τους, αλλά τα πάθη που συνδέονται με αυτές τις παραστάσεις. Δεν επιτίθεται, επομένως, στις γυναίκες ούτε σε εκείνον που τον λύπησε ούτε στις εικόνες που τους παριστάνουν, αλλά στα πάθη που συνδέονται με αυτές τις εικόνες» (38).

«Ολόκληρος ο αγώνας που διεξάγει ο μοναχός εναντίον των δαιμόνων αποβλέπει στο να χωρίσει τα πάθη από τις παραστάσεις· διαφορετικά, είναι αδύνατον να διατηρήσει την εσωτερική του ελευθερία κατά τη θέα των αντικειμένων» (39).

«Να χωριστούν τα πάθη από τις παραστάσεις»: αυτό είναι, με λίγα λόγια, το πρόγραμμα, το μυστικό της απελευθερώσεως.
Τι σημαίνει αυτό;
Γιατί, προπάντων, είναι αναγκαίο;
Πώς μπορεί να επιτευχθεί;

β) Αποδέσμευση…

Η λέξη αυτή δεν υπάρχει στο Ευαγγέλιο. Η ευαγγελική λέξη είναι «απελευθέρωση»: «Ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς» (40). Η λέξη «αποδέσμευση» μπορεί να μη μας αρέσει· έχει το μειονέκτημα ότι φαίνεται να υποδηλώνει μια απάνθρωπη αδιαφορία, αντίθετη προς την αγάπη, ενώ ακριβώς η αγάπη είναι ο ίδιος ο σκοπός της αποδεσμεύσεως.

Ο Μάξιμος ο Ομολογητής διαθέτει σχετικά με αυτό το θέμα ένα εξαιρετικά πλούσιο λεξιλόγιο· απόδειξη της σημασίας που του αποδίδει. Αναφερόμενος στην έξοδο του Αβραάμ από τη χώρα και τη συγγένειά του, γράφει, για παράδειγμα:
«Ο Αβραάμ γίνεται πνευματικός, εξερχόμενος από τη χώρα του, από τη συγγένειά του και από τον πατρικό του οίκο και πορευόμενος προς τη γη που του είχε δείξει ο Θεός· διαρρηγνύει τη σχέση με τη σάρκα (41), εξέρχεται από αυτήν μέσω του χωρισμού από τα πάθη, εγκαταλείπει τις αισθήσεις και δεν δέχεται πλέον μέσω αυτών καμία απατηλή υποβολή της αμαρτίας· υπερβαίνει όλα τα αισθητά αντικείμενα, μέσω των οποίων συμβαίνει να εξαπατάται και να προσκόπτει η ψυχή· και μόνο με τον νου, ελεύθερο από κάθε υλικό δεσμό, εισέρχεται στη θεία και μακαρία γη της γνώσεως» (42).

Ο όρος ἀποδιάθεσις απολαμβάνει ιδιαίτερη προτίμηση (43): δηλώνει μια αμυντική ή αρνητική στάση απέναντι στο αισθητό. Απαντούν ακόμη οι όροι ἀναίσθησις (44), αναισθησία· διάστασις, απόσταση (45)· ἀπόλειψις, εγκατάλειψη (46)· ἀποφυγή, φυγή (47)· ἐλευθεροῦσθαι, απελευθερώνομαι (48)· ἀκινησία και νέκρωσις, ακινησία και νέκρωση (49) κ.λπ.

Στα χωρία αυτά φαίνεται συχνά ότι πρόκειται για εγκατάλειψη του ίδιου του αισθητού κόσμου και όχι μόνο των παθών. Κατά μία έννοια, αυτή η εντύπωση ανταποκρίνεται πράγματι στη σκέψη του Μαξίμου. Πρέπει να εγκαταλείψει κανείς τον κόσμο, ακόμη και αν δεν έχει καμία κλήση προς τον αναχωρητισμό, όπως εγκαταλείπει κανείς τον δρόμο όταν φθάσει στον προορισμό του. Μέχρι τότε πρέπει να πορεύεται, δηλαδή να διασχίζει τον κόσμο των αισθήσεων για να φθάσει στον Θεό (50).

Για έναν νου, όμως, το να διασχίζει δεν μπορεί να γίνεται χωρίς θεωρία. Δεν πρόκειται να κλείσει κανείς τα μάτια μπροστά στην ορατή φύση, αλλά να την παρατηρεί με τέτοιον τρόπο ώστε να εκπληρώνει τη λειτουργία της, η οποία είναι να μας ανυψώνει στη γνώση του Θεού. Η λεγόμενη φυσική θεωρία αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της πνευματικότητας του αγίου Μαξίμου.

…Αναγκαία για τη φυσική θεωρία

Και γι’ αυτό ακριβώς επιβάλλεται η αποδέσμευση: επειδή πρέπει να θεωρούμε και επειδή, χωρίς την αποδέσμευση, αυτή η θεωρία μάς παραπλανά και μας εξευτελίζει.

Γι’ αυτό, κατά τον καιρό της εξεγέρσεως των παθών, ο γνωστικός νους λέει στις δυνάμεις του:
«Ας παύσουμε να παραδινόμαστε στη φυσική θεωρία και ας αφοσιωθούμε μόνο στην προσευχή και στη σωματική αυστηρότητα που επιτάσσει η πρακτική φιλοσοφία…, μήπως μαζί με τις αισθητές παραστάσεις κατορθώσει ο Πονηρός να συγκαλέσει δολίως και τις μορφές και τα σχήματα των αισθητών αντικειμένων, τα οποία είναι ικανά να οικοδομήσουν πάθη επάνω στην επιφανειακή και ορατή όψη των πραγμάτων· αυτό θα ανέκοπτε την κίνηση της λογικής μας δυνάμεως, η οποία μέσω της αισθήσεως κατευθύνεται προς τα νοητά, και θα επέτρεπε στον διάβολο να λεηλατήσει την πόλη, δηλαδή την ψυχή, και να μας οδηγήσει στη Βαβυλώνα, εννοώ στον συρφετό των παθών».

Εκείνος, λοιπόν, ο οποίος κατά τον καιρό της εξεγέρσεως των παθών κλείνει γενναία τις αισθήσεις του· ο οποίος απορρίπτει ολοκληρωτικά τη φαντασία και τη μνήμη των αισθητών πραγμάτων και συγκρατεί τελείως τις φυσικές κινήσεις του νου από κάθε ενασχόληση με τον εξωτερικό κόσμο· αυτός, όπως ο Εζεκίας, θα έχει φράξει τη δίοδο στα ύδατα των πηγών που βρίσκονται έξω από την πόλη και θα έχει ανακόψει τον ποταμό που διαιρεί την πόλη στη μέση, με τη συνεργία των δυνάμεων που προαναφέρθηκαν και του πολυάριθμου λαού που συγκεντρώθηκε· εννοώ με τη συνεργία των αγίων λογισμών που προσιδιάζουν σε κάθε δύναμη.

Με αυτόν τον τρόπο θα έχει νικήσει, με το χέρι του Θεού, την εξέγερση των κακών και τυραννικών δυνάμεων —κατά λέξη: της δυναστείας—· και, σύμφωνα με την εντολή του Θεού, θα έχει θανατώσει, μέσω του λόγου που είναι πλασμένος για την καταστροφή των παθών και ενεργεί σαν άγγελος, τις εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες· δηλαδή εκείνη την έξη, την ποιητική αιτία του κακού, η οποία εμφυτεύεται σαν παράσιτο στις τρεις δυνάμεις της ψυχής με αφορμή τα αισθητά αντικείμενα, καθώς και την αντίστοιχη ενέργεια των αισθήσεων».

«Πρέπει, λοιπόν, ο νους, γνωρίζοντας να διακόπτει με σύνεση τις αόρατες περιπλοκές, να μην παραδίδεται στη φυσική θεωρία ούτε να πράττει οτιδήποτε κατά τον καιρό της διαβολικής επιθέσεως, παρά μόνο να προσεύχεται, να υποτάσσει το σώμα με σκληρούς μόχθους, να καταβάλλει όλο του τον ζήλο για την ανατροπή του γήινου φρονήματος και να επαγρυπνεί, μέσω των έμφυτων αγαθών λογισμών, επάνω στα τείχη της πόλεως· εννοώ τις αρετές που φυλάσσουν την πόλη ή τα μέσα με τα οποία διατηρούνται αυτές οι αρετές: την εγκράτεια και την υπομονή.

»Και δεν πρέπει ποτέ να αποκρίνεται νοερά σε κανέναν από τους αόρατους εχθρούς που εμφανίζονται από έξω· διότι αυτός θα μπορούσε να εξαπατήσει εκ δεξιών —υπό την εμφάνιση του αγαθού—, να απομακρύνει από τον Θεό αιχμαλωτίζοντας την επιθυμία και, μέσω απατηλών αγαθών, να παρασύρει προς το κακό τον νου που αναζητεί το αγαθό. Ο Ραψάκης, ο αρχιστράτηγος του βασιλιά της Ασσυρίας Σενναχηρείμ, μπορούσε να μιλήσει εβραϊκά. Το όνομα Ραψάκης μεταφράζεται: “Ισχυρός στο να ποτίζει με φιλήματα” ή “Εκείνος που έχει μεγάλα φιλήματα”.

»Διότι ο πονηρός δαίμονας, συνηθισμένος να επιτίθεται στον νου εκ δεξιών, μιλά εβραϊκά, για να προσφέρει στην ψυχή, σαν μολυσμένο ποτό, την απατηλή αρετή που δεν είναι αρετή· για να της επιδείξει μια νοθευμένη και ολέθρια φιλία. Καλύτερες είναι οι πληγές που προέρχονται από τα χτυπήματα ενός φίλου…» (1).

Ήταν προτιμότερο να μεταγραφεί ολόκληρο αυτό το χωρίο —το οποίο συνεχίζεται εκτενώς με το ίδιο ύφος—, μολονότι δεν αναφέρεται αποκλειστικά στο παρόν ζήτημα. Θα μας χρησιμεύσει ξανά σε λίγο. Υπάρχουν και πολλά άλλα παρόμοια χωρία, τα οποία αποσκοπούν στο να εντυπώσουν την ίδια ιδέα: δεν έχει κανείς το δικαίωμα να παραδίδεται στη θεωρία της φύσεως, ούτε καν νοερά, ούτε ακόμη και μέσα στις Άγιες Γραφές, όσο αυτή απειλεί να προκαλέσει εμπαθείς κινήσεις.

Αυτό δεν θα ήταν αληθινή θεωρία, διότι θα προσκολλούνταν στο επιφανειακό, αντί να το διαπερνά για να συλλάβει τον λόγο. Μόνο ο λόγος —είπαμε προηγουμένως τι είναι— τρέφει τον νου, ενώ η μελέτη του αισθητού ως αισθητού υποδαυλίζει το πάθος· μόνο ο λόγος οδηγεί προς τη γνώση του Θεού, ενώ η αίσθηση προκαλεί οπισθοδρόμηση προς την ύλη· μόνο ο λόγος, ως ενοποιητικός, οδηγεί στην αγάπη, ενώ η αίσθηση, ως διαιρετική, αναπτύσσει τη φιλαυτία.

Ακόμη και «η γνώση είναι διπλή: η μία, η επιστημονική, συλλέγει τους λόγους των όντων μόνο κατά την έξη· αυτή δεν έχει καμία χρησιμότητα, επειδή δεν φθάνει μέχρι την τήρηση των εντολών. Η άλλη περνά στην πράξη και γίνεται πρακτική· αυτή περιέχει την αληθινή σύλληψη των όντων μέσω της εμπειρίας» (*2).

