Marie Louise von Franz-Puer aeternus

Αιώνιος έφηβος και δημιουργικός Genius
Πρόλογος στην γερμανική έκδοση του 1987 

Ο “αιώνιος έφηβος” και το θεϊκό παιδί ως μυθολογική μορφή, έχουν τέτοια εξάπλωση, ώστε δέκα τόμοι δε θα έφταναν για να περιγραφούν. Ως εικόνα του εαυτού και του δημιουργικού Genius, και ως εικόνα θρησκευτικής ανανέωσης, όπως το περιέγραψε ο Jung, παίζουν στην λογοτεχνία ένα τεράστιο ρόλο. Έτσι για παράδειγμα ο Πήτερ Παν, ο γλάρος Τζόναθαν, ή το κορίτσι Μόμο, και ο νεαρός ήρωας στα βιβλία του Michael Ende, δίνουν εντυπωσιακές εικόνες αυτουνού που το αρχέτυπο μπορεί να σημαίνει, και είναι επίσης αγαπημένες μορφές. Σε μια “κοινωνία χωρίς πατέρα”1, δηλαδή σε μια κοινωνία όπου αμφισβητούνται οι παραδοσιακές αξίες, αυτό το αρχέτυπο εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στο προσκήνιο. Οι παλιοί αλχημιστές ονόμασαν την φιλοσοφική λίθο που αναζητούσαν “senex et puer”-γέρος και αγόρι-, κάτι που δείχνει πως πρόκειται για ζευγάρι αντιθέτων, που στην πραγματικότητα είναι συνδεδεμένα: η ηλικίας αιώνων σοφία του ασυνειδήτου και η αιωνίως νέα δύναμη του (του ασυνειδήτου) της αυτοανανεώσης.

Στο βιβλίο αυτό θα τονιστεί μόνο μια πτυχή, δηλαδή η πρακτική περιγραφή, πως αυτό το αρχέτυπο βιώνεται από συγκεκριμένους ανθρώπους, πως μπορεί να είναι πηγή ανανέωσης, αλλά και αιτία πρόωρου θανάτου. Η διπλή φύση της δημιουργικότητας και η λεπτότητα με την οποία απαιτεί ο χειρισμός αυτού του αρχετύπου, θα πρέπει να φωτιστούν. Το πρώτο μέρος τονίζει την προβληματική του μητρικού συμπλέγματος, το οποίο είναι πάντα συνδεδεμένο με το πρόβλημα του Puer aeternus. Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται το ερώτημα, γιατί ο Puer aeternus δεν αφήνεται να δεθεί στη γη μέσω της γυναίκας. Το τρίτο μέρος φωτίζει ιδιαίτερα το πρόβλημα των γενεών και το πρόβλημα της πολιτικής και θρησκευτικής ανανέωσης.

Φυσικά υπάρχει και η θηλυκή πτυχή του προβλήματος. Η κόρη που είναι δεμένη με τον πατέρα έχει συνήθως ένα πρόβλημα πνευματικό δημιουργικότητας, και ο Puer aeternus ενσαρκώνει την δημιουργική της δύναμη, και ο οποίος, όπως και ο αρσενικός Puer aeternus , πρέπει να περάσει από μια διαδικασία ωρίμασης, για να υπερβεί τα επικίνδυνα παρεπόμενα του.

Με το βιβλίο αυτό, που προήλθε από μια σειρά διαλέξεων στο Ινστιτούτο C. G. Jung, απελευθερώθηκα πριν από σχεδόν 30 χρόνια από το δικό μου πρόβλημα του Puer aeternus. Όταν αυτή την Άνοιξη επεξεργάστηκα με λεπτομέρεια το κείμενο για την γερμανική έκδοση, κοίταξα αυτή την εργασία, από την μεγάλη χρονική απόσταση, κάπως παραξενεμένη: στο μεταξύ αισθάνθηκαν πολλοί νέοι άνθρωποι πως το βιβλίο αναφέρεται σε αυτούς, κάτι που δείχνει πως αγγίζει πράγματι ένα πρόβλημα της εποχής. Όσο περισσότερο ο Senex ξεπέφτει, δηλαδή το παραδοσιακό πνεύμα στον πολιτισμό μας, τόσο πιο σημαντικός γίνεται ο Puer για το πρόβλημα της δημιουργικής ανανέωσης.

Küsnacht, Mai 1987 Marie-Louise von Franz

1 Alexander Mitscherlich, Auf dem Weg zur vaterlosen Gesellschaft, München 1968

Εισαγωγή

Puer aeternus είναι το όνομα ενός αρχαίου θεού. Προέρχεται από το έργο του Οβίδιου “Μεταμορφώσεις”2 και προσδίδεται εκεί στο παιδί-θεό των Ελευσινίων μυστηρίων. Ο Οβίδιος ονομάζει τον θεό Ιάκχο ως “Puer aeternus“3. Αργότερα εξισώθηκε αυτό το παιδί-θεός με τον Διόνυσο και τον θεό Έρωτα. Είναι ο θεϊκός έφηβος, που γεννιέται ως σωτήρας στην άγια νύχτα των ελευσίνιων μυστηρίων, που είναι αφιερωμένα στην λατρεία της μητέρας. Είναι ένας θεός της ζωής, του θανάτου και της ανάστασης-ο θεϊκός έφηβος που αντιστοιχεί στους ανατολικούς θεούς όπως οι Ταμμούζ, Άττις και Άδωνις. Ο τίτλος “Puer aeternus“ σημαίνει “αιώνιος έφηβος”. Σήμερα τον χρησιμοποιούμε και για να χαρακτηρίσουμε ένα συγκεκριμένο τύπο νεαρών ανδρών, που έχουν ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα, και επιδεικνύουν μια τυπική συμπεριφορά, την οποία θα περιγράψω στα επόμενα κεφάλαια.

Γενικά, ένας τέτοιος άνδρας, που ταυτίζεται με το αρχέτυπο του Puer aeternus, παραμένει στην εφηβική ψυχολογία για διάστημα μεγαλύτερο του κανονικού. Δηλαδή προσλαμβάνει στην ενήλικη ζωή του όλα τα χαρακτηριστικά που είναι κανονικά για νεαρούς 17 με 18 χρονών, και αυτό συνδέεται συνήθως με μια μεγάλη εξάρτηση από την μάνα. Οι δυο τυπικές διαταραχές του άνδρα που έχει ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα είναι κατά τον Jung η ομοφυλοφιλία και ο δονχουανισμός4. Στην τελευταία περίπτωση αναζητεί σε κάθε γυναίκα την εικόνα της μάνας-την εικόνα της τέλειας, αλάνθαστης γυναίκας, που δίνει τα πάντα στον άνδρα. Εκείνος αναζητεί μια θεά, και κάθε φορά στη σχέση με μια γυναίκα αναγκάζεται να ανακαλύψει, πως είναι απλά ένα συνηθισμένο ανθρώπινο πλάσμα. Μετά την πρώτη σεξουαλική επαφή μαζί της εξαφανίζεται όλη η συναρπαστικότης, και αποστρέφεται απογοητευμένος, για να προβάλει την ιδεατή του εικόνα σε μια άλλη γυναίκα. Επιθυμεί την μητρική γυναίκα, που κλείνει στην αγκαλιά της και ικανοποιεί όλες του τις ανάγκες. Το όλο συνοδεύεται συνήθως από μια ρομαντική, εφηβική συμπεριφορά.

Ένας τέτοιος άνδρας έχει μεγάλες δυσκολίες να προσαρμοστεί στην κοινωνία. Μερικές φορές εμφανίζεται ένα είδος αντικοινωνικού ατομικισμού: επειδή θεωρεί τον εαυτό του ως κάτι ιδιαίτερο, πιστεύει πως δεν πρέπει να προσαρμοστεί, γιατί αυτό θα ήταν υπερβολική απαίτηση από μια μεγαλοφυΐα! Η με αυτά συνδεδεμένη υπεροψία βασίζεται σε λανθασμένα αισθήματα υπεροχής και ταυτόχρονα σε ένα σύμπλεγμα κατωτερότητος. Τέτοιοι άνθρωποι συνήθως δυσκολεύονται να βρουν το κατάλληλο επάγγελμα, γιατί ό,τι τους προσφέρεται δεν είναι ποτέ εντελώς το σωστό, ποτέ ακριβώς αυτό που φαντάστηκαν. Πάντα υπάρχει μια τρίχα στην σούπα. Και η γυναίκα επίσης, δεν είναι ποτέ ακριβώς η σωστή. Είναι μια καλή φίλη, αλλά....Πάντα υπάρχει ένα αλλά, το οποίο βρίσκεται πριν από τον γάμο ή οποιαδήποτε άλλη υποχρέωση.