Δηλαδή δεν πρέπει να μένουμε στην καθαρά διανοητική γνώση, ακόμη και όταν αυτή είναι άμεμπτη και καθαρή. Η θεωρία έχει σωτηριώδη αξία μόνο όταν μεταβάλλεται σε ενεργό αγάπη.
«Αν ποτέ οι άγιοι συγκατατέθηκαν στη θέαση των όντων, δεν στράφηκαν προς τη θεωρία και τη γνώση τους, όπως εμείς, κυρίως από προσκόλληση στην ύλη, αλλά για να δοξάσουν με πολλούς τρόπους τον Θεό, ο οποίος είναι παρών και φανερώνεται μέσα σε όλα και παντού· για να συγκεντρώσουν μεγάλους θησαυρούς θαυμασμού και πολυάριθμες αφορμές δοξολογίας» (53).

Εδώ ακριβώς συλλαμβάνουμε καλύτερα την ολέθρια ενέργεια της φιλαυτίας και κατανοούμε πόσο δικαιολογημένος είναι ο ορισμός της ως κλίσεως προς το σώμα. Αυτή μας εμποδίζει να φανούμε αντάξιοι του ονόματος του ανθρώπου, επειδή αναστέλλει τη φυσική κίνηση του νου προς τα ύψη της θεωρίας. Διότι, όπως μας λέει ο Μάξιμος με μια σύντομη και περιεκτική φράση:
«Ο νους ενεργεί κατά φύσιν όταν διατηρεί τα πάθη υποταγμένα, θεωρεί τους λόγους των όντων και μέσω αυτών προχωρεί προς τον Θεό» (5).

γ) Ειδικά μέσα απελευθερώσεως

«Να χωριστεί το πάθος από τον λογισμό»: γνωρίζουμε πλέον πόσο αναγκαίο είναι αυτό. Αλλά πώς και με ποια μέσα μπορεί να πραγματοποιηθεί;
Διαβάζοντας μια ορισμένη φράση του Μαξίμου, σχηματίζει κανείς αρχικά την εντύπωση ότι θεωρεί εύκολη αυτή την ενέργεια της διαιρέσεως:
«Ο εμπαθής λογισμός είναι μια σύνθετη σκέψη, αποτελούμενη από πάθος και παράσταση. Ας χωρίσουμε, λοιπόν, το πάθος από την παράσταση, και εκείνο που απομένει θα είναι ο απλός λογισμός» (*5).
Τίποτε λιγότερο περίπλοκο. Η συνέχεια του κεφαλαίου φαίνεται μάλιστα να λέει ότι αρκεί να το θελήσουμε:

«Τα χωρίζουμε με την πνευματική αγάπη και την εγκράτεια, εφόσον το θέλουμε».

Αλλά τι σημαίνει «θέλω»; Σημαίνει προφανώς ότι προσκολλάται κανείς τόσο πολύ στον σκοπό, ώστε να μη διστάζει να χρησιμοποιήσει τα μέσα: την πνευματική αγάπη και την εγκράτεια.

Στη σελίδα που παρατέθηκε προηγουμένως —σ. 98 κ.ε.— διαβάσαμε ότι, όταν τα πάθη βρίσκονται σε αναταραχή, πρέπει να προσφεύγουμε αποκλειστικά στην προσευχή και στη σωματική αυστηρότητα ή άσκηση. Το κατανοούμε εύκολα: εκείνος που δεν βρίσκεται ακόμη σε κατάσταση να παραδοθεί στη θεωρία βρίσκεται στην πρώτη οδό, η οποία ονομάζεται αρετές, πράξη, εντολές, άσκηση ή εγκράτεια.

Αρκεί, λοιπόν, να θέλει κανείς όλα αυτά, για να δώσει στους λογισμούς του εκείνη την απλότητα ή καθαρότητα ή απάθεια που απαιτείται για την άνοδο στη δεύτερη οδό. Θα θέλαμε, ωστόσο, λίγο περισσότερο φως σχετικά με αυτά τα τρία πράγματα —την πνευματική αγάπη, την εγκράτεια και την προσευχή—, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα τη φύση τους, τον λόγο της αναγκαιότητάς τους και την αποτελεσματικότητά τους.

α) Πνευματική αγάπη

ΙΣΩΣ ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ ΔΙΑΚΡΙΝΕΤΑΙ ΠΛΕΟΝ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΛΑΝΗ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Ή ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ!!!

Σημειώσεις:

Πνευματικά Γυμνάσματα-Περιεχόμενα Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου

Πνευματικά Γυμνάσματα-Περιεχόμενα

Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου

ΠΙΝΑΞ

ΚΕΦΑΛΑΙΩΔΗΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΗΣ ΒΙΒΛΟΥ

ΜΕΛΕΤΗ ΠΡΩΤΗ
Α΄. Συλλογισμὸς. Τί ἔκαμεν ὁ Θεὸς διὰ τὴν σωτηρίαν τοῦ ἀνθρώπου.
Β΄. Τί ἔπαθεν ὁ Ἰησοῦς δι' αὐτήν.
Γ΄. Τί πρέπει νὰ κάμνη καὶ νὰ παθαίνῃ ὁ ἄνθρωπος δι' αὐτήν.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΥΤΕΡΑ
Α΄. Ὅτι ὁ ἄνθρωπος ἐπλάσθη ἀπὸ τὸν Θεόν.
Β΄. Ὅτι ἐπλάσθη διὰ τὸν Θεόν.
Γ΄. Ὅτι ἐπλάσθη διὰ νὰ ἀπολαμβάνῃ αἰωνίως τὸν Θεόν.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΤΗ
Α΄. Περὶ τῶν μέσων ὅπου μὰς ἔδωκεν ὁ Θεὸς διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν τὸ ἄκρον τέλος μας
Β΄. Ὅτι ἡμεῖς κάμνομεν κατάχρησιν τῶν του ατάχρησιν τον
Γ΄. Πῶς πρέπει νὰ διορθώσωμεν την κατάχρησιν.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ
Α΄. Πόσον εἶναι τὸ βάρος τῆς θανασίμου ἁμαρτίας ἀπὸ τὸ πρόσωπον τοῦ βλαπτομένου.
Β΄. Ἀπὸ τὸ πρόσωπον τοῦ βλάπτοντος.
Γ΄. Ἀπὸ τὴν βλάβην αὐτὴν καθ' ἑαυτήν.

ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΜΠΤΗ
Α΄. Περὶ τῶν τιμωριῶν ὅπου ἐδόθησαν διὰ τὴν ἁμαρτίαν
Ἀγγέλους. Β΄. Εἰς τὸν Ἀδάμ.
Γ΄. Εἰς τὸν Ἰησοῦν Χριστόν.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΚΤΗ
Α΄. Περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἁμαρτιῶν ἑκάστου ἀνθρώπου.
Β΄. Περὶ τοῦ βάρους αὐτῶν.
Γ΄. Περὶ τῆς ἀχαριστίας ὅπου δείχνει ὁ ἄνθρωπος εἰς τὰς εὐεργε σίας τοῦ Θεοῦ μὲ τὰς τοιαύτας ἁμαρτίας.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΒΔΟΜΗ
Α΄. Περὶ τοῦ κακοῦ ὅπου περιέχει καθ' ἑαυτὴν ἡ ἁμαρτία.
Β΄. Περὶ τοῦ κακοῦ ὅπου προξενεῖ εἰς τοὺς ἄλλους ἐν τῇ παρούση ζων
Γ΄. Περὶ τοῦ κακοῦ ὅπου προξενεῖ ἐν τῇ μελλούση ζωῇ.

ΜΕΛΕΤΗ ΟΓΔΟΗ
Α΄. Ὅτι ὁ θάνατος εἶναι τέλος ὅλου τοῦ αἰσθητικοῦ.
Β΄. Ὅτι εἶναι τέλος ὅλης τῆς ἀπάτης.
Γ΄. Ὅτι εἶναι τέλος ὅλου τοῦ καιροῦ.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΝΝΑΤΗ
Α΄. Περὶ τῆς ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου τῶν ἁμαρτωλῶν.
Β΄. Περὶ τῆς ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου τῶν δικαίων.
Γ΄. Μὲ τίνος ζωὴν καὶ θάνατον ὁμοιάζει ἡ ζωὴ καὶ ὁ θάνατος ἑκάστου ἀνθρώπου.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ
Περὶ τῆς μερικῆς κολάσεως ὅπου ἤδη λαμβάνουσιν
οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς τὸν ἄδην.
Α΄. Περὶ τῆς δεινότητος τῆς φυλακῆς τοῦ ἄδου.
Β΄. Περὶ τῆς λύπης ὅπου ἔχουν ἐκεῖ οἱ ἁμαρτωλοὶ διὰ τὸ παρόν.
Γ΄. Περὶ τοῦ φόβου ὅπου ἔχουν διὰ τὸ μέλλον.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΠΡΩΤΗ
Ὅτι ἡ μέλλουσα Κρίσις ἔχει νὰ εἶναι μεγάλη.
Α΄. Διὰ τὰ πρόσωπα καὶ ὑποκείμενα ὅπου ἔχουν ἐκεῖ νὰ συναχθούν.
Β΄. Διὰ τὰ πράγματα ὅπου ἔχουν νὰ ἐξετασθοῦν.
Γ΄. Δι' ἐκεῖνα ὅπου ἔχουν νὰ ἀποφασισθούν.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΔΕΥΤΕΡΑ
Α΄. Ὅτι αἱ τιμωρίαι τοῦ ἄδου εἶναι πολλαὶ εἰς τὴν ποσότητα.
Β΄. Ὅτι εἶναι δειναὶ εἰς τὴν ποιο
Γ΄. Ὅτι εἶναι αἰώνιοι.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΤΡΙΤΗ
Ὅτι κάθε κολασμένος χριστιανὸς θέλει ἔχει τρεῖς διαθέσεις
Α΄. Μετάνοιαν τοῦ περασμένου.
Β΄. Θλίψιν τοῦ παρόντος.
Γ΄. Ἀπελπισίαν τοῦ μέλλοντος.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ
Α΄. Πόσον εἶναι τὸ βάρος τῶν συγγνωστῶν ἁμαρτημάτων.
Β΄. Πόσον εἶναι τὸ πλῆθος τῶν κακῶν ὅπου προξενοῦν.
Γ΄. Ποίας τιμωρίας προξενοῦν καὶ εἰς τὴν παροῦσαν ζωὴν καὶ εἰς τὴν μέλλουσαν.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΠΕΜΠΤΗ
Α΄. Ὅτι αὐτὸς ἀνεχώρησεν ἀπὸ τὸν οἶκον τοῦ πατρός του.
Β΄. Ποίαν ζωὴν ἔζησε μετὰ τὴν ἀναχώρησιν.
Γ΄. Ποίαν ἐπιστροφὴν ἔδειξεν.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΕΚΤΗ
Α΄. Ὅτι πρέπει κάθε χριστιανὸς νὰ διαλέγῃ μίαν ζωὴν τὴν πλέον ὠφελιμωτέραν καὶ ἁρμοδιωτέραν εἰς τὸ νὰ ἐπιτύχῃ τὸ τέλος τῆς σωτηρίας του.
Β΄. Μὲ ποίους τρόπους πρέπει νὰ διαλέγῃ τὴν τοιαύτην ζωήν.
Γ΄. Ὅτι πρέπει νὰ διορθώνῃ τὴν ἐκλογὴν τῆς ζωῆς του, ἀνίσως
καὶ δὲν ἔκαμνε καθὼς ἔπρεπε.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΕΒΔΟΜΗ
Α΄. Ὅτι χρεωστοῦμεν νὰ ἀγαπῶμεν τὸν Θεόν, διότι μᾶς προστάζει νὰ τὸν ἀγαπῶμεν.
Β΄. Διότι αὐτὸς καθ' ἑαυτὸν εἶναι ἄξιος ἀγάπης ὑπὲρ πάντα.
Γ΄. Διατί μᾶς προσκαλεῖ εἰς τὴν ἀγάπην Του μὲ τόσας εὐεργεσίας, καὶ ἐξαιρέτως μὲ τὴν ἀγάπην ὅπου μᾶς ἀγαπᾶ.

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΟΓΔΟΗ
Α΄. Περὶ τῆς δόξης τοῦ Παραδείσου, εἰς τὴν ὁποίαν οἱ μακάριοι ἔχουν νὰ ἀπολαμβάνουν ὅλα ὁμοῦ τὰ ἀγαθά.
Β΄. Ὅλα τέλεια.
Γ΄. Ὅλα τέλεια αἰωνίως

ΜΕΛΕΤΗ ΔΕΚΑΤΗ ΕΝΝΑΤΗ
Πόσον εὐηργέτησεν ἡ ἐνανθρώπησις τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν.
Α΄. Διότι αὐτὴ εὑρίσκετο μέσα εἰς ἕνα ἄπειρον βάθος.
Β΄. Διότι ἀνυψώθη εἰς ἕνα ἄπειρον ὕψος.
Γ΄. Διότι μετεχειρίσθη δι' αὐτὴν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ μίαν ἄκραν ταπείνωσιν.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ
Α΄. Ὅτι γεννηθεὶς ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς ἐπολέμησε καὶ ἰάτρευσε τὸν ἔρωτα τοῦ πλούτου.
Β΄. Τὸν ἔρωτα τῶν ἡδονῶν.
Γ΄. Τὸν ἔρωτα τῆς δόξης.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΠΡΩΤΗ
Εἰς τὴν περιτομὴν τοῦ Χριστοῦ, ὅτι ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς περιτμηθεί κατεσκεύασε
Α΄. Ἕνα ἱατρικὸν ἰαματικὸν τῆς ἀσθενείας τῶν ἀνθρώπων
Β΄. Ἕνα ἱατρικὸν ἀναψυκτικὸν τῶν πόνων των.
Γ΄. Ἕνα ἱατρικὸν διαφυλακτικὸν τῆς ὑγείας των.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΑ
 μάγων, τὴν ὁποίαν Εἰς τὴν προσκύνησιν καὶ ὁδοιπορίαν τῶν μάγων, τὴν ὁποίαν
Α΄. Ἄρχισαν μὲ προθυμίαν.
Β΄. Τὴν ἠκολούθησαν μὲ σταθερότητα καὶ μεγαλοψυχίαν.
Γ΄. Τὴν ἐτελείωσαν μὲ ἐλευθεριότητα προσφέροντες τῷ Χριστῷ τὰ μυστηριώδη δώρα αὐτῶν.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΤΡΙΤΗ
Περὶ τῆς ζωῆς τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ γενικῶς θεωρουμένης εἰς τὴν ὁποίαν ὁ Κύριος
Α΄. Ἐφύλαξεν ὑπακοὴν εἰς τοὺς γονεῖς του.
Β΄. Ἔκαμνεν ἐργόχειρον.
Γ΄. Ἐφύλαξεν τὴν πρὸς Θεὸν καὶ πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπην.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ
Περὶ τῆς διδασκαλίας τοῦ Θείου Εὐαγγελίου.
Α΄. Τίς εἶναι ὁ ταύτης διδάσκαλος.
Β΄. Ποία εἶναι ἡ διδασκαλια Του.
Γ΄. Ποῖοι εἶναι οἱ μαθηταὶ ὅπου πρέπει νὰ τὴν μανθάνουν.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΠΕΜΠΤΗ
Α΄. Περὶ τοῦ πολέμου ὅπου ἦλθε νὰ βάλῃ ὁ Χριστὸς εἰς τὴν γῆν διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, εἰς τὸν ὁποῖον εἶναι ἀρχιστράτηγος καὶ βασιλεὺς ὁ Χριστός.
Β΄. Τριῶν τάξεων ἄνθρωποι Τὸν ἀκολουθοῦν.
Γ΄. Κατὰ τρεὶς τρόπους καὶ βαθμοὺς Τὸν ἀκολουθοῦν.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΕΚΤΗ
Α΄. Ὅτι εἰς τὸ μυστήριον τῆς Θείας Εὐχαριστίας παρασταίνεται τὸ μεγαλεῖον τοῦ δώρου.
Β΄. Ἡ ἀγάπη ἐκείνου ὅπου τὸ χαρίζει.
Γ΄. Ἡ ὠφέλεια ἐκείνου ὅπου τὸ λαμβάνει.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΕΒΔΟΜΗ
Ὅτι ὁ Χριστὸς ἴδρωσεν εἰς τὸν κῆπον ὡσεὶ θρόμβους αἵματος
Α΄. Διότι ἐπρόβλεπεν ὅλα τὰ πάθη ὅπου ἔμελλε νὰ πάθῃ.
Β΄. Διότι ἐλυπεῖτο διὰ τὰς ἁμαρτίας μας.
Γ΄. Διότι προεγνώριζε τὴν ἀχαριστίαν μας.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ ΟΓΔΟΗ
Εἰς τὴν ἄρνησιν τοῦ Πέτρου, ἡ ὁποῖα προήλθεν
Α΄. Ἀπὸ τὴν ὑπερηφάνειαν.
Β΄. Ἀπὸ τὴν ἀμέλειαν.
Γ΄. Ἀπὸ τὴν ἔλλειψιν τῆς προσευχῆς. προσευχῆς.

ΜΕΛΕΤΗ ΕΙΚΟΣΤΗ
Εἰς τὴν μαστίγωσιν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἰς τὴν ὁποίαν ἐδοκίμασεν ὁ
Κύριος
Α΄. Ἕνα ἄκρον πόνον.
Β΄. Μίαν ἄκραν ἐντροπήν.
Γ΄. Μίαν ἄκραν ἀγάπην.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΑΚΟΣΤΗ
Α΄. Ὅτι ἐβάστασεν ὁ Κύριος τὸν Σταυρὸν δημοσίως.
Β΄. Γενναίως.
Γ΄. Καρτερικῶς καὶ ὑπομονητικῶς.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΑΚΟΣΤΗ ΠΡΩΤΗ
Α΄. Ὅταν ὁ Κύριος ἐπάνω εἰς τὸν Σταυρὸν ἔπαθεν ἄκρως κατὰ τὸ σῶμα.
Β΄. Ἔπαθεν ἄκρως κατὰ τὴν ψυχήν.
Γ΄. Μᾶς ἄφησε διδασκαλίαν τοὺς ἑπτὰ λόγους Του.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΑΚΟΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΑ
Α΄. Ὅτι εἰς τὴν Ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου πρέπει νὰ συγχαρῶμεν μὲ
Τὸν Ἀναστάντα Χριστόν.
Β΄. Μὲ τὴν ἁγιωτάτην Μητέρα Του.
Γ΄. Μὲ τὸ σῶμα μας.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΑΚΟΣΤΗ ΤΡΙΤΗ
Α΄. Ὅτι εἰς τὴν Πεντηκοστὴν ἐνήργησεν τὸ Πνεῦμα τὸ
Αγιον εἰς τοὺς Ἀποστόλους μεταβολὴν τοῦ νοῦ.
Β΄. Μεταβολὴν τῆς καρδίας.
Γ΄. Μεταβολὴν τῆς γλώσσης.

ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΙΑΚΟΣΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ
Α΄. Εἰς τὴν Κυριακὴν τῶν Ἁγίων Πάντων παρασταίνονται δύο αὐθένται συνάγοντες στράτευμα, ὁ Χριστὸς καὶ ὁ ἑωσφόρος.
Β΄. Ποίας πληρωμὰς δίδουν αὐτοὶ εἰς τοὺς ἀκολούθους των ἐν τῇ παρούση ζωῇ.
Γ΄. Ποίας ἀμοιβὰς τοὺς δίδουν ἐν τῇ μελλούση ζωῇ.

ΕΤΕΡΑΙ ΣΥΝΤΟΜΟΙ ΜΕΛΕΤΑΙ ΤΡΙΑΚΟΝΤΑ

Διαμοιρασμέναι εἰς πᾶσαν ἡμέραν τοῦ μηνός.

Ἡμέρα Α΄. Περὶ τῆς ἀξίας τῆς σωτηρίας
Ἡμέρα Β΄. Περὶ τοῦ ἀβεβαίου τῆς ὥρας τοῦ θανάτου
Ημέρα Γ΄. Περὶ τῆς εἰδήσεως τοῦ θανάτου
Ἡμέρα Δ΄. Περὶ ἑτοιμασίας εἰς τὸν θάνατον
Ἡμέρα Ε΄. Περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ ἀποθνήσκοντος
Ημέρα ΣΤ.΄ Περὶ τῆς ὕστερης ὥρας τῆς ζωῆς
Ἡμέρα Ζ΄. Περὶ τῆς Δευτέρας Παρουσίας
Ἡμέρα Η΄. Περὶ τῆς στάσεως τῆς ψυχῆςμετὰ τὸν θάνατον
Ημέρα Θ΄. Περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ σώματος μετὰ τὸν θάνατον
Ἡμέρα Ι΄. Περὶ ζωῆς κριθησομένης
Ἡμέρα ΙΑ΄. Περὶ μετανοίας
Ἡμέρα ΙΒ΄. Περὶ τῆς τελευταίας Κρίσεως
Ἡμέρα ΙΓ΄. Περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν
Ἡμέρα ΙΔ΄. Περὶ τῆς ἐλεύσεως τοῦ Χριστοῦ
Ἡμέρα ΙΕ΄. Περὶ τῆς φανερώσεως τῆς συνειδήσεως ἐν τῇ μελλούση Κοίσει
Ἡμέρα ΙΣΤ΄. Περὶ τοῦ χωρισμοῦ τῶν δικαίων καὶ τῶν ἁμαρτωλῶν
Ἡμέρα ΙΖ΄. Περὶ τῆς τελευταίας ἀποφάσεως
Ἡμέρα ΙΗ΄. Περὶ τῆς τιμῆς τοῦ καιρού
Ἡμέρα ΙΘ΄. Περὶ τῆς κολάσεως
Ἡμέρα Κ΄. Περὶ τῆς συστάσεως τῶν κολασμένων
Ημέρα ΚΑ΄. Περὶ τοῦ ἀβεβαίου τῆς σωτηρίας
Ημέρα ΚΒ΄Περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κολαζομένων.
Ἡμέρα ΚΓ΄. Περὶ τῆς ἐξομολογήσεως ἑνὸς κολασμένου
Ἡμέρα ΚΔ΄. Περὶ τῆς αἰωνίου κολάσεως
Ἡμέρα ΚΕ΄. Περὶ τῆς ἀναβολῆς τοῦ καιροῦ
Ἡμέρα ΚΣΤ΄. Περὶ τοῦ Παραδείσου
Ημέρα ΚΖ΄. Περὶ τῆς στράτας τοῦ Παραδείσου
Ἡμέρα ΚΗ΄. Περὶ τῆς ἀποκτήσεως τοῦ Παραδείσου
Ημέρα ΚΘ΄. Περὶ τῆς μετὰ τὴν Ἀνάστασιν ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος
Ἡμέρα Λ΄. Περὶ τῆς ἀποκρίσεως ὅπου δίδει ἡ συνείδησις τοῦ καθ'

ΑΙ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΟΚΤΩ
Ἐξέτασις Πρώτη.
Ἐπάνω εἰς τὴν ἐπιθυμίαν ὅπου ἔχεις διὰ νὰ σώσῃς τὴν ψυχήν σου.
Περὶ τῶν ἀτάκτων παθῶν
Περὶ τῶν ἀτάκτων παθῶν.
Ἐξέτασις Δεύτερη.
Ἐξέτασις Τρίτη.
Περὶ Ἐξομολογήσεως.
Ἐξέτασις Τετάρτη.
Μὲ ποῖον τρόπον πρέπει νὰ φέρεταί τις εἰς τὸν ἑαυτόν του.
Ἐξέτασις Πέμπτη.
Μὲ ποῖον τρόπον πρέπει νὰ φέρεταί τις πρὸς τὸν πλησίον.
Ἐξέτασις Ἕκτη.
Μὲ ποῖον τρόπον πρεπει νὰ φέρεταί τις πρὸς τὸν Θεόν.
Ἐξέτασις Ἑβδόμη.
Περὶ τῶν κακῶν ἕξεων καὶ τῆς ἰατρείας αὐτῶν.
Ἐξέτασις Ὀγδόη.
Περὶ τῶν θεολογικῶν ἀρετῶν πίστεως, ἐλπίδος καὶ ἀγάπης.