Όλα αυτά οδηγούν σε μια μορφή νεύρωσης, που έχει περιγραφεί ως “πρόχειρη ζωή”5. Πρόκειται για μια περίεργη τοποθέτηση ή φαντασία, πως κάποτε στο μέλλον θα έρθει το σωστό, πχ η σωστή γυναίκα, ή η εκπλήρωση εκείνου που κανείς πραγματικά θέλει. Αυτή η στάση είναι μια συνεχής εσωτερική άρνηση, να αφιερωθεί κανείς στην στιγμή(το παρόν). Συχνά συνοδεύεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από το σύμπλεγμα του σωτήρα ή του μεσσία, γυροφέρνει στους μυστικούς λογισμούς, πως μια μέρα θα μπορέσει να σώσει τον κόσμο ή να πει την τελευταία λέξη στην φιλοσοφία, θρησκεία, πολιτική τέχνη ή κάπου αλλού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει μέχρι την παθολογική μεγαλομανία. Ένα ίχνος της μεγαλομανίας βρίσκεται και στον λογισμό πως “δεν ήρθε ακόμη η ώρα του”. Ένας τέτοιος άνδρας φοβάται περισσότερο απ' όλα να είναι με κάτι συνδεδεμένος. Έχει τεράστιο φόβο να είναι δεσμευμένος, να μπει πλήρως στον χώρο και στον χρόνο, και να είναι το ανθρώπινο πλάσμα που ο ίδιος είναι. Πάντα είναι παρόν ο φόβος να φυλακιστεί σε μια κατάσταση, από την οποία δεν θα μπορούσε να διαφύγει. Γι' αυτό κάθε παρούσα κατάσταση είναι κόλαση. Αυτή η μη-δέσμευση και η απόσταση από την πραγματικότητα του Puer aeternus, εκφράζεται συμβολικά στον θαυμασμό για επικίνδυνα αθλήματα όπως η πτήση και η ορειβασία: θέλει να πάει όσο πιο ψηλά γίνεται, ώστε να είναι μακριά από την μητέρα, την γη, και την συνηθισμένη ζωή. Όταν αυτό το σύμπλεγμα είναι πολύ έντονο, πεθαίνουν συχνά αυτοί οι νεαροί άνδρες σε πτώσεις αεροπλάνων ή σε ατυχήματα στα όρη. Πρόκειται για μια πνευματική επιθυμία που έχει μετατοπιστεί προς τα έξω, και παίρνει αυτή την μορφή.

Μια δραματική αναπαράσταση του τι πράγματι σημαίνει η πτήση για τον Puer, βρίσκεται σε ένα ποίημα του John Magee6, ο οποίος παρεμπιπτόντως, λίγο καιρό αφού έγραψε αυτό το ποίημα, πέθανε σε ένα αεροπορικό ατύχημα.

Υψηλή πτήση
Ξέφυγα απ' τα σκληρά δεσμά της γης
στους ουρανούς χόρεψα πάνω σε αργυρά γελαστά φτερά
προς τον ήλιο ανέβηκα μες στον χορό των φωτεινών νεφών
εκατό πράματα έκανα, που κανείς να ονειρευτεί δεν τολμά:
ταλαντώθηκα, στροβιλίστηκα, στην ηλιόλουστη σιωπή έστρεψα προς τα πάνω.
Έτσι αιωρούμενος κυνήγησα τον άνεμο που ουρλιάζει
και το ακόρεστο όχημά μου έπεσε διαμέσου άπειρα αέρινων χώρων.
Ψηλά, ψηλά στο πλατύ, εκστατικά καιόμενο γαλάζιο
όπου δεν είχε ποτέ κορυδαλλός ούτ' αετός πετάξει
εύκολα κατέκτησα τα ύψη.
Κι ενώ ανέβαινα με πνεύμα σιωπηλό
και μετρούσα το απάτητο του σύμπαντος ιερό
άπλωσα το χέρι μου και άγγιξα του θεού το πρόσωπο.

Οι ούτω καλούμενοι Pueri δεν προτιμούν αθλήματα που απαιτούν υπομονή και μακρά προπόνηση, γιατί ο Puer aeternus με την αρνητική έννοια της λέξης, είναι από την φύση του πολύ ανυπόμονος. Γνώριζα ένα νεαρό ορειβάτη που ήταν κλασσικό παράδειγμα του Puer aeternus. Προκειμένου να μην φοράει σακίδιο, προτιμούσε να σκληραγωγηθεί, ώστε να μπορεί να κοιμάται έξω στη βροχή και το χιόνι. Για τον σκοπό αυτό ανέπτυξε μάλιστα ένα ιδιαίτερο είδος αναπνοής γιόγκα, και έτσι επέζησε νύχτες με παγετό μέσα σε τρύπες στο χιόνι, περιτυλιγμένος μόνο με ένα μεταξωτό ύφασμα. Για να μην κουβαλάει κανένα βάρος, προπονήθηκε ώστε να κάνει τις εξορμήσεις του χωρίς να τρώει. Για χρόνια όργωνε όλα τα όρη της Ευρώπης και άλλων ηπείρων, χωρίς εξοπλισμό. Από μια άποψη ζούσε μια ηρωική ζωή, ώστε μην αναγκάζεται να κοιμάται σε καλύβες ή να κουβαλάει σακίδιο. Συμβολικά εκφράζεται με αυτά ο σκοπός αυτού του νεαρού άνδρα, να μην συναντήσει την πραγματική ζωή και να μην επιβαρυνθεί από κάποιο βάρος. Αυτό είναι μια απόλυτη άρνηση να αναλάβει την ευθύνη για οτιδήποτε, ή να επωμιστεί το βάρος μιας συγκεκριμένης καταστάσεως.

Η θετική ιδιότητα τέτοιων νεαρών ανδρών, είναι ένα είδος πνευματικότητος, που προέρχεται από μια σχετικά στενή σχέση τους με το συλλογικό ασυνείδητο. Διαθέτουν την χάρη της νεότητος και τις ερεθιστικές ιδιότητες ενός ποτηριού σαμπάνιας. Οι Pueri aeterni είναι συνήθως πολύ άνετοι συνομιλητές, γιατί ξυπνούν τους ακροατές τους με ενδιαφέροντα θέματα και ζωτικότητα. Θέτουν ασύμβατες, βαθιές ερωτήσεις, και κατευθύνονται άμεσα προς την αλήθεια, αναζητώντας πάντα την αληθινή θρησκευτικότητα, κάτι που είναι τυπικό για την ύστερη φάση της εφηβείας. Στον Puer aeternus όμως, εκτείνονται οι ιδιότητες αυτές μέχρι το μέσο της ζωής, και μερικές φορές πιο πέρα ακόμα.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος τύπος Puer aeternus, που ούτε την χάρη του αιώνιου έφηβου εκπτύσσει, ούτε αφήνει να φανεί το αρχέτυπο του θεϊκού παιδιού. Αντιθέτως ζει σε μια συνεχή νωχέλεια, που είναι επίσης χαρακτηριστικό όσων μεγαλώνουν, όπως το παρατηρούμε σε κοιμισμένους, απείθαρχους, μακροπόδαρους νεαρούς άνδρες, που απλά χάσκουν, με άκριτους λογισμούς που τριγυρίζουν, ώστε να θέλει κανείς να τους ρίξει ένα κουβά κρύο νερό στο κεφάλι. Η νωχέλεια αυτή όμως είναι μόνο εξωτερική, γιατί αν μπορεί κανείς να τους διεισδύσει, βρίσκει μια πλούσια ζωή της φαντασίας.