ΑΙ ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΟΚΤΩ Διαμοιρασμένη ἑκάστη εἰς τρία μέρη.
Ἀνάγνωσις Πρώτη. Μέρος Α΄.
Περὶ τῆς χαυνότητος καὶ ἀδυναμίας τῆς πίστεως.
Μέρος Β΄.
Ποίαν ζημίαν προξενεῖ εἰς τὴν σωτηρίαν ἡ ἀδυναμία τῆς πίστεως. 
Μέρος Γ΄
Περὶ τῆς ἰατρείας τῆς ἀδυναμίας τῆς πίστεως.

Ἀνάγνωσις Δευτέρα. Μέρος Α΄.
Περὶ ταῆς αὐθαδείτα ἐκείνων ὅπου ἁμαρτάνουν μὲ τὴν ἐλπίδα πὼς
ΓΕΝΟΥΣ Περὶ τῆς ἰατρείας ἐκείνων ὅπου ἁμαρτάνουν μὲ τὴν ἐλπίδα πὼς
ἔχουν νὰ μετανοήσουν καὶ νὰ ἐξομολογηθούν.
Μέρος Β΄.
Ποίαν ζημίαν προξενούν εἰς τὴν σωτηρίαν τους ἐκεῖνοι ὅπου ἁμαρτά
νουν μὲ τὴν ἐλπίδα πὼς ἔχουν νὰ μετανοήσουν.
Μέρος Γ΄.
ἔχουν νὰ μετανοήσουν.
Ἀνάγνωσις Τρίτη. Μέρος Α΄.
Περὶ τοῦ ἐμποδίου ὅπου φέρει εἰς τὴν σωτηρίαν ἡ ὑπερηφάνεια.
Μέρος Β΄.
Περὶ τῆς ζημίας ὅπου προξενεῖ εἰς τὴν ψυχὴν ἡ ὑπερηφάνεια.
Μέρος Γ΄.
Περὶ τῆς ἰατρείας τῆς ὑπερηφανείας.
Ἀνάγνωσις Τετάρτη. Μέρος Α΄.
Περὶ τοῦ ἐμποδίου ὅπου φέρουν εἰς τὴν σωτηρίαν ἡ ἀργία καὶ αἱ πολλαὶ δουλείαι.
Μέρος Β΄
Περὶ τῆς ζημίας ὅπου προξενοῦν εἰς τὴν ψυχὴν ἡ ἀργία καὶ αἱ πολλαὶ δουλείαι.
Μέρος Γ΄.
Ἀνάγνωσις Πέμπτη.
Μέρος Α΄.
Περὶ τῆς ἱατρείας τῆς ἀργίας καὶ τῶν πολλῶν ἐργασιῶν.
Περὶ τοῦ ἀτάκτου ἔρωτος τῶν ἡδονῶν.
Μέρος Β΄.
ἡδοναί. Περὶ τῆς ζημίας ὅπου φέρουν εἰς τὴν σωτηρίαν αἱ τῶν αἰσθήσεων
Μέρος Γ΄.
Περὶ τῆς ἰατρείας τῶν ἡδονῶν τῶν αἰσθήσεων.
Ἀνάγνωσις Ἕκτη. Μέρος Α΄.
Περὶ τοῦ ἀτάκτου ἔρωτος τοῦ πλούτου καὶ τῶν ὑπαρχόντων.
Μέρος Β΄.
Περὶ τῆς ζημίας ὅπου φέρει εἰς τὴν σωτηρίαν ὁ τοιοῦτος ἔρωτας.
Μέρος Γ΄.
Περὶ τῆς ἰατρείας τοῦ ἀτάκτου ἔρωτος τοῦ πλούτου καὶ τῶν ὑπαρ-χόντων.
Ἀνάγνωσις Ἑβδόμη. Μέρος Α΄.
Περὶ τοῦ ἐμποδίου ὅπου φέρει εἰς τὴν σωτηρίαν ὁ ὀλίγος φόβος τοῦ Θεοῦ.
Μέρος Β΄.
Περὶ τῆς ζημίας ὅπου προξενεῖς εἰς τὴν ψυχὴν ὁ ὀλίγος φόβος τοῦ Θεοῦ.
Μέρος Γ΄.
Περὶ τῆς ἰατρείας τοῦ ὀλίγου φόβου τοῦ Θεοῦ.
Ἀνάγνωσις Ογδόη.
Περὶ τῶν μέσων ὅπου πρέπει νὰ μεταχειρίζεταί τις, διὰ νὰ φυλάττη τὸν καρπὸν ὅπου ἀπέκτησεν ἐκ τῶν παρόντων Πνευματικῶν Γυμ-νασμάτων.

Ο ΠΙΟ ΣΥΚΟΦΑΝΤΗΜΕΝΟΣ ΠΑΤΕΡΑΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ, ΚΥΡΙΩΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΧΡΙΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΧΡΗΣΤΟΥΣ ΑΠΟΤΕΙΧΙΣΜΕΝΟΣ. ΜΕ ΤΗΝ ΧΑΡΙΣΤΙΚΗ ΒΟΛΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΗΜΕΡΑ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ. ΟΥΤΕ ΟΙ ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΟΥΤΕ ΟΙ ΕΞΟΜΟΛΟΓΟΙ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΚΑΛΥΨΟΥΝ ΤΟ ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΚΕΝΟ. ΟΙ ΙΕΡΕΙΣ ΚΑΤ'ΑΡΧΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΘΕΟΥΣ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ. ΑΦΟΜΟΙΩΝΟΥΝ ΤΑΧΥΤΑΤΑ ΤΟ ΥΨΗΛΟ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΗΜΑ.

ΣΗΜΕΡΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΠΟΛΥΦΕΡΝΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ Η ΟΠΟΙΑ ΖΥΜΩΝΕ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ. ΕΦΥΓΑΝ ΟΙ ΠΑΛΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΙ ΓΕΜΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΟΥΣ ΜΕ ΨΕΥΔΟΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ. ΟΙ ΛΑΙΚΟΙ ΜΑΣ ΑΓΙΟΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΔΗΜΟ ΑΝΔΡΩΘΗΚΑΝ. ΚΑΛΟ ΜΑΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ.

Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου. Πνευματικά γυμνάσματα: Μελέτη Γ’

Α΄. Τα μέσα που μας έδωσε ο Θεός, για να πετύχουμε τον τελικό σκοπό μας.

Σκέψου, αδελφέ, το μεγάλο πλήθος των μέσων και οργάνων, που σε προμήθευσε ο Θεός, για να επιτύχεις με αυτά τον τελικό σκοπό σου, δείχνοντας έτσι με αυτό πόση φροντίδα και προθυμία έχει, για να σε κάνει αιώνια ευτυχισμένο. Αυτά τα μέσα είναι: α) Τα εξωτερικά καλά, δηλαδή η περιουσία, οι τιμές, ο πλούτος και η πρόσκαιρη ευτυχία. β) Τα καλά της φύσεως, δηλαδή ο νους, η φρόνησις, η ακεραιότητα των αισθήσεων και των μελών του σώματός σου. γ) Τα υπερφυσικά αγαθά, δηλαδή οι φωτισμοί του νου, η προκαταρκτική και αγιαστική χάρις, η οποία έλκει την θέληση προς το αγαθό, τα διάφορα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, οι θεοειδείς αρετές, τα θεία μυστήρια, οι Άγιες Γραφές, δηλαδή η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, οι διδασκαλίες των πνευματοφόρων Πατέρων, οι επαγγελίες των μελλόντων αγαθών, οι απειλές των αιωνίων κολάσεων, η διαφύλαξη των Αγγέλων, αυτός ο Ίδιος ο Θεός, ο Οποίος δεν αρκέσθηκε μόνο να σε βοηθήσει, για να επιτύχεις τον σκοπό σου μέσω της δημιουργίας Του, αλλά ήλθε και αυτοπροσώπως, για να ζητήσει την σωτηρία σου με το να γίνει άνθρωπος και από απόλυτος σκοπός, που είναι ο τελικός σκοπός του ανθρώπου, θέλησε να γίνει σχεδόν μέσο και όργανο για την σωτηρία σου, όχι μόνο με τους λόγους Του και τα παραδείγματά Του, αλλά και με το Αίμα Του και την ζωή Του, και δεν λυπήθηκε καθόλου τον εαυτό Του, για να σου ανοίξει ελεύθερα τον δρόμο προς τον ουρανό.

Λοιπόν, πόσο σε ωφελεί, αδελφέ, να υπηρετείς τον Θεό σε αυτόν τον κόσμο προσωρινά, για να Τον απολαύσεις στον άλλο παντοτινά. Διότι ο Κύριος γι’ αυτόν τον σκοπό της σωτηρίας σου έβαλε σε κόπο να σε υπηρετούν όχι μόνον όλα Του τα κτίσματα, ακόμη και αυτά τα υψηλότερα του ουρανού, Άγγελοι και Αρχάγγελοι, αλλά εκτός από αυτά και το θείο Του πρόσωπο, με τις οδοιπορίες Του, τους ιδρώτες Του, την φτώχεια Του, τους διωγμούς Του, τα πάθη Του, τον θάνατό Του και γενικά με έναν θησαυρό αμέτρητο από ευεργεσίες ως κληρονομιά, όπως λέγει ο Παύλος: «Εἴτε κόσμος εἴτε ζωὴ εἴτε θάνατος εἴτε ἐνεστῶτα εἴτε μέλλοντα, πάντα ὑμῶν ἐστιν (:Είτε ολόκληρος ο κόσμος, είτε η ζωή, είτε ο θάνατος, είτε όσα υπάρχουν τώρα, είτε όσα θα υπάρχουν στο μέλλον, όλα είναι δικά σας και θα υπηρετούν την σωτηρία σας)» [Α΄ Κορ. 3,22]. Δηλαδή όλα τα πράγματα είναι δικά σου, άνθρωπε, για να είσαι και εσύ όλος του Χριστού, κατά τον ίδιο Παύλο: «Ὑμεῖς δὲ Χριστοῦ (:Εσείς ανήκετε στον Χριστό)» [Α΄ Κορ. 3,23].

Εάν, όμως, εσύ προς μεγάλη σου δυστυχία χάσεις την σωτηρία σου, τίνος θα είναι το φταίξιμο τότε; Βέβαια, δικό σου, διότι ο Θεός από την πλευρά του τι έπρεπε να κάνει για την σωτηρία σου και δεν το έκανε; Όπως λέει ο Ίδιος με τον προφήτη Ησαΐα: «Τί ποιήσω ἔτι τῷ ἀμπελῶνί μου καὶ οὐκ ἐποίησα αὐτῷ; διότι ἔμεινα τοῦ ποιῆσαι σταφυλήν, ἐποίησε δὲ ἀκάνθας(:Τι θα μπορούσα να είχα κάνει ακόμη για το αμπέλι μου και τι δεν έκανα γι’αυτό; Έκανα τα πάντα για να καρποφορήσει ωραία σταφύλια και περίμενα, εκείνο όμως έκανε αγκαθιές)» [5,4] Θαύμασε, λοιπόν, την άπειρη αγαθότητα, που δείχνει σε σένα ο Θεός, και ευχαρίστησέ Τον με όλη σου την καρδιά. Νιώσε ντροπή, που αγωνίστηκες περισσότερο για να κερδίσεις τα μηδαμινά και προσωρινά κτίσματα, από ό,τι αγωνίστηκες για να απολαύσεις τον κτίστη και αιώνιο Θεό σου και ζήτησέ Του ταπεινά συγχώρηση για την μεγάλη αδικία, που έκανες και που δεν φρόντισες γι’ Αυτόν, και παρακάλεσέ Τον να σου δώσει την θεία Του χάρη, ώστε να μη λησμονηθούν από τον νου σου αυτές οι αλήθειες, αλλά να είναι οδηγοί σε όλα σου τα έργα. «Ἐξαπόστειλον τὸ φῶς σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου· αὐτά με ὡδήγησαν καὶ ἤγαγόν με εἰς ὄρος ἅγιόν σου καὶ εἰς τὰ σκηνώματά σου (: Στείλε μου το φως Σου για να με βγάλει από το σκοτάδι της δυστυχίας μου και δείξε μου πόσο αληθινά είναι τα λόγια Σου, εκπληρώνοντας τις υποσχέσεις Σου. Το φως της βοήθειάς Σου και η πιστή εκπλήρωση των υποσχέσεών Σου, αυτά θα με οδηγήσουν με ασφάλεια και θα με φέρουν στο άγιο όρος Σου, το όρος της Σιών, και στα ιερά σκηνώματά Σου που βρίσκονται πάνω σε αυτό)» [Ψαλμ. 42,3].

Β΄. Εμείς κάνουμε κακή χρήση αυτών των μέσων.

Σκέψου την κακή χρήση, που έχεις κάνει μέχρι τώρα στα μέσα και στα όργανα, που σου χάρισε ο Θεός, για να επιτύχεις την σωτηρία σου και πώς χρησιμοποίησες μέχρι τώρα τα εσωτερικά χαρίσματα του Πνεύματός Του. Ποιος ξέρει μήπως και συ έλαβες αφορμή από αυτά, για να αμαρτήσεις περισσότερο; Ποιος ξέρει μήπως από το φως εκείνο, με το οποίο σου φανέρωσε η πίστις την αγαθότητα και την υπομονή, που έχει ο Θεός στο να υποφέρει τους αμαρτωλούς, εσύ έβγαλες σκοτάδι και αμαρτίες; Ποιος ξέρει, μήπως από την ελπίδα και την ευκολία της συγχωρήσεως και θεραπείας που παίρνεις κατά την εξομολόγηση, παρακινήθηκες σε περισσότερες ύβρεις και κακίες απέναντι του Θεού; Ένα είναι βέβαιο ότι ανώφελα έλαβες τόσες εσωτερικές και εξωτερικές βοήθειες από την θεία χάρη, τις οποίες, εάν τις λάμβαναν πολλοί άπιστοι, πολλοί αιρετικοί και πολλοί άλλοι αμαρτωλοί, σίγουρα θα τις χρησιμοποιούσαν με μεγάλη επιμέλεια, ώστε με αυτές να σωθούν, όπως λέει ο Κύριος: «Εἰ ἐν Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἐγένοντο αἱ δυνάμεις αἱ γενόμεναι ἐν ὑμῖν, πάλαι ἂν ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ μετενόησαν (:Αν στην Τύρο και τη Σιδώνα, που ήταν ειδωλολατρικές πόλεις φημισμένες για την κακία τους, είχαν γίνει τα μεγάλα θαύματα που έγιναν σε σας, από καιρό οι κάτοικοί τους θα είχαν μετανοήσει. Και θα εξωτερίκευαν τη συντριβή για τις αμαρτίες τους, φορώντας σάκο για ένδυμα και ρίχνοντας στάχτη πάνω στα κεφάλια τους)» [Ματθ. 11,21].

Έπειτα, σκέψου, ότι τόσο τα εξωτερικά καλά της τύχης, όσο και τα καλά της φύσεως, τα κακομεταχειρίσθηκες πολύ περισσότερο από ό,τι κακομεταχειρίσθηκες τα εσωτερικά και πνευματικά χαρίσματα, που σου δόθηκαν· διότι τα κτίσματα, που έπρεπε να ήταν για σένα μία σκάλα, για να ανεβαίνεις στον Κτίστη, εσύ τα έκανες τοίχο διαχωρισμού και με αυτά χωρίσθηκες από τον Θεό σου· και μάλιστα τα χρησιμοποίησες ως όπλα, για να Τον πολεμάς και με αυτά θέλησες μόνος σου να ικανοποιήσεις τις αισθήσεις σου, αν και η ικανοποίηση αποτελεί αισχύνη για τον μεγάλο ευεργέτη σου, τον Θεό.

Αχ αδελφέ, αυτή είναι η υπηρεσία που προσφέρεις στον Θεό; Αλλά με αυτό φαίνεται σαν να Του λες: «Εγώ δεν θέλω να Σε υπηρετώ καθόλου». «Συνέτριψας τὸν ζυγόν σου, διέσπασας τοὺς δεσμούς σου, καὶ εἶπας· Οὐ δουλεύσω (:Συνέτριψες τον ζυγό των εντολών μου, έσπασες τις αλυσίδες του Νόμου μου και είπες “δεν θα Σε υπηρετήσω”)» [Ιερ. 2,20]. Μάλιστα με αυτό, που κάνεις, φανερώνεις, ότι θέλεις να υπηρετεί ο Θεός εσένα και μάλιστα υπηρετώντας εσένα, να επιβαρύνει τον εαυτό Του δίνοντάς σου δυνάμεις και βοήθειες, για να κάνεις τα κακά σου θελήματα, όπως λέει ο Ίδιος με τον προφήτη Ησαΐα: «Ἀλλά ἐν ταῖς ἁμαρτίαις σου καὶ ἐν ταῖς ἀδικίαις σου προέστην σου (: Ωστόσο Εγώ σε προστάτευα, ενώ εσύ επέμενες αμετανόητος στις αμαρτίες και τις αδικίες σου)» [Ησ. 43,24]. Μα ως πότε, αγαπητέ, θα παραμένει αυτή η διαμάχη ανάμεσα σε σένα και τον Θεό; Έως πότε ο Θεός να σου δίνει τα μέσα και τα όργανα για την σωτηρία σου και εσύ να τα χρησιμοποιείς εναντίον της τιμής Του και εναντίον της ίδιας της σωτηρίας σου;Ο Θεός να σου κάνει τόσο καλό και εσύ να Του ανταποδίδεις τόσο κακό;

Ω ταλαίπωρος που είσαι! Όταν σε λίγον καιρό θα δώσεις απολογία γι’ αυτά και όταν ο Κύριός μας θα συγκρίνει εκείνα που έκανε Αυτός για σένα, με εκείνα που έκανες εσύ γι’ Αυτόν. Τώρα, αδελφέ μου, διόρθωσε αυτές τις αταξίες σου και ζήτησε συγχώρηση γι’ αυτές από τον λυτρωτή σου, πριν έλθει Αυτός και γίνει κριτής σου. Νιώσε ντροπή για την μεγάλη αχαριστία, που Τού έδειξες και με κατανυκτικά δάκρυα προσέλκυσέ Τον στην αγάπη σου· απόρησε για την ασωτεία σου, με την οποία σκόρπισες τόσους θησαυρούς, που τόσο πλουσιοπάροχα σου χάρισε ο Θεός, για να σε πλουτίσει αιώνια. Μίσησε την δυστυχισμένη ζωή, που τόσο τυφλός πέρασες μέχρι τώρα, σαν να μην υπήρχε Θεός, για να Τον υπηρετείς και να Τον κερδίσεις, και σαν να ήσουν εσύ ο μόνος Δεσπότης του κόσμου.

Πάρε την απόφαση από εδώ και στο εξής να μη θέλεις άλλο πράγμα, παρά μόνο το πώς να αρέσεις στον Θεό και πώς να εξασφαλίσεις την σωτηρία σου. Τέλος, ζήτησε από Αυτόν χάρη να μπορέσεις να κατορθώσεις αυτό το μεγάλο έργο και να πάθεις ό,τι πάθεις, για να επιτύχεις τον σκοπό σου, ο οποίος είναι ο Θεός, με εκείνη την προθυμία και φροντίδα, που αρμόζει, όπως ο θεοφόρος Ιγνάτιος έγραφε προς Ρωμαίους: «Φωτιά και σταυρός και θηρίων επιθέσεις, ανατομές, διαιρέσεις, σκορπισμοί οστών, εκκοπές μελών, αλεσμοί όλου του σώματος και κόλασις του διαβόλου, ας έλθουν επάνω μου, μόνο να κερδίσω τον Ιησού Χριστό».

Γ΄. Πώς πρέπει να διορθώσουμε αυτή την κακή χρήση.

Σκέψου ότι πρέπει να διορθώσεις την κακή χρήση που έκανες στα μέσα και στα όργανα, που σου έδωσε ο Θεός για την σωτηρία σου· και η διόρθωσις αυτή μπορεί να γίνει, όταν μεταχειρίζεσαι τα μέσα αυτά για τον σκοπό σου και να μην τα μεταχειρίζεσαι για τα μέσα τα ίδια· δηλαδή δεν πρέπει να αγαπάς τα μέσα αυτά καθ’ εαυτά, παρά μόνον όταν σε οδηγούν στον ποθούμενο σκοπό. Γι’ αυτό, λοιπόν, μοίρασε όλα τα αγαθά, που σου χάρισε ο Θεός σε τρεις τάξεις: α) Σε εκείνα που ωφελούν πάντοτε στο να επιτύχεις τον σκοπό σου (όπως είναι τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, τα θεία μυστήρια, οι αρετές, και μάλιστα τα έργα της ελεημοσύνης)· αυτά, λέω, πρέπει να τα χρησιμοποιείς με μεγάλη φροντίδα, διότι είναι τόσο άξια και τόσο απαραίτητα, για να επιτύχεις τον σκοπό της σωτηρίας σου, ώστε, αν ήταν δυνατόν, ένας που έχει κολασθεί, θα προτιμούσε να υποφέρει όλα τα βασανιστήρια της κόλασης για χιλιάδες χρόνια, μόνο και μόνο για να απολαύσει ένα από τα μέσα αυτά, για τα οποία εσύ τώρα αδιαφορείς.