Με αυτή την περιγραφή συγκέντρωσα τα κύρια χαρακτηριστικά νεαρών ανδρών, που είναι φυλακισμένοι στο μητρικό αρχέτυπο και λόγω αυτού είναι ταυτισμένοι με τον Puer aeternus. Όταν τους παρατηρεί κανείς επιφανειακά εμφανίζονται κυρίως ως αρνητικοί. Έχουμε όμως να διαφωτίσουμε τι κρύβεται από πίσω. Πάνω απ' όλα θέλω να ασχοληθώ με το ερώτημα, γιατί αυτός ο τύπος του νεαρού άνδρα που είναι δεμένος με την μητέρα εκδηλώνεται στην εποχή μας τόσο συχνά. Όπως είναι γνωστό, η ομοφυλοφιλία αυξάνεται-ενώ ο δονχουανισμός μου φαίνεται πως είναι λιγότερο διαδεδομένος-και για τον λόγο αυτό, γίνεται το πρόβλημα του Puer aeternus όλο και πιο επίκαιρο. Αναμφίβολα, οι μητέρες προσπαθούσαν πάντα να κρατήσουν τους γιους τους, και μερικοί από αυτούς είχαν πάντα δυσκολίες να αποδεσμευτούν, και προτιμούσαν να μείνουν στην ζεστή φωλιά, με όλες τις ανέσεις. Δεν είναι όμως ξεκάθαρο, γιατί αυτό το φυσικό πρόβλημα απειλεί σήμερα να γίνει ένα σοβαρό πρόβλημα της εποχής. Εννοώ πως αυτό είναι το ουσιαστικό και βαθύτερο ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στους εαυτούς μας. Οι υπόλοιπες ψυχολογικές συνάφειες είναι λίγο πολύ προφανείς. Ένας άντρας που έχει ένα μητρικό σύμπλεγμα, θα έχει πάντα να παλεύει με την τάση του να μείνει ένας Puer aeternus. Ποιο φάρμακο υπάρχει; Τι μπορεί να κάνει ένας άντρας που ανακαλύπτει πως έχει μητρικό σύμπλεγμα; Δεν το έχει μόνος του προκαλέσει, είναι κάτι που του συνέβη. Στο έργο του “Σύμβολα της Μεταμόρφωσης”7, ο Jung μιλά για την εργασία ως φάρμακο, διστάζει όμως και διερωτάται: “Είναι πράγματι τόσο απλό; Είναι το μοναδικό φάρμακο; Μπορεί να το πει κανείς αυτό;” Και όμως η “εργασία” είναι η δυσάρεστη λέξη που κανένας Puer aeternus δεν ακούει με ευχαρίστηση, και ο Jung έφτασε στο συμπέρασμα πως, η εργασία είναι η σωστή απάντηση. Από την πείρα μου ξέρω πως ένας άντρας μπορεί με την εργασία να βγει από αυτήν την παιδική νεύρωση. Δεν πρέπει όμως να παρεξηγήσουμε το πρόβλημα, γιατί ο Puer aeternus μπορεί να δουλέψει όταν η εργασία τον συναρπάζει και είναι γεμάτος ενθουσιασμό. Τότε είναι σε θέση να δουλέψει 24 ή και περισσότερες συνεχείς ώρες, μέχρι να καταρρεύσει. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να σηκωθεί ένα συννεφιασμένο, βροχερό πρωινό να πάει σε μια βαρετή δουλειά. Ο Puer aeternus δεν μπορεί να το αντέξει αυτό, και χρειάζεται κάθε είδους δικαιολογία, για να αποφύγει την εργασία. Η ανάλυση ενός Puer aeternus, αργά ή γρήγορα θα φτάσει στο πρόβλημα αυτό. Μόνο όταν το εγώ του είναι αρκετά δυναμωμένο, μπορεί να το ξεπεράσει, και τότε έχει την δυνατότητα να παραμείνει στην εργασία. Προσωπικά, δεν το έβρισκα ποτέ καλό, να κάνω απλά κήρυγμα στους ανθρώπους, πως πρέπει να δουλεύουν, γιατί τότε θυμώνουν και εγκαταλείπουν την ανάλυση.

Απ' όσα είδα, το ασυνείδητο προσπαθεί να προτείνει ένα συμβιβασμό, όπου δείχνει την κατεύθυνση, εκεί που ένας κάποιος ενθουσιασμός θα μπορούσε να βρίσκεται, και όπου η ψυχική ενέργεια θα έρεε φυσικά-γιατί φυσικά είναι ευκολότερο να κάνει κανείς μια εργασία που την υποστηρίζει το ένστικτο. Αυτό δεν είναι τόσο σκληρό, όσο το να δουλεύει κανείς εντελώς αντίθετα προς την ροή της ενέργειας του. Γι' αυτό είναι σωστό, να περιμένει κανείς λίγο, μέχρι να βρει κανείς προς τα που ρέουν τα ενδιαφέροντα και οι ενέργειες. Μπορεί τότε να προσπαθήσει κανείς να κινητοποιήσει τον εν λόγω άνδρα προς εργασία. Αλλά σε κάθε περιοχή εργασίας έρχεται με τον χρόνο μια πτυχή ρουτίνας. Ακόμα και η δημιουργική εργασία φέρει φέρει ως ένα βαθμό μια βαρετή επανάληψη, και αυτό ακριβώς θέλει να αποφύγει ο Puer aeternus. Τότε καταλήγει στο συμπέρασμα, πως “ούτε αυτό είναι κάτι γι' αυτόν”. Σε τέτοιες στιγμές δείχνουν συχνά τα όνειρα πως μπορεί κανείς να σπάσει το εμπόδιο, και η τότε η σφαγή έχει κερδηθεί.

Σε μια επιστολή λέει ο Jung για τον Puer aeternus: "Θεωρώ την στάση του Puer aeternus ως ένα αναγκαίο κακό. Η ταυτότητα με τον Puer aeternus σημαίνει μια ψυχολογική εφηβικότητα, που δεν έχει κάτι καλύτερο να κάνει, παρά να υπερβεί τον εαυτό της μεγαλώνοντας. Οδηγεί τακτικά σε εξωτερικά χτυπήματα της μοίρας, που δείχνουν την αναγκαιότητα μιας άλλης στάσης. Με την λογική όμως δεν μπορεί να γίνει τίποτα, γιατί ο Puer aeternus έχει πάντα να κάνει με την μοίρα."8

Για να διεισδύσουμε πιο βαθιά στο υπόβαθρο όλης αυτής της προβληματικής, θέλω στο επόμενο πρώτο μέρος να ερμηνεύσω το έργο του Antoine de Saint-Exupery, Ο μικρός πρίγκηπας9.

Σημειώσεις

2 Ovid, Metamorphosen, Zürich 1958
3 Ovid, Metamorphosen, IV,18.
4 C. G. Jung, Die Archetypen und das kollektive Unbewußte, Gesammelte Werke(GW) Bd.9/I, §162.
5 Πρβλ. H. G. Baynes, Analytical psychology and the English Mind, London 1950.
6 John Gillespie Magee, „High Flight“, in P. Edward Ernest (Εκδότης), The Family Album of Favorite Poems, New York 1959.
7 C. G. Jung, Symbole der Wandlung, GW 5.
8 Γράμμα στον Oscar A. H. Schmitz, 23.11.1931, in C. G. Jung, Briefe, Τόμος 1, σελ. 113.
9 Η γαλλική έκδοση εμφανίστηκε με τον τίτλο Le Petit Prince, Paris 1945.

Marie Louise von Franz-Puer aeternus

Ewiger Jüngling und kreativer Genius

Αιώνιος έφηβος και δημιουργικός Genius

Πρόλογος στην γερμανική έκδοση του 1987

Ο “αιώνιος έφηβος” και το θεϊκό παιδί ως μυθολογική μορφή, έχουν τέτοια εξάπλωση, ώστε δέκα τόμοι δε θα έφταναν για να περιγραφούν. Ως εικόνα του εαυτού και του δημιουργικού Genius, και ως εικόνα θρησκευτικής ανανέωσης, όπως το περιέγραψε ο Jung, παίζουν στην λογοτεχνία ένα τεράστιο ρόλο. Έτσι για παράδειγμα ο Πήτερ Παν, ο γλάρος Τζόναθαν, ή το κορίτσι Μόμο, και ο νεαρός ήρωας στα βιβλία του Michael Ende, δίνουν εντυπωσιακές εικόνες αυτουνού που το αρχέτυπο μπορεί να σημαίνει, και είναι επίσης αγαπημένες μορφές. Σε μια “κοινωνία χωρίς πατέρα”1, δηλαδή σε μια κοινωνία όπου αμφισβητούνται οι παραδοσιακές αξίες, αυτό το αρχέτυπο εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στο προσκήνιο. Οι παλιοί αλχημιστές ονόμασαν την φιλοσοφική λίθο που αναζητούσαν “senex et puer”-γέρος και αγόρι-, κάτι που δείχνει πως πρόκειται για ζευγάρι αντιθέτων, που στην πραγματικότητα είναι συνδεδεμένα: η ηλικίας αιώνων σοφία του ασυνειδήτου και η αιωνίως νέα δύναμη του (του ασυνειδήτου) της αυτοανανεώσης.

Στο βιβλίο αυτό θα τονιστεί μόνο μια πτυχή, δηλαδή η πρακτική περιγραφή, πώς αυτό το αρχέτυπο βιώνεται από συγκεκριμένους ανθρώπους, πως μπορεί να είναι πηγή ανανέωσης, αλλά και αιτία πρόωρου θανάτου. Η διπλή φύση της δημιουργικότητας και η λεπτότητα  την οποία απαιτεί ο χειρισμός αυτού του αρχετύπου, θα πρέπει να φωτιστούν. Το πρώτο μέρος τονίζει την προβληματική του μητρικού συμπλέγματος, το οποίο είναι πάντα συνδεδεμένο με το πρόβλημα του Puer aeternus. Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται το ερώτημα, γιατί ο Puer aeternus δεν αφήνεται να δεθεί στη γη μέσω της γυναίκας. Το τρίτο μέρος φωτίζει ιδιαίτερα το πρόβλημα των γενεών και το πρόβλημα της πολιτικής και θρησκευτικής ανανέωσης.