β) Σε εκείνα τα μέσα, που πάντοτε βλάπτουν τον σκοπό της σωτηρίας σου, διότι είναι απαγορευμένα από τον νόμο του Θεού και διότι είναι πάντοτε ενωμένα με την αμαρτία (όπως είναι τα τρυφηλά φαγητά και ποτά, τα όμορφα φορέματα, οι διασκεδάσεις, τα παιχνίδια, οι κακές συναναστροφές και συνομιλίες, οι περιπλανήσεις και τα άλλα ηδονικά και αναπαυτικά αντικείμενα των πέντε αισθήσεών μας)· όλα αυτά πρέπει να τα αποφεύγεις και να τα αποστρέφεσαι με όλη σου την καρδιά, και να τα αποκόπτεις τελείως από τον εαυτό σου ως αντίθετα της δόξας του Θεού και της δικής σου επιτυχίας. γ) Και σε εκείνα πάλι που μερικές φορές ωφελούν, για να επιτύχεις τον σκοπό σου και μερικές φορές βλάπτουν και εμποδίζουν· και η διόρθωσή τους γίνεται ως εξής: πρέπει να μην κλίνει η καρδιά σου σε κανένα, παρά μόνο τόσο, όσο χρειάζεται, για να σε οδηγήσουν στον Θεό και στον σκοπό της σωτηρίας σου.

Παραδείγματος χάριν, δεν πρέπει να προτιμάς καλύτερα την υγεία από την ασθένεια, ή τα πλούτη από τη φτώχεια, ή την τιμή από την ατιμία, ή τη ζωή από τον θάνατο, διότι όλα αυτά καθ’ εαυτά είναι αδιάφορα· και τόσο να προτιμάς την ασθένεια, την φτώχεια και την ατιμία και όλα όσα ταπεινώνουν την ψυχή και το σώμα, διότι σε βοηθούν περισσότερο από τα άλλα να επιτύχεις την ευτυχία και την σωτηρία σου. Διότι ένας ξενιτεμένος δεν προτιμά τον ευκολότερο δρόμο, αλλά τον ασφαλέστερο, για να επιστρέψει στην πατρίδα του· και ένας ναύτης δεν επιθυμεί τον γλυκύτερο άνεμο, αλλά εκείνον, που τον φέρνει πιο σίγουρα στο λιμάνι· και ένας άρρωστος δεν ψάχνει για τα πιο γλυκά φάρμακα, αλλά τα πιο ωφέλιμα για την αρρώστια του. Αλλά εσύ, αδελφέ, τα χρησιμοποιείς όλα αυτά με αντίθετο τρόπο και αγαπάς εκείνη μόνο την υγεία, εκείνη μόνο την ανάπαυση, εκείνη μόνο την εξουσία και εκείνες μόνο τις ηδονές, που βλάπτουν την ψυχή σου.

Γι’ αυτό από τώρα και στο εξής μην θέλεις να είσαι, αγαπητέ, τόσο τυφλός, ώστε να νομίζεις για ωφέλιμα εκείνα που σε απομακρύνουν ή και εμποδίζουν από το μέγιστο αγαθό· και μην θέλεις να αλλάζεις τα ονόματα των πραγμάτων, που οδηγούν στην απώλειά σου, ονομάζοντας «καλό» το κακό και «κακό» το καλό, για να μην ακούσεις το «οὐαὶ καί ἀλλοίμονον», που λέει ο Κύριος διαμέσου του προφήτη Ησαΐα: «Οὐαὶ οἱ λέγοντες τὸ κακὸν καλὸν καὶ τὸ καλὸν κακόν(:Αλλοίμονο σε εκείνους οι οποίοι λένε και παριστάνουν το κακό ως καλό και το καλό ως κακό)» [Ησ. 5,20].

Ξύπνα κάποτε από αυτόν τον θανατηφόρο ύπνο και, αν ο Θεός σου χάρισε υγεία, ομορφιά, γνώση, πλούτο, αξιώματα και άλλα όμοια φυσικά και απρόβλεπτα καλά, μην τα χρησιμοποιείς κακώς για την απώλειά σου, αλλά κάνε τα όργανα για την σωτηρία σου. Αποφάσισε να τρέχεις πάντοτε προς τον τελικό σκοπό σου με όλη σου την καρδιά, και αν βρεις τίποτε εμπόδια, γκρέμισέ τα και μην σταματήσεις ποτέ, μέχρι να επιτύχεις τον σκοπό σου, όπως κάνει ένας ποταμός, ο οποίος δεν εμποδίζεται από τα εμπόδια που βρίσκει μπροστά του, αλλά τρέχει γρήγορα και δεν σταματά καθόλου, μέχρι να φθάσει στην θάλασσα. «Πάντες οἱ χείμαρροι πορεύονται εἰς τὴν θάλασσαν (:Όλοι οι χείμαρροι πορεύονται και χύνονται στην θάλασσα)» [Εκκλ. 1,7].

Γι’ αυτό τι σου χρησιμεύουν οι παράλογες επιθυμίες, που έχεις για τα κτήματα; Αυτές είναι εμπόδια για τον σκοπό της σωτηρίας σου και ξερίζωσε τις όλες από την καρδιά σου, μολονότι τις αγάπησες μέχρι τώρα ως κόρη οφθαλμού· διότι λέει ο Κύριος: «Εἰ δὲ ὁ ὀφθαλμός σου ὁ δεξιὸς σκανδαλίζει σε, ἔξελε αὐτὸν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ (:Κι αν κάποιο πρόσωπο που είναι χρήσιμο, φιλικό και αγαπητό σε σένα σαν το δεξί σου μάτι σού γίνεται αφορμή εμπαθούς επιθυμίας και αμαρτίας, χωρίσου οριστικά απ’ αυτό και πέταξέ το μακριά από σένα˙ όπως θα έκανες και με το μάτι σου, εάν κινδύνευε να πάθει και να βλαβεί απ’ αυτό όλο το σώμα σου)» [Ματθ. 5,29]. Τι σου χρειάζονται εκείνα τα ξεφαντώματα; Τι σου χρειάζονται οι τόσες περιπλανήσεις από εδώ και από εκεί, στις οποίες χάνεις τον καιρό, που θα έπρεπε να αφιερώσεις στο θέμα της σωτηρίας σου; Αυτά είναι εμπόδια και κόψε τα όλα, κι αν ακόμη τα αγαπάς σαν το δεξί σου χέρι. «Καὶ εἰ ἡ δεξιά σου χεὶρ σκανδαλίζει σε, ἔκκοψον αὐτὴν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ (:Κι αν κάποιο πρόσωπο που σου είναι χρήσιμο σαν το δεξί σου χέρι σε σκανδαλίζει, κόψε τελείως αυτό το χέρι σου και πέταξέ το μακριά από σένα)» [Ματθ. 5,30]. Τι σε ωφελούν τα τόσα μπλεξίματα που χρησιμοποιείς στις υποθέσεις των άλλων, που δεν σε αφορούν; Αυτά είναι εμπόδια και κόψε τα και πέταξέ τα, μολονότι τα αγαπάς όπως τα πόδια σου. «Εἰ δὲ ἡ χείρ σου ἢ ὁ πούς σου σκανδαλίζει σε, ἔκκοψον αὐτὰ καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ (:Κι αν το χέρι σου ή το πόδι σου, δηλαδή ένα πρόσωπο ή πράγμα που είναι πολύ στενά συνδεδεμένο μαζί σου και πολύ χρήσιμο σε σένα, σου γίνει αφορμή να αμαρτάνεις, κόψε το και ρίξε το μακριά σου)» [Ματθ. 18,8].

Σου φαίνονται ασήμαντα αυτά που είπαμε; Γνώριζε, όμως, αγαπητέ, ότι αυτά είναι κυρίως οι πέτρες και τα εμπόδια που εμποδίζουν τον δρόμο της σωτηρίας σου και είναι ανάγκη να τα βγάλεις από την μέση, όπως σε προστάζει ο Θεός με τον Ησαΐα: «Καὶ τοὺς λίθους τοὺς ἐκ τῆς ὁδοῦ διασκορπίσατε Και τις πέτρες από τον δρόμο πετάξτε τις μακριά και καθαρίσετέ τον)» [ Ησ. 62,10]. Και από αυτά τα φαινομενικά ασήμαντα εξαρτάται ή να χάσεις ή να κερδίσεις την αιώνια ευτυχία, που είναι η απόλαυσις του Θεού. Λοιπόν, μίσησε, αδελφέ μου, τους διεστραμμένους δρόμους, που μέχρι τώρα περπατούσες· αποφάσισε στο εξής να χρησιμοποιήσεις όλους τους λογισμούς σου και όλες σου τις επιθυμίες για την ελπίδα της ευτυχίας, που σε περιμένει. Και επειδή σε έπλασε ο Κύριος μόνο για τον εαυτό Του, παρακάλεσέ Τον να σου δώσει χάρη και δύναμη, για να ξεκολληθείς από όλα και να ζεις μόνο γι’ Αυτόν και όλη σου η φροντίδα να είναι μόνο και μόνο πώς να επιτύχεις την σωτηρία σου, επειδή αυτός είναι ο σκοπός του κάθε ανθρώπου[πρβ. Εκκλ. 7,2: «τοῦτο τέλος παντὸς ἀνθρώπου (:Αυτός είναι ο σκοπός κάθε ανθρώπου)»].

          

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,
επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Πνευματικά γυμνάσματα, Μελέτη Γ’, απόδοσις στη νεοελληνική υπό Βενεδίκτου ιερομονάχου Αγιορείτου, έκδοσις Συνοδίας Σπυρίδωνος ιερομονάχου, ιερά καλύβη «Άγιος Σπυρίδων Α΄», Νέα σκήτη Αγίου Όρους, 2016, 4η έκδοσις, σελίδες 21-27.
Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.
Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
Η Παλαιά Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία, , Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», τόμος Β’ Αθήνα, 2024.
Π. Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία(απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.

Σελίδες 21-27

ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ: Αγώνας για σωτηρία - Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου. Πνευματικά γυμνάσματα: Μελέτη Γ’

ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΕΚΑΝΑΝ ΟΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΜΑΘΗΤΕΥΟΜΕΝΟΙ ΤΗΣ Β'ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΣΕ. ΣΥΚΟΦΑΝΤΗΣΑΝ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΔΗΜΟ ΚΑΙ ΦΤΑΝΟΥΝ ΣΗΜΕΡΑ ΝΑ ΟΜΟΛΟΓΟΥΝ ΟΤΙ ΔΙΣΤΑΖΟΥΝ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΛΕΞΗ ΣΩΤΗΡΙΑ ΝΑ ΠΡΟΦΕΡΟΥΝ.

Ησυχασμός και Προσευχή 2

Συνέχεια από Παρασκευή 10. Ιουλίου 2026

Ησυχασμός και Προσευχή 2

ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA 176

IRÉNÉE HAUSHERR S.I.

Καθηγητής στο Institut Pontifical d’Études Orientales

ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΗ ΠΡΟΣΕΥΧΗ

ΧΑΡΗ ΣΕ ΕΝΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΑΘΟΣ

                                                  ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΕΥΑΓΡΙΟΥ

Οι υψηλότερες μυστικές θεωρήσεις στους Ανατολικούς κορυφώνονται στη θεωρία της καθαρής προσευχής: καθαρὰ προσευχή, seloutha dakjāthā, istaja molitva. Η έκφραση θα μπορούσε να έχει μια καθαρά ηθική σημασία: μια προσευχή θα ήταν καθαρή, όταν θα γινόταν με τέλεια καθαρότητα συνειδήσεως και προθέσεως. Έτσι την κατανοούν, για παράδειγμα, οι Σύροι πριν από την εισαγωγή της φιλοσοφίας στη διδασκαλία τους. Ο Αφραάτης (Demonstr. IV, PATA. STR. 1, σ. 138) δεν γνωρίζει άλλη καθαρότητα για την προσευχή, όπως και για τη νηστεία (Dém. III), παρά την απουσία αμαρτίας, και προπάντων κάθε εσωτερικής αμαρτίας εναντίον της αδελφικής αγάπης.

Αλλά η μακάρια εποχή της ευαγγελικής απλότητας, της οποίας ο Αφραάτης είναι ο πράος και γοητευτικός εκπρόσωπος, έμελλε να λάβει τέλος στη Συρία με τη μετάφραση ελληνικών έργων, και προπάντων των έργων του Ευαγρίου του Ποντικού. Ήδη πριν από την εποχή αυτή οι Σύροι είχαν παρουσιάσει ανησυχητικά σημεία διανοητικής ακρασίας. Η φιλοσοφική θεωρητικολογία, υπερβολικά μεθυστική γι’ αυτούς, είχε παρασύρει πολλούς στις μανιχαϊκές και σε άλλες πλάνες· και ο άγιος Εφραίμ χρειάστηκε όλη την ορμητική του δύναμη για να τους κηρύξει την επιστροφή στη «σιωπηλή προσκύνηση του Ακαταλήπτου».

Λιγότερο ολέθρια για τη χριστιανική πίστη, αλλά και πάλι επικίνδυνη για πολλούς, επρόκειτο να αποδειχθεί η αλεξανδρινή φιλοσοφία σε αυτή την εκλεκτή πατρίδα του μυστικισμού. «Ο Διονύσιος είναι ένας ψευδής Αθηναίος συριακής καταγωγής· Σύρος είναι επίσης και ο περίφημος Ιερόθεος, διπλά ψευδής: και ως πρόσωπο, επειδή ο ψευδο-Διονύσιος τον δημιούργησε εξ ολοκλήρου, και ως συγγραφέας, επειδή το “Βιβλίο” του γράφτηκε εκ των υστέρων από τον Στέφανο Bar Sudaili».

Ο Διονύσιος, εντός των ορίων της ορθοδοξίας, και ο Ιερόθεος, υπερβαίνοντας τα σύνορά της, οδηγούν τις μυστικές θεωρήσεις στις υψηλότερες κορυφώσεις τους· όμως το διονυσιακό σκότος —η άπειρη άγνοια— υπήρχε ήδη στον Ευάγριο· όπως επίσης και οι αναβάσεις του νοῦ, τις οποίες ο Bar Sudaili οδηγεί μέχρι την ταύτιση με τον Θεό. Ύστερα από αυτές τις δύο μεγαλοφυΐες, ήταν άραγε ακόμη δυνατόν να δημιουργηθεί ένα πρωτότυπο έργο με αφετηρία τα philosophoumena της Αλεξάνδρειας; Ο Ισαάκ της Νινευή το κατόρθωσε, πιστεύοντας ότι δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να εκφράσει την πιο σαφή σκέψη του Ευαγρίου σχετικά με την καθαρή προσευχή.

Η καθαρότητα της προσευχής, για τον Ευάγριο και τον Νείλο, είναι κάτι πολύ περισσότερο από την απουσία αμαρτίας και ύποπτης προθέσεως. Στην ηθική σημασία προστίθεται μια μεταφυσική σημασία· και μάλιστα η προσευχή χαρακτηρίζεται καθαρή ή μη καθαρή κυρίως από διανοητική άποψη. Είναι ανάβαση του νου προς τον Θεό, συνομιλία του νοῦ με τον Θεό (ΝΕΙΛΟΣ, De Oratione, κεφ. 3 και 35, PG 79, 1168· 1174). Ο Θεός, όμως, είναι το απείρως απλό Είναι· και επομένως μάταια θα επιχειρούσε ο νους να Τον προσεγγίσει, όσο παραμένει επιβαρυμένος με εικόνες ή έννοιες, όσο πνευματοποιημένες και αν τις θελήσει κανείς, διότι η έννοια είναι πάντοτε πολλαπλότητα (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 56 κ.ε.).

Με κάθε αυστηρότητα, λοιπόν, η προσευχή πρέπει να οριστεί ως ἀπόθεσις νοημάτων, δηλαδή ως εξάλειψη των σκέψεων (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 71) που προέρχονται από τα δημιουργήματα· και η καθαρότητά της προοδεύει στον βαθμό που προοδεύει αυτή η εξάλειψη. Ωστόσο, τόσο για τον Νείλο όσο και για τον Ευάγριο, στο τελευταίο στάδιο αυτής της καθάρσεως, όπου τίποτε πλέον δεν αποσπά τον νου από την άμεση ένωσή του με τη θεία απλότητα, εξακολουθεί να υπάρχει προσευχή· και μάλιστα μόνο εκεί αποκτά πραγματικά η λέξη αυτή το πλήρες νόημά της, είτε συνοδεύεται είτε όχι από τον προσδιορισμό «καθαρά».

Ο Νείλος δηλώνει ρητά ότι πέρα από αυτή την απερίσπαστη προσευχή δεν υπάρχει υψηλότερη νόηση: ἀπερίσπαστος προσευχή ἐστιν ἄκρα νόησις νοός. Η απόφανση αυτή πρέπει να τοποθετηθεί μετά τον αριθμό 35 στην έκδοση του Migne· απαντά στη Φιλοκαλία του Νικοδήμου του Αγιορείτη και σε πολύ παλαιά χειρόγραφα, όπως το Coislin 109, το οποίο χρονολογείται στον δέκατο αιώνα.

Και όμως, ο Ισαάκ της Νινευή, από πιστότητα στη διδασκαλία του προτιμώμενου διδασκάλου του, του «μακαρίου Ευαγρίου», αντιτίθεται με αρκετή σφοδρότητα σε όσους εξακολουθούν να αποκαλούν προσευχή την ύψιστη μυστική εμπειρία. Για εκείνον δεν πρόκειται για διαμάχη περί λέξεων, αλλά για ζήτημα ορθοδοξίας. Δεν διακυβεύεται τίποτε λιγότερο από τη δωρεάν παροχή αυτού του υπέρτατου δώρου του Θεού. Το να διατηρεί κανείς αυτή την έκσταση μέσα στα όρια της προσευχής, το να μιλά για «πνευματική προσευχή», σημαίνει ότι περιπίπτει στην αυθάδεια των Μεσσαλιανών, «αυτών των υπερήφανων αμαθών, οι οποίοι καυχώνται ότι είναι ικανοί για πνευματική προσευχή όποτε το θελήσουν» (ΙΣΑΑΚ ΤΗΣ ΝΙΝΕΥΗ, έκδ. Bedjan, σ. 171).

Αυτό που είναι αληθινό —και είναι πράγματι αυθεντικά ευαγριανό— είναι ότι αυτή η έκσταση, με όποιο όνομα και αν την αποκαλέσει κανείς, επέρχεται μόνο κατά τη διάρκεια της προσευχής. Μοιάζει με την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος στον ευχαριστιακό άρτο και οίνο: πρόκειται για θαύμα το οποίο συντελείται πράγματι ενώ οι παριστάμενοι προσεύχονται, αλλά το οποίο δεν είναι το ίδιο προσευχή.

«Από εκεί και πέρα —δηλαδή από την περισυλλογή της προσευχής— το Άγιο Πνεύμα, στον βαθμό που ο άνθρωπος είναι ικανός να δεχθεί αυτή την κίνηση, θέτει σε ενέργεια μέσα του σκέψεις απολύτως ανεξιχνίαστες, λαμβάνοντας ως αφορμή το αντικείμενο της προσευχής του· έτσι, εξαιτίας αυτών των σκέψεων, η προσευχή διακόπτεται κατά την κίνησή της, ο νους απορροφάται στην έκσταση και το αντικείμενο του αιτήματος λησμονείται. Οι δυνάμεις βυθίζονται σε βαθιά μέθη και ο άνθρωπος δεν βρίσκεται πλέον σε αυτόν τον κόσμο. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει πλέον καμία διακριτή αντίληψη ούτε του σώματος ούτε της ψυχής ούτε ανάμνηση οποιουδήποτε πράγματος.

Όπως λέει ο Ευάγριος: “Η προσευχή είναι κατάσταση του νου, η οποία διακόπτεται μόνο από το φως της Αγίας Τριάδος, μέσω της εκστάσεως”. Βλέπεις πώς η προσευχή διακόπτεται από αυτές τις σκέψεις, οι οποίες γεννιούνται μέσα στον νου από την προσευχή, όπως είπα στην αρχή αυτού του λόγου και σε πολλά προηγούμενα σημεία».

Λέγεται ακόμη: «Η κατάσταση του νου είναι η κορυφή των νοητών, όμοια με το χρώμα του ουρανού, επάνω στο οποίο ανατέλλει, κατά την ώρα της προσευχής, το φως της Αγίας Τριάδος». Και πότε κρίνεται ο άνθρωπος άξιος όλης αυτής της χάριτος, ώστε κατά την ώρα της προσευχής να υψωθεί σε τέτοιο ύψος; Λέει: «Όταν ο νους αποδυθεί τον παλαιό άνθρωπο και ενδυθεί τον νέο διά της χάριτος, τότε, κατά την ώρα της προσευχής, βλέπει και τη δική του κατάσταση, όμοια με σάπφειρο ή με το χρώμα του ουρανού· είναι αυτό που οι πρεσβύτεροι του Ισραήλ ονόμασαν “τόπο του Θεού”, ο οποίος τους εμφανίστηκε επάνω στο όρος».

Επομένως, όπως είπα, αυτό το δώρο δεν πρέπει να ονομαστεί πνευματική προσευχή. Αλλά πώς πρέπει να ονομαστεί; Καρπός —τέκνο— της καθαρής προσευχής, η οποία απορροφάται μέσα στο Πνεύμα. Από τη στιγμή εκείνη ο νους βρίσκεται πέρα από την προσευχή· και με τη συνάντηση ενός ανώτερου πράγματος η προσευχή σβήνει μέσα του. Από εκεί και πέρα δεν προσεύχεται πλέον με προσευχή, αλλά ατενίζει εκστατικά και κατάπληκτος ανεξιχνίαστα αντικείμενα, τα οποία δεν ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο των θνητών· βρίσκεται σε ειρήνη, μέσα στην άγνοια όλων των εδώ κάτω πραγμάτων.

Αυτή είναι η άγνοια για την οποία γίνεται τόσος λόγος: «Μακάριος εκείνος που έφθασε, μέσα στην προσευχή, στην ανυπέρβλητη άγνοια, όπως λέει ο Ευάγριος».

Βλέπουμε ότι η μόνη αυθεντία την οποία επικαλείται ο Ισαάκ προς υποστήριξη της θεωρίας του είναι ο Ευάγριος, ο οποίος παρατίθεται τέσσερις φορές. Στην πραγματικότητα, όμως, μόνο ένα από αυτά τα τέσσερα κείμενα —και μέσα σε αυτό το κείμενο μόνο μία λέξη— λέει ότι, κατά την κορυφαία αυτή στιγμή, η προσευχή διακόπτεται, αποκόπτεται. Δεν είναι παράξενο ότι η κάπως αφύσικη αυτή λέξη επανέρχεται πολλές φορές, όπως υπογράμμισα στην κατά λέξη μετάφρασή μου.