Φυσικά υπάρχει και η θηλυκή πτυχή του προβλήματος. Η κόρη που είναι δεμένη με τον πατέρα έχει συνήθως ένα πρόβλημα πνευματικό δημιουργικότητας, και ο Puer aeternus ενσαρκώνει την δημιουργική της δύναμη, και ο οποίος, όπως και ο αρσενικός Puer aeternus , πρέπει να περάσει από μια διαδικασία ωρίμασης, για να υπερβεί τα επικίνδυνα παρεπόμενα του.

Με το βιβλίο αυτό, που προήλθε από μια σειρά διαλέξεων στο Ινστιτούτο C. G. Jung, απελευθερώθηκα πριν από σχεδόν 30 χρόνια από το δικό μου πρόβλημα του Puer aeternus. Όταν αυτή την Άνοιξη επεξεργάστηκα με λεπτομέρεια το κείμενο για την γερμανική έκδοση, κοίταξα αυτή την εργασία, από την μεγάλη χρονική απόσταση, κάπως παραξενεμένη: στο μεταξύ αισθάνθηκαν πολλοί νέοι άνθρωποι πως το βιβλίο αναφέρεται σε αυτούς, κάτι που δείχνει πως αγγίζει πράγματι ένα πρόβλημα της εποχής. Όσο περισσότερο ο Senex ξεπέφτει, δηλαδή το παραδοσιακό πνεύμα στον πολιτισμό μας, τόσο πιο σημαντικός γίνεται ο Puer για το πρόβλημα της δημιουργικής ανανέωσης.

Küsnacht, Mai 1987 Marie-Louise von Franz

1 Alexander Mitscherlich, Auf dem Weg zur vaterlosen Gesellschaft, München 1968

Εισαγωγή

Puer aeternus είναι το όνομα ενός αρχαίου θεού. Προέρχεται από το έργο του Οβίδιου “Μεταμορφώσεις”2 και προσδίδεται εκεί στο παιδί-θεό των Ελευσινίων μυστηρίων. Ο Οβίδιος ονομάζει τον θεό Ιάκχο ως “Puer aeternus“3. Αργότερα εξισώθηκε αυτό το παιδί-θεός με τον Διόνυσο και τον θεό Έρωτα. Είναι ο θεϊκός έφηβος, που γεννιέται ως σωτήρας στην άγια νύχτα των ελευσίνιων μυστηρίων, που είναι αφιερωμένα στην λατρεία της μητέρας. Είναι ένας θεός της ζωής, του θανάτου και της ανάστασης-ο θεϊκός έφηβος που αντιστοιχεί στους ανατολικούς θεούς όπως οι Ταμμούζ, Άττις και Άδωνις. Ο τίτλος “Puer aeternus“ σημαίνει “αιώνιος έφηβος”. Σήμερα τον χρησιμοποιούμε και για να χαρακτηρίσουμε ένα συγκεκριμένο τύπο νεαρών ανδρών, που έχουν ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα, και επιδεικνύουν μια τυπική συμπεριφορά, την οποία θα περιγράψω στα επόμενα κεφάλαια.

Γενικά, ένας τέτοιος άνδρας, που ταυτίζεται με το αρχέτυπο του Puer aeternus, παραμένει στην εφηβική ψυχολογία για διάστημα μεγαλύτερο του κανονικού. Δηλαδή προσλαμβάνει στην ενήλικη ζωή του όλα τα χαρακτηριστικά που είναι κανονικά για νεαρούς 17 με 18 χρονών, και αυτό συνδέεται συνήθως με μια μεγάλη εξάρτηση από την μάνα. Οι δυο τυπικές διαταραχές του άνδρα που έχει ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα είναι κατά τον Jung η ομοφυλοφιλία και ο δονχουανισμός4. Στην τελευταία περίπτωση αναζητεί σε κάθε γυναίκα την εικόνα της μάνας-την εικόνα της τέλειας, αλάνθαστης γυναίκας, που δίνει τα πάντα στον άνδρα. Εκείνος αναζητεί μια θεά, και κάθε φορά στη σχέση με μια γυναίκα αναγκάζεται να ανακαλύψει, πως είναι απλά ένα συνηθισμένο ανθρώπινο πλάσμα. Μετά την πρώτη σεξουαλική επαφή μαζί της εξαφανίζεται όλη η συναρπαστικότης, και αποστρέφεται απογοητευμένος, για να προβάλει την ιδεατή του εικόνα σε μια άλλη γυναίκα. Επιθυμεί την μητρική γυναίκα, που κλείνει στην αγκαλιά της και ικανοποιεί όλες του τις ανάγκες. Το όλο συνοδεύεται συνήθως από μια ρομαντική, εφηβική συμπεριφορά.

Ένας τέτοιος άνδρας έχει μεγάλες δυσκολίες να προσαρμοστεί στην κοινωνία. Μερικές φορές εμφανίζεται ένα είδος αντικοινωνικού ατομικισμού: επειδή θεωρεί τον εαυτό του ως κάτι ιδιαίτερο, πιστεύει πως δεν πρέπει να προσαρμοστεί, γιατί αυτό θα ήταν υπερβολική απαίτηση από μια μεγαλοφυΐα! Η με αυτά συνδεδεμένη υπεροψία βασίζεται σε λανθασμένα αισθήματα υπεροχής και ταυτόχρονα σε ένα σύμπλεγμα κατωτερότητος. Τέτοιοι άνθρωποι συνήθως δυσκολεύονται να βρουν το κατάλληλο επάγγελμα, γιατί ό,τι τους προσφέρεται δεν είναι ποτέ εντελώς το σωστό, ποτέ ακριβώς αυτό που φαντάστηκαν. Πάντα υπάρχει μια τρίχα στην σούπα. Και η γυναίκα επίσης, δεν είναι ποτέ ακριβώς η σωστή. Είναι μια καλή φίλη, αλλά....Πάντα υπάρχει ένα αλλά, το οποίο βρίσκεται πριν από τον γάμο ή οποιαδήποτε άλλη υποχρέωση.

Όλα αυτά οδηγούν σε μια μορφή νεύρωσης, που έχει περιγραφεί ως “πρόχειρη ζωή”5. Πρόκειται για μια περίεργη τοποθέτηση ή φαντασία, πως κάποτε στο μέλλον θα έρθει το σωστό, πχ η σωστή γυναίκα, ή η εκπλήρωση εκείνου που κανείς πραγματικά θέλει. Αυτή η στάση είναι μια συνεχής εσωτερική άρνηση, να αφιερωθεί κανείς στην στιγμή(το παρόν). Συχνά συνοδεύεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από το σύμπλεγμα του σωτήρα ή του μεσσία, γυροφέρνει στους μυστικούς λογισμούς, πως μια μέρα θα μπορέσει να σώσει τον κόσμο ή να πει την τελευταία λέξη στην φιλοσοφία, θρησκεία, πολιτική τέχνη ή κάπου αλλού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει μέχρι την παθολογική μεγαλομανία. Ένα ίχνος της μεγαλομανίας βρίσκεται και στον λογισμό πως “δεν ήρθε ακόμη η ώρα του”. Ένας τέτοιος άνδρας φοβάται περισσότερο απ' όλα να είναι με κάτι συνδεδεμένος. Έχει τεράστιο φόβο να είναι δεσμευμένος, να μπει πλήρως στον χώρο και στον χρόνο, και να είναι το ανθρώπινο πλάσμα που ο ίδιος είναι. Πάντα είναι παρόν ο φόβος να φυλακιστεί σε μια κατάσταση, από την οποία δεν θα μπορούσε να διαφύγει. Γι' αυτό κάθε παρούσα κατάσταση είναι κόλαση. Αυτή η μη-δέσμευση και η απόσταση από την πραγματικότητα του Puer aeternus, εκφράζεται συμβολικά στον θαυμασμό για επικίνδυνα αθλήματα όπως η πτήση και η ορειβασία: θέλει να πάει όσο πιο ψηλά γίνεται, ώστε να είναι μακριά από την μητέρα, την γη, και την συνηθισμένη ζωή. Όταν αυτό το σύμπλεγμα είναι πολύ έντονο, πεθαίνουν συχνά αυτοί οι νεαροί άνδρες σε πτώσεις αεροπλάνων ή σε ατυχήματα στα όρη. Πρόκειται για μια πνευματική επιθυμία που έχει μετατοπιστεί προς τα έξω, και παίρνει αυτή την μορφή.

Μια δραματική αναπαράσταση του τι πράγματι σημαίνει η πτήση για τον Puer, βρίσκεται σε ένα ποίημα του John Magee6, ο οποίος παρεμπιπτόντως, λίγο καιρό αφού έγραψε αυτό το ποίημα, πέθανε σε ένα αεροπορικό ατύχημα.

Υψηλή πτήση
Ξέφυγα απ' τα σκληρά δεσμά της γης
στους ουρανούς χόρεψα πάνω σε αργυρά γελαστά φτερά
προς τον ήλιο ανέβηκα μες στον χορό των φωτεινών νεφών
εκατό πράματα έκανα, που κανείς να ονειρευτεί δεν τολμά:
ταλαντώθηκα, στροβιλίστηκα, στην ηλιόλουστη σιωπή έστρεψα προς τα πάνω.
Έτσι αιωρούμενος κυνήγησα τον άνεμο που ουρλιάζει
και το ακόρεστο όχημά μου έπεσε διαμέσου άπειρα αέρινων χώρων.
Ψηλά, ψηλά στο πλατύ, εκστατικά καιόμενο γαλάζιο
όπου δεν είχε ποτέ κορυδαλλός ούτ' αετός πετάξει
εύκολα κατέκτησα τα ύψη.
Κι ενώ ανέβαινα με πνεύμα σιωπηλό
και μετρούσα το απάτητο του σύμπαντος ιερό
άπλωσα το χέρι μου και άγγιξα του θεού το πρόσωπο.

Οι ούτω καλούμενοι Pueri δεν προτιμούν αθλήματα που απαιτούν υπομονή και μακρά προπόνηση, γιατί ο Puer aeternus με την αρνητική έννοια της λέξης, είναι από την φύση του πολύ ανυπόμονος. Γνώριζα ένα νεαρό ορειβάτη που ήταν κλασσικό παράδειγμα του Puer aeternus. Προκειμένου να μην φοράει σακίδιο, προτιμούσε να σκληραγωγηθεί, ώστε να μπορεί να κοιμάται έξω στη βροχή και το χιόνι. Για τον σκοπό αυτό ανέπτυξε μάλιστα ένα ιδιαίτερο είδος αναπνοής γιόγκα, και έτσι επέζησε νύχτες με παγετό μέσα σε τρύπες στο χιόνι, περιτυλιγμένος μόνο με ένα μεταξωτό ύφασμα. Για να μην κουβαλάει κανένα βάρος, προπονήθηκε ώστε να κάνει τις εξορμήσεις του χωρίς να τρώει. Για χρόνια όργωνε όλα τα όρη της Ευρώπης και άλλων ηπείρων, χωρίς εξοπλισμό. Από μια άποψη ζούσε μια ηρωική ζωή, ώστε μην αναγκάζεται να κοιμάται σε καλύβες ή να κουβαλάει σακίδιο. Συμβολικά εκφράζεται με αυτά ο σκοπός αυτού του νεαρού άνδρα, να μην συναντήσει την πραγματική ζωή και να μην επιβαρυνθεί από κάποιο βάρος. Αυτό είναι μια απόλυτη άρνηση να αναλάβει την ευθύνη για οτιδήποτε, ή να επωμιστεί το βάρος μιας συγκεκριμένης καταστάσεως.

Η θετική ιδιότητα τέτοιων νεαρών ανδρών, είναι ένα είδος πνευματικότητος, που προέρχεται από μια σχετικά στενή σχέση τους με το συλλογικό ασυνείδητο. Διαθέτουν την χάρη της νεότητος και τις ερεθιστικές ιδιότητες ενός ποτηριού σαμπάνιας. Οι Pueri aeterni είναι συνήθως πολύ άνετοι συνομιλητές, γιατί ξυπνούν τους ακροατές τους με ενδιαφέροντα θέματα και ζωτικότητα. Θέτουν ασύμβατες, βαθιές ερωτήσεις, και κατευθύνονται άμεσα προς την αλήθεια, αναζητώντας πάντα την αληθινή θρησκευτικότητα, κάτι που είναι τυπικό για την ύστερη φάση της εφηβείας. Στον Puer aeternus όμως, εκτείνονται οι ιδιότητες αυτές μέχρι το μέσο της ζωής, και μερικές φορές πιο πέρα ακόμα.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος τύπος Puer aeternus, που ούτε την χάρη του αιώνιου έφηβου εκπτύσσει, ούτε αφήνει να φανεί το αρχέτυπο του θεϊκού παιδιού. Αντιθέτως ζει σε μια συνεχή νωχέλεια, που είναι επίσης χαρακτηριστικό όσων μεγαλώνουν, όπως το παρατηρούμε σε κοιμισμένους, απείθαρχους, μακροπόδαρους νεαρούς άνδρες, που απλά χάσκουν, με άκριτους λογισμούς που τριγυρίζουν, ώστε να θέλει κανείς να τους ρίξει ένα κουβά κρύο νερό στο κεφάλι. Η νωχέλεια αυτή όμως είναι μόνο εξωτερική, γιατί αν μπορεί κανείς να τους διεισδύσει, βρίσκει μια πλούσια ζωή της φαντασίας.

Με αυτή την περιγραφή συγκέντρωσα τα κύρια χαρακτηριστικά νεαρών ανδρών, που είναι φυλακισμένοι στο μητρικό αρχέτυπο και λόγω αυτού είναι ταυτισμένοι με τον Puer aeternus. Όταν τους παρατηρεί κανείς επιφανειακά εμφανίζονται κυρίως ως αρνητικοί. Έχουμε όμως να διαφωτίσουμε τι κρύβεται από πίσω. Πάνω απ' όλα θέλω να ασχοληθώ με το ερώτημα, γιατί αυτός ο τύπος του νεαρού άνδρα που είναι δεμένος με την μητέρα εκδηλώνεται στην εποχή μας τόσο συχνά. Όπως είναι γνωστό, η ομοφυλοφιλία αυξάνεται-ενώ ο δονχουανισμός μου φαίνεται πως είναι λιγότερο διαδεδομένος-και για τον λόγο αυτό, γίνεται το πρόβλημα του Puer aeternus όλο και πιο επίκαιρο. Αναμφίβολα, οι μητέρες προσπαθούσαν πάντα να κρατήσουν τους γιους τους, και μερικοί από αυτούς είχαν πάντα δυσκολίες να αποδεσμευτούν, και προτιμούσαν να μείνουν στην ζεστή φωλιά, με όλες τις ανέσεις. Δεν είναι όμως ξεκάθαρο, γιατί αυτό το φυσικό πρόβλημα απειλεί σήμερα να γίνει ένα σοβαρό πρόβλημα της εποχής. Εννοώ πως αυτό είναι το ουσιαστικό και βαθύτερο ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στους εαυτούς μας. Οι υπόλοιπες ψυχολογικές συνάφειες είναι λίγο πολύ προφανείς. Ένας άντρας που έχει ένα μητρικό σύμπλεγμα, θα έχει πάντα να παλεύει με την τάση του να μείνει ένας Puer aeternus. Ποιο φάρμακο υπάρχει; Τι μπορεί να κάνει ένας άντρας που ανακαλύπτει πως έχει μητρικό σύμπλεγμα; Δεν το έχει μόνος του προκαλέσει, είναι κάτι που του συνέβη. Στο έργο του “Σύμβολα της Μεταμόρφωσης”7, ο Jung μιλά για την εργασία ως φάρμακο, διστάζει όμως και διερωτάται: “Είναι πράγματι τόσο απλό; Είναι το μοναδικό φάρμακο; Μπορεί να το πει κανείς αυτό;” Και όμως η “εργασία” είναι η δυσάρεστη λέξη που κανένας Puer aeternus δεν ακούει με ευχαρίστηση, και ο Jung έφτασε στο συμπέρασμα πως, η εργασία είναι η σωστή απάντηση. Από την πείρα μου ξέρω πως ένας άντρας μπορεί με την εργασία να βγει από αυτήν την παιδική νεύρωση. Δεν πρέπει όμως να παρεξηγήσουμε το πρόβλημα, γιατί ο Puer aeternus μπορεί να δουλέψει όταν η εργασία τον συναρπάζει και είναι γεμάτος ενθουσιασμό. Τότε είναι σε θέση να δουλέψει 24 ή και περισσότερες συνεχείς ώρες, μέχρι να καταρρεύσει. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να σηκωθεί ένα συννεφιασμένο, βροχερό πρωινό να πάει σε μια βαρετή δουλειά. Ο Puer aeternus δεν μπορεί να το αντέξει αυτό, και χρειάζεται κάθε είδους δικαιολογία, για να αποφύγει την εργασία. Η ανάλυση ενός Puer aeternus, αργά ή γρήγορα θα φτάσει στο πρόβλημα αυτό. Μόνο όταν το εγώ του είναι αρκετά δυναμωμένο, μπορεί να το ξεπεράσει, και τότε έχει την δυνατότητα να παραμείνει στην εργασία. Προσωπικά, δεν το έβρισκα ποτέ καλό, να κάνω απλά κήρυγμα στους ανθρώπους, πως πρέπει να δουλεύουν, γιατί τότε θυμώνουν και εγκαταλείπουν την ανάλυση.

Απ' όσα είδα, το ασυνείδητο προσπαθεί να προτείνει ένα συμβιβασμό, όπου δείχνει την κατεύθυνση, εκεί που ένας κάποιος ενθουσιασμός θα μπορούσε να βρίσκεται, και όπου η ψυχική ενέργεια θα έρεε φυσικά-γιατί φυσικά είναι ευκολότερο να κάνει κανείς μια εργασία που την υποστηρίζει το ένστικτο. Αυτό δεν είναι τόσο σκληρό, όσο το να δουλεύει κανείς εντελώς αντίθετα προς την ροή της ενέργειας του. Γι' αυτό είναι σωστό, να περιμένει κανείς λίγο, μέχρι να βρει κανείς προς τα που ρέουν τα ενδιαφέροντα και οι ενέργειες. Μπορεί τότε να προσπαθήσει κανείς να κινητοποιήσει τον εν λόγω άνδρα προς εργασία. Αλλά σε κάθε περιοχή εργασίας έρχεται με τον χρόνο μια πτυχή ρουτίνας. Ακόμα και η δημιουργική εργασία φέρει  ως ένα βαθμό μια βαρετή επανάληψη, και αυτό ακριβώς θέλει να αποφύγει ο Puer aeternus. Τότε καταλήγει στο συμπέρασμα, πως “ούτε αυτό είναι κάτι γι' αυτόν”. Σε τέτοιες στιγμές δείχνουν συχνά τα όνειρα πως μπορεί κανείς να σπάσει το εμπόδιο, και η τότε η σφαγή έχει κερδηθεί.

Σε μια επιστολή λέει ο Jung για τον Puer aeternus: "Θεωρώ την στάση του Puer aeternus ως ένα αναγκαίο κακό. Η ταυτότητα με τον Puer aeternus σημαίνει μια ψυχολογική εφηβικότητα, που δεν έχει κάτι καλύτερο να κάνει, παρά να υπερβεί τον εαυτό της μεγαλώνοντας. Οδηγεί τακτικά σε εξωτερικά χτυπήματα της μοίρας, που δείχνουν την αναγκαιότητα μιας άλλης στάσης. Με την λογική όμως δεν μπορεί να γίνει τίποτα, γιατί ο Puer aeternus έχει πάντα να κάνει με την μοίρα."8

Για να διεισδύσουμε πιο βαθιά στο υπόβαθρο όλης αυτής της προβληματικής, θέλω στο επόμενο πρώτο μέρος να ερμηνεύσω το έργο του Antoine de Saint-Exupery, Ο μικρός πρίγκηπας9.

Σημειώσεις

2 Ovid, Metamorphosen, Zürich 1958
3 Ovid, Metamorphosen, IV,18.
4 C. G. Jung, Die Archetypen und das kollektive Unbewußte, Gesammelte Werke(GW) Bd.9/I, §162.
5 Πρβλ. H. G. Baynes, Analytical psychology and the English Mind, London 1950.
6 John Gillespie Magee, „High Flight“, in P. Edward Ernest (Εκδότης), The Family Album of Favorite Poems, New York 1959.
7 C. G. Jung, Symbole der Wandlung, GW 5.
8 Γράμμα στον Oscar A. H. Schmitz, 23.11.1931, in C. G. Jung, Briefe, Τόμος 1, σελ. 113.
9 Η γαλλική έκδοση εμφανίστηκε με τον τίτλο Le Petit Prince, Paris 1945.

Μετάφραση : Πετρος Χαραλάμπους

Αμέθυστος

ΙΣΩΣ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΤΥΠΟ, ΣΕ ΜΙΑ ΣΩΤΗΡΙΑ ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΠΑΤΕΡΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ,  Η ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΗΤΕΡΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΤΟΝ ΠΟΛΙΟΡΚΗΤΙΚΟ ΚΡΙΟ ΟΛΗΣ ΤΗΣ ΠΑΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ, ΤΟΥ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ.

Marie Louise von Franz --- Puer aeternus (3)

 Συνέχεια από : Πέμπτη 27 Απριλίου 2023 

Αιώνιος έφηβος και δημιουργικός GeniusEwiger Jüngling und kreativer Genius

Μέρος πρώτο: “Ο μικρός πρίγκηπας”(Saint-Exupery)

1. Η τραγική έναρξη 2

Όταν ήμουν έξι χρονών, είδα σε ένα βιβλίο για την ζούγκλα, που ονομαζόταν “Βιωμένες Ιστορίες”, μια πολύ εντυπωσιακή εικόνα. Έδειχνε ένα τεράστιο φίδι που κατάπινε ένα άγριο ζώο. Εδώ μια κόπια της ζωγραφιάς:

Στο βιβλίο έγραφε: “Οι βόες καταπίνουν το θήραμά τους ολόκληρο, χωρίς να το κατασπαράξουν. Μετά από αυτό δεν μπορούν πια να κινηθούν και κοιμούνται έξι μήνες για να χωνέψουν.”
Τότε έκανα πολλές σκέψεις για τις περιπέτειες της ζούγκλας, και είχα ολοκληρώσει την πρώτη μου ζωγραφιά με ένα χρωματιστό μολύβι. Εδώ η ζωγραφιά νούμερο 1. Φαινόταν έτσι:

Ζωγραφιά 1
Έδειξα το αριστούργημά μου στους μεγάλους και τους ρώτησα αν η ζωγραφιά τους φοβίζει.
Μου απάντησαν: “Γιατί να μας φοβίζει ένα καπέλο;”

Η ζωγραφιά μου όμως δεν έδειχνε καπέλο. Αλλά ένα τεράστιο φίδι που χωνεύει ένα ελέφαντα. Τότε ζωγράφισα το εσωτερικό του βόα, για να το κάνω ξεκάθαρο στους μεγάλους. Πάντα χρειάζονται μια εξήγηση. Εδώ η ζωγραφιά μου νούμερο 2:

Ζωγραφιά 2
Οι μεγάλοι με συμβούλεψαν να σταματήσω τις ζωγραφιές των ανοικτών ή κλειστών φιδιών, και να ενδιαφερθώ περισσότερο για την γεωγραφία, ιστορία, αριθμητική και γραμματική. Έτσι έγινε και εγκατέλειψα μια μεγάλη καριέρα, δηλαδή αυτή του ζωγράφου, ήδη στην ηλικία των έξι. Η αποτυχία των σχεδίων μου νούμερο 1 και 2 μου αφαίρεσε την τόλμη. Οι μεγάλοι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν τίποτα από μόνοι τους, και για τα παιδιά είναι πολύ κουραστικό να πρέπει να τους εξηγούν ξανά και ξανά.

Ήμουν αναγκασμένος να διαλέξω ένα άλλο επάγγελμα, και έμαθα να πετάω. Τριγύρισα παντού στον κόσμο πετώντας, και η γεωγραφία με βοήθησε πολύ. Μπορούσα με την πρώτη ματιά να ξεχωρίσω την Κίνα από την Αριζόνα. Αυτό είναι πολύ πρακτικό, αν χαθεί κανείς την νύχτα.

Κατά την πορεία της ζωής μου, είχα να κάνω με ένα σωρό σοβαρούς ανθρώπους. Έκανα πολλά πράγματα με τους ενήλικες, και είχα την ευκαιρία να τους παρακολουθήσω από κοντά. Αυτό δεν έκανε καλό στην γνώμη που έχω γι' αυτούς.

Όταν συναντούσα κάποιον που μου φαινόταν λίγο περισσότερο έξυπνος, του έδειχνα την ζωγραφιά νούμερο 1, που είχα φυλάξει καλά. Ήθελα να δω αν πράγματι άξιζε κάτι. Αλλά κάθε φορά λάμβανα την απάντηση: “Αυτό είναι ένα καπέλο.” Τότε δεν μιλούσα μαζί του ούτε για βόες ούτε για ζούγκλες ούτε για τα άστρα. Έμπαινα στη θέση του, και μιλούσα για bridge, για γκολφ, για πολιτική και γραβάτες. Και ο μεγάλος άνθρωπος ήταν άκρως ικανοποιημένος που συνάντησε ένα τόσο συνετό άνδρα.

Έμεινα λοιπόν μόνος, χωρίς κάποιον με τον οποίο θα μπορούσα πραγματικά να μιλήσω, μέχρι που πριν έξι χρόνια είχα ένα ατύχημα στην έρημο της Σαχάρας. Κάτι είχε χαλάσει στην μηχανή μου. Και επειδή μαζί μου δεν είχα ούτε μηχανικό ούτε επιβάτες, ξεκίνησα μόνος μου την δύσκολη επιδιόρθωση. Ήταν για μένα ζήτημα ζωής και θανάτου. Είχα νερό μόλις για οκτώ μέρες.

Το πρώτο βράδυ κοιμήθηκα στην άμμο, χίλια μίλια μακριά από κάθε κατοικημένη περιοχή. Ήμουν πιο εγκαταλελειμμένος από ένα ναυαγό πάνω σε σχεδία στο μέσο του ωκεανού. Μπορείτε λοιπόν να φανταστείτε την έκπληξή μου, όταν κατά το ξημέρωμα με ξύπνησε μια παράξενη μικρή φωνή:

“Σε παρακαλώ...ζωγράφισε μου ένα πρόβατο!”

“Παρακαλώ;”

Είχα συναντήσει τον μικρό πρίγκηπα. Πρέπει όμως να βγάλουμε τα συμπεράσματα μας από αυτό το πρώτο μέρος. Σαν μέσα στο καρυδότσουφλο περιέχει όλο το πρόβλημα.

Βλέπουμε πως δεν μπήκε ποτέ πραγματικά στον κόσμο των ενηλίκων. Μιλά για το κενό, την ηλιθιότητα και ανοησία του. Εκεί υπάρχουν συζητήσεις περί bridge και πολιτικής και γραβάτας, και είναι αυτό το είδος του κόσμου των ενηλίκων που απορρίπτει-είναι ένα κενό με μάσκα. Έτσι όμως απωθεί και άλλες πτυχές. Από τον τόνο των αισθημάτων σε αυτό το πρώτο μέρος, βλέπουμε πως θεωρεί την παιδική ηλικία ως μια χώρα της φαντασίας, ως ζωή ενός καλλιτέχνη. Πιστεύει πως αυτή η παιδική ζωή είναι η αληθινή ζωή, και όλα τα υπόλοιπα κενό προσωπείο, που συνίσταται στο να κυνηγά κανείς τα λεφτά, να κάνει εντύπωση στους άλλους-δηλ έχει χάσει κανείς την αληθινή φύση του. Έτσι βλέπει την ζωή των ενηλίκων, γιατί δεν έχει βρει καμιά γέφυρα, πάνω από την οποία θα μπορούσε να μεταφέρει και να σώσει την ούτω καλούμενη ζωή μέσα στην ενήλικη ζωή. Πιστεύω πως αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα. Δηλαδή, πως μπορεί κανείς να αναπτυχθεί και να βγει από αυτή την νεανική, ιδεαλιστική ζωή της φαντασίας, χωρίς να χάσει την αξία της; Πως μπορεί να ενηλικιωθεί κανείς χωρίς να χάσει το αίσθημα της ολότητος και της δημιουργικότητας και το αίσθημα τού να είσαι ζωντανός, που είχε στην νεότητα του; Μπορεί να είναι κανείς κυνικός και να πει πως αυτό είναι αδύνατο, να έχει κανείς και την πίτα σωστή και τον σκύλο χορτάτο, κάτι πρέπει να θυσιαστεί-αλλά σύμφωνα με την εμπειρία μου αυτό δεν ισχύει εντελώς. Είναι νόμιμο να μην θέλει κανείς να εγκαταλείψει τον κόσμο της παιδικότητος. Το ερώτημα είναι πως μπορεί κανείς να ενηλικιωθεί χωρίς να τον χάσει.

Φυσικά μπορεί κανείς να διώξει τους ανθρώπους από αυτό τον παιδικό παράδεισο με την φανταστική ζωή του, όπου οι άνθρωποι βρίσκονται σε επαφή με τον αληθινό εσώτερο εαυτό τους, αν και σε ένα παιδικό επίπεδο, αλλά μετά από αυτό οι άνθρωποι έχουν χάσει κάθε ψευδαίσθηση και γίνονται κυνικοί. Θυμάμαι κάποιον αναλυόμενο, που ήταν ένας τυπικός Puer aeternus, και ήθελε να γίνει συγγραφέας, ζούσε όμως πλήρως σε ένα φανταστικό κόσμο. Είχε έρθει με ένα φίλο από την Αμερική, και είχαν αποφασίσει, ο ένας να κάνει φροϋδική και ο άλλος γιουγκιανή ανάλυση. Μετά από ένα χρόνο ήθελαν να συναντηθούν και να συγκρίνουν τις παρατηρήσεις τους. Πήγαν σε διαφορετικές χώρες και συναντήθηκαν όπως το είχαν συμφωνήσει. Ο νεαρός που είχε κάνει την φροϋδική ανάλυση είπε πως θεραπεύτηκε από τα προβλήματα του, και πως ήθελε να πάει σπίτι του. Όλα ήταν εντάξει, είχε δει την νηπιακή του στάση έναντι της ζωής, και είχε αποβάλει το μητρικό σύμπλεγμα και άλλες ανοησίες. Ο δικός μου αναλυόμενος τον ρώτησε τι ήθελε τώρα να κάνει, και εκείνος απάντησε πως δεν ήξερε, αλλά πως έπρεπε να κερδίσει χρήματα και να βρει μια γυναίκα. Ο δικός μου αναλυόμενος είπε πως ο ίδιος δεν ήταν καθόλου θεραπευμένος. Δεν ήξερε πως θα προχωρούσαν τα πράγματα. Ήξερε πως ήθελε να γίνει συγγραφέας, και είχε ξεκινήσει αυτόν τον δρόμο, αλλά δεν ήξερε που να εγκατασταθεί κτλ. Τότε είπε αυτός που έκανε την φροϋδική ανάλυση: “Περίεργο, μου έδιωξαν τους διαβόλους, αλλά με αυτούς και τους αγγέλους μου!”

Αυτό είναι το πρόβλημα! Μπορεί κανείς να διώξει μαζί τούς διαβόλους και τούς αγγέλους, με το να πεί πως το πρόβλημα είναι απλά νηπιακό και μέρος του μητρικού συμπλέγματος. Και κάνοντας μια εντελώς αναγωγική ανάλυση, μπορεί κανείς να τα αναγάγει όλα στην παιδική συναισθηματικότητα η οποία πρέπει να θυσιαστεί. Υπάρχει κάτι που υποστηρίζει αυτή την στάση. Αυτός ο άνδρας ήταν από μια άποψη πιο πολύ θεραπευμένος από τον δικό μου αναλυόμενο. Από την άλλη μου φαίνεται πως μια τόσο τρομακτική απαλλαγή από τις ψευδαισθήσεις, θέτει μπρος στο ερώτημα αν έχει νόημα η συνέχιση της ζωής. Αξίζει για το υπόλοιπο της ζωής να κερδίζει κανείς χρήματα και να ευχαριστιέται με μικρές αστικές απολαύσεις; Εμένα δεν μου φαίνεται και πολύ ικανοποιητικό. Η λύπη με την οποία μιλούσε ο “θεραπευμένος” άνδρας για τους διαβόλους και τους αγγέλους, που ταυτόχρονα με εκείνους είχαν διωχθεί, μου ξύπνησαν το αίσθημα πως δεν ήταν και πολύ ευτυχισμένος με την θεραπεία του. Η υπόκρουση κυνικής απομυθοποίησης σημαίνει στα μάτια μου έλλειψη θεραπείας.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η ατμόσφαιρα του περιβάλλοντος του Παρισιού όπου ο Saint-Exupery ζούσε, ήταν εν μέρει απο-γοητευμένη και κυνική. Κινούνταν συνήθως σε κύκλους, όπου η ζωή έπαιρνε το νόημα της από το bridge, τα λεφτά και παρόμοια πράγματα. Γι' αυτό διαμαρτύρεται με το δίκιο, εμμένει στην καλλιτεχνική και ολιστική άποψη της ζωής, και αμύνεται με θυμό ενάντια σε μια τέτοια ενήλικη ζωή. Αισθάνεται κανείς πολύ καλά πως κοροϊδεύει με λεπτό τρόπο τους ενήλικες, και πόσο ορθό είναι αυτό. Ταυτόχρονα όμως δεν γνωρίζει, πως να ελευθερωθεί από αυτόν τον παιδικό κόσμο, χωρίς να πέσει στην απο-γοήτευση, που θεωρεί ως το μοναδικό χαρακτηριστικό της ενήλικης ζωής. Αν το συνδέσετε με τον συμβολισμό της εικόνας, το συμπέρασμα είναι ακόμα χειρότερο: ο Boa constrictor(Βόας σφιγκτήρας) είναι προφανώς μια εικόνα του ασυνειδήτου, που πνίγει την ζωή και εμποδίζει τον άνθρωπο να αναπτυχθεί. Είναι η πτυχή του ασυνειδήτου η οποία καταπίνει και οδηγεί προς τα πίσω, η τάση να κοιτάζει κανείς πίσω, όταν κυριευθεί από το ασυνείδητο. Μπορεί να πει κανείς πως ο βόας ενσαρκώνει την τάση προς θάνατο. Ο βόας είναι το τέρας που εμφανίζεται την νύχτα στους ναυτικούς, αλλά αντίθετα με τις άλλες παράλληλες μυθολογίες, ο ήρωας που έχει καταποθεί δεν ξαναβγαίνει.

Το ζώο που έχει καταποθεί από τον βόα είναι ο ελέφαντας. Πρέπει επομένως να δούμε τον συμβολισμό του από κοντά. Επειδή ο ελέφαντας ήταν στην Ευρώπη άγνωστος μέχρι την ύστερη αρχαιότητα, δεν έχουμε πολύ μυθολογικό υλικό στη διάθεση μας. Στην ύστερη αρχαιότητα όμως απέκτησε μεγάλη σημασία. Όταν ο μέγας Αλέξανδρος πήγε στις Ινδίες, είδε ελέφαντες και τους πήγε στην Ευρώπη. Οι Ρωμαίοι τους χρησιμοποίησαν αργότερα για τον ανεφοδιασμό. Όταν διαβάζουμε το τι έχει γραφτεί γι' αυτούς, βλέπουμε πως τους καλύπτει ένα πλήθος μυθολογικών φαντασιών. Λέγεται πως είναι “πολύ πιστοί, ζευγαρώνουν μια φορά στη ζωή τους και αυτό πολύ μυστικά, και για τον λόγο αυτό”, σύμφωνα με την μαρτυρία από τον μεσαίωνα, “είναι μια αλληγορία της συζυγικής πίστης. Όπως ο μονόκερος, αγαπά και ο ελέφαντας μια παρθένα, και μπορεί να δαμαστεί μόνο από αυτήν. Ένα μοτίβο που υποδηλώνει την σάρκωση του Χριστού.” Ο ελέφαντας παριστάνει ακόμα την ανίκητη γενναιότητα και μια εικόνα του Χριστού. “Στην αρχαιότητα πίστευαν πως οι ελέφαντες ήταν άκρως φιλόδοξοι, και όταν δεν τους αποδίδονταν η ανάλογη τιμή, πέθαιναν από απογοήτευση, γιατί η αίσθηση τιμής που είχαν ήταν τόσο μεγάλη. Τα φίδια αγαπούν το κρύο τους αίμα και το πίνουν. Και όταν ένας ελέφαντας ξαφνικά μαίνεται, το κάνει γιατί είδε ένα φίδι και το καταδιώκει για να το καταπατήσει. Κατά τον μεσαίωνα ο ελέφαντας συμβόλιζε ένα άνδρα που ήταν γενναιόδωρος αλλά ασταθής και κυκλοθυμικός, γιατί ο ελέφαντας θεωρούνταν γενναιόδωρος, ευφυής και γι' αυτό σιωπηλός, αλλά όταν μια φορά θυμώσει, μόνο η μουσική μπορεί να τον ηρεμήσει. ...Οι ελέφαντες πλένονται πολύ συχνά και χρησιμοποιούν λουλούδια για να μυριστούν. Για τον λόγο αυτό παριστάνουν την καθαρότητα, την πιστότητα και την ευσεβή λατρεία του Θεού.” Όλα αυτά προέρχονται από το βιβλίο Polyhistor Symbolicus του Ιησουίτη Nicolas Caussin (1583-1651), ο οποίος γράφει πολλές περίεργες ιστορίες για τους ελέφαντες, κάνοντας μια συμπερίληψη των όσων η αρχαιότητα λέει γι' αυτούς, και προσθέτει και λίγη μεσαιωνική φαντασία. Αυτό δείχνει πως στους Ευρωπαίους συνέβη το ίδιο με του Αφρικανούς, όταν αντίκρισαν τον ελέφαντα για πρώτη φορά: προέβαλαν πάνω του το αρχέτυπο του ήρωα. Στην Αφρική είναι μεγάλη τιμή όταν ένας άνθρωπος λαμβάνει τον τίτλο του λιονταριού, ο πιο μεγάλος όμως τίτλος που μπορεί να δοθεί, είναι αυτός του ελέφαντα. Θεωρείται πολύ ανώτερος από το λιοντάρι, που ενσαρκώνει την εικόνα του γενναίου αρχηγού, γιατί ο ελέφαντας είναι το αρχέτυπο του γιατρού ή σοφού, που πέρα από το θάρρος έχει σοφία και μυστική γνώση.

Από αυτή την άποψη, ο ελέφαντας αντιπροσωπεύει την εξατομικευμένη προσωπικότητα. Κατά περίεργο τρόπο, οι Ευρωπαίοι προέβαλαν στον ελέφαντα την ίδια αντίληψη, και τον πήραν ως εικόνα του θεϊκού ήρωα, ως εικόνα του Χριστού, η οποία τονίζεται από την αρετή του ελέφαντα, αν εξαιρέσει κανείς την κυκλοθυμικότητα του και την τάση του για εξάρσεις θυμού. Είναι θαυμαστό, πως ακριβώς αυτές τις δυο κυρίαρχες ιδιότητες είχε και ο Saint-Exupery. Μπορεί να πει κανείς πως ο ελέφαντας είναι η ακριβής εικόνα του εαυτού του. Ο ίδιος ήταν πολύ λεπτός στους τρόπους, πιστός, και ιδιαίτερα ευαίσθητος σε ότι είχε σχέση με την τιμή του. Ήταν συνεχώς σε αναζήτηση κάποιου θρησκευτικού νοήματος. Δεν προσευχόταν στον Θεό γιατί δεν τον είχε βρει, αλλά ήταν συνεχώς στην αναζήτηση. Ήταν γενναιόδωρος, ευφυής και σιωπηλός, ευερέθιστος και είχε τάσεις προς κατάθλιψη και εκρήξεις θυμού. Στον ελέφαντα λοιπόν συνάντησε το πορτρέτο του εαυτού του, και βλέπει κανείς πως το αρχετυπικό σχήμα παριστάνεται σε ένα άτομο χωρίς μεγάλες αποκλίσεις.

Μπορούμε να πούμε πως ο ελέφαντας είναι η φαντασία-μοντέλο του ενήλικου ήρωα. Αυτή τη φαντασία-μοντέλο—η ψυχική εικόνα αυτού το οποίο ήθελε να γίνει—την καταπίνει ο βόας, η μάνα που καταβροχθίζει, και αυτή η πρώτη ζωγραφιά δείχνει την όλη τραγωδία. Τα παιδικά όνειρα και φαντασίες, δείχνουν συχνά την μοίρα ενός ανθρώπου 20 και 30 χρόνια πριν. Η εικόνα αυτή δείχνει πως ο Saint-Exupery έφερε μέσα του μια ηρωική πτυχή, ζωντανά αποκρυσταλλωμένη, η οποία όμως δεν μπορούσε ποτέ να εμφανιστεί ολόκληρη, αλλά καταπίνεται από τις οπισθοδρομικές τάσεις του ασυνειδήτου, και όπως γνωρίζουμε, εκ των υστέρων από τον θάνατο.
Aμέθυστος

Marie Louise von Franz --- Puer aeternus (2)

Συνέχεια από:

Αιώνιος έφηβος και δημιουργικός GeniusEwiger Jüngling und kreativer Genius

Μέρος πρώτο: “Ο μικρός πρίγκηπας”(Saint-Exupery)

1. Η τραγική έναρξη

Όπως ξέρουμε, ο Saint-Exupery πέθανε σε μια αερομαχία κατά τον β' Παγκόσμιο πόλεμο. Ακόμα και αν είχε όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός Puer aeternus, ήταν όμως ένας μεγάλος συγγραφέας και ποιητής. Η εξωτερική του ζωή ήταν δύσκολο να παρακολουθηθεί. Και αυτό είναι τυπικό , γιατί ο Puer aeternus δεν αγγίζει ποτέ πλήρως τη γη, γι' αυτό μπορεί κανείς να αρπάξει μόνο μερικά στοιχεία