Με βάση και μόνο αυτή τη λέξη, ο Νινευίτης απορρίπτει ως απαράδεκτη την έννοια της «πνευματικής προσευχής», μολονότι γνωρίζει ότι χρησιμοποιείται από τους Πατέρες (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 100). Και, όπως άλλοι θαυμαστές του Ευαγρίου, δεν αφήνει να χαθεί μια τόσο καλή ευκαιρία για να τονίσει την ορθοδοξία του διδασκάλου, παρουσιάζοντας την αντίθεσή του προς τη μεγάλη πνευματική αίρεση, τον μεσσαλιανισμό, τον οποίο η μία αυτή λέξη υποτίθεται ότι ανασκευάζει. «Αν κάποιος προέβαλλε την ανάμνηση αυτού που οι Πατέρες ονόμασαν πνευματική προσευχή, χωρίς να κατανοεί το νόημα των λόγων των Πατέρων, και έλεγε ότι και αυτό ανήκει στην περιοχή της προσευχής, έχω τη γνώμη ότι, εφόσον κατορθώσει έστω και λίγο να φθάσει στην ακρίβεια της σκέψεως, πρόκειται για βλασφημία· μολονότι βρίσκεται ανάμεσα στα δημιουργήματα κάποιος ικανός να ισχυριστεί ότι μια πνευματική προσευχή μπορεί με οποιονδήποτε τρόπο να προσευχηθεί. Όλα όσα, ως προσευχή, μπορούν να προσευχηθούν, βρίσκονται πριν από την πνευματικότητα. Και καθετί πνευματικό ανήκει σε μια τάξη που αποκλείει την κίνηση και την προσευχή».

Αυτή η σκοτεινή και συγκεχυμένη διατύπωση μας δείχνει τον Ισαάκ να παλεύει με μια ορθή ιδέα, την οποία δεν κατορθώνει ούτε να συλλάβει πλήρως ούτε να διατυπώσει με ακριβείς όρους. Με τις έννοιες της ενέργειας και της παθητικότητας θα την είχε αναμφίβολα εκφράσει σαφέστερα. Και πάλι, όμως, θα παρέμενε σε αντίθεση με τους «Πατέρες» και ακόμη και με τον Ευάγριο. Διότι traduttore traditore —ο μεταφραστής είναι προδότης—, ιδίως όταν συμβεί να διαβάσει λανθασμένα το κείμενό του.

Ότι ο Σύρος μεταφραστής του Ευαγρίου δεν απέδωσε ιδιαίτερα επιτυχώς το Cent. suppl. 30, μπορούσε κανείς να το υποψιαστεί και μόνο από το γεγονός ότι η συριακή του μετάφραση φάνηκε ακατανόητη στον οξυδερκέστατο εκδότη Frankenberg:

προσευχή ἐστι κατάστασις νοῦς μόνον ὑπὸ φωτός τῆς ἁγίας τριάδος δι᾽ ἐκστάσεως...

και μία τελευταία λέξη, το περίφημο «διακόπτεται», μπροστά στην οποία ο Frankenberg υποχώρησε· πράγμα που τιμά τη διορατικότητά του. Η φράση έχει όλη την όψη ορισμού. Αν δεν υπήρχε η συριακή λέξη, θα τη συμπλήρωνε κανείς ευχαρίστως με ένα ρήμα όπως ἀπεργαζομένη, καθισταμένη, ἀποφαινομένη ή ἐπιτελουμένη:

«Η προσευχή είναι μια κατάσταση του νου, η οποία πραγματοποιείται μόνο από το φως της Αγίας Τριάδος, μέσω της εκστάσεως».

Και όμως όχι· ο μεταφραστής αναγκάζει τον Ισαάκ της Νινευή να πει:
«Είναι μια κατάσταση, στην οποία μόνο το φως της Αγίας Τριάδος θέτει τέλος…».

Μήπως, λοιπόν, το φως της Αγίας Τριάδος εμποδίζει τη συνομιλία με τον Θεό, η οποία ορίζει την προσευχή; Και η ανάβαση του νου προς τον Θεό, η οποία είναι προσευχή, παύει άραγε να είναι προσευχή όταν φθάνει στον σκοπό της; Και τι απογίνεται η «θεολογία, η οποία είναι η αληθινή προσευχή» (ΝΕΙΛΟΣ, κεφ. 62); Και σφάλλει άραγε ο Νείλος όταν ονομάζει κατάσταση προσευχής εκείνη κατά την οποία «ο νους αρπάζεται από υπερβολική αγάπη στις νοητές κορυφές»; (κεφ. 53).

Διότι πρέπει να επιλέξει κανείς ανάμεσα στον Νείλο και στον Ισαάκ, όπως ο Ισαάκ πίστεψε ότι όφειλε να επιλέξει ανάμεσα στη συνήθη γλώσσα των Πατέρων και σε μία μόνο λέξη του Ευαγρίου.

Ο Νείλος είναι εκείνος που εκπροσωπεί την αληθινή σκέψη του Ευαγρίου, και δεν υπάρχει καμία αντίθεση ανάμεσα στον Ευάγριο και στους άλλους Πατέρες. Ένα απλό αναγνωστικό σφάλμα έκανε τον υπερβολικά πιστό μαθητή του να πιστέψει το αντίθετο. Το αυθεντικό κείμενο του Ευαγρίου βρέθηκε πριν από λίγο καιρό σε ένα χειρόγραφο των Παρισίων, Fonds Grec 913, το οποίο περιέχει περίπου εξήντα κεφάλαια, τα περισσότερα προερχόμενα από τις Εκατοντάδες, υπό τον τίτλο Skemmata, αποδιδόμενα στον άγιο Νείλο.

Ιδού η τριακοστή απόφανση του Συμπληρώματος των Εκατοντάδων:

Προσευχή ἐστι κατάστασις νοῦ ὑπὸ φωτὸς μόνου γινομένη τῆς ἁγίας Τριάδος.
«Η προσευχή είναι μια κατάσταση του νου, η οποία πραγματοποιείται μόνο υπό το φως της Αγίας Τριάδος».

Πρέπει να εννοήσουμε το εξής: καθετί που παραμένει κατώτερο από αυτή τη μακάρια κατάσταση είναι, κατά κάποιον τρόπο, προσευχή μόνο κατά μέθεξη, όπως περίπου τα δημιουργήματα είναι όντα μόνο κατά μέθεξη. Δεν είναι όντα απλώς και απολύτως, επειδή μέσα τους υπάρχει ανάμειξη με το μη ον. Μόνον ο Θεός είναι το καθαρό Είναι. Και κατά τον ίδιο τρόπο δεν υπάρχει άλλη Καθαρή Προσευχή παρά μόνο η ένωση του νου με τον Θεό και μόνο, χωρίς καμία ανάμειξη διανοητικής γνώσεως ή εννοιών που προέρχονται από τα δημιουργήματα.

Έτσι, λοιπόν, κατανοούν το ζήτημα ο Ευάγριος και ο Νείλος· έτσι θα το είχε κατανοήσει και ο Ισαάκ, αν δεν είχε μεσολαβήσει η ατυχής απροσεξία ενός μεταφραστή, ο οποίος διάβασε τεμνομένη αντί γινομένη ή, ίσως —κάτι που θα εξηγούνταν ακόμη ευκολότερα—, τεμομένη αντί γενομένη.

Χωρίς αυτό το ατύχημα, ο Ισαάκ δεν θα είχε αποδώσει στον διδάσκαλό του μια άποψη διαφορετική από εκείνη των άλλων Πατέρων και ελάχιστα εναρμονισμένη με το ίδιο το βάθος του ευαγριανού συστήματος. Δεν θα είχε επίσης διαπράξει ο ίδιος τη «βλασφημία» να μιλήσει για «πνευματική προσευχή», παρά την καταδίκη που είχε εκφέρει εναντίον αυτής της εκφράσεως:

«Όσο για τα μυστήρια που είναι ιδιαίτερα του Πνεύματος, δηλαδή τις κινήσεις της πνευματικής προσευχής και την είσοδο του νου στο εσωτερικό του καταπετάσματος των Αγίων των Αγίων…» (έκδ. BEDJAN, σ. 519).

Ιδού, λοιπόν, η πνευματική προσευχή να αναβιώνει και να προικίζεται με εκείνες ακριβώς τις κινήσεις που αλλού της είχαν αρνηθεί. Πρόκειται για κατάφωρη αντίφαση.

Μπορεί όμως κανείς να επιχειρήσει να συμφιλιώσει τα πάντα. Στη μακρά «Πραγματεία με ερωτήσεις και απαντήσεις» (κεφ. XXXV), ο Ισαάκ βάζει τον μαθητή να του υποβάλει την εξής ερώτηση:
«Τι είναι η πνευματική προσευχή και πώς αξιωνόμαστε να την αποκτήσουμε;»

Και απαντά, σε τελική ανάλυση, ότι η πνευματική προσευχή είναι μια προσευχή που δεν προσεύχεται:
«Είναι νοερή θεωρία και όχι κίνηση και αίτημα προσευχής».

Πενιχρή λεπτολογία, η οποία μας επαναφέρει στη διάκριση ανάμεσα στη δεητική προσευχή και στις άλλες μορφές προσευχής, τις οποίες όμως ο Ωριγένης είχε ήδη συμπεριλάβει υπό την ονομασία προσευχή. Αν μόνο με αυτή την έννοια η έκσταση δεν είναι προσευχή, τότε ο Ευάγριος θα είχε πει ότι μόνο το φως της Αγίας Τριάδος θέτει τέλος στη δεητική προσευχή. Ο Ισαάκ, προσπαθώντας να ξεμπλέξει από την αντίφασή του, εμπλέκεται ακόμη περισσότερο σε ανοησίες.

Και όλα αυτά από αγάπη προς μία λέξη, την οποία θεωρεί ευαγριανή. Αυτό είναι το δίδαγμα αυτής της μικρής ιστορίας: πόσο μεγάλη θα πρέπει να ήταν η αυθεντία ενός διδασκάλου, όταν μία μόνο λέξη του ενέπνεε τέτοιο σεβασμό, ώστε να προτιμάται από την απολύτως σαφή γλώσσα των άλλων Πατέρων· και αντί να τολμήσει κανείς να τη συζητήσει —διότι, τουλάχιστον, δεν ήταν καθόλου βέβαιη—, να επιδίδεται σε τέτοιες διαλεκτικές ακροβασίες για να της παραμείνει πιστός.

Διότι ο Ευάγριος είναι «ο σοφός μεταξύ των Αγίων» ή, όπως λέει ακόμη ο Ισαάκ, «ο μέγιστος των γνωστικών».

Συνεχίζεται με:

ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ! ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΤΟ ΛΟΙΠΟΝ ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΟΙ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΕΥΑΓΡΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΩΡΙΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ.  ΔΕΝ ΚΑΤΟΡΘΩΣΑΝ ΠΟΤΕ ΝΑ ΥΠΕΡΒΟΥΝ ΤΗΝ ΦΙΛΑΥΤΙΑ ΚΑΙ ΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΟΥΝ ΤΟΝ ΚΑΡΠΟ ΤΗΣ ΚΑΘΑΡΗΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ, ΤΗΝ ΘΕΟΛΟΓΙΑ, ΤΗΝ ΝΟΕΡΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΑΣΚΗΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΑΓΙΩΝ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ.

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΑΓΙΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΗ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΙΛΟΞΕΝΟ ΤΗΣ ΜΑΒΒΟΥΓ († 523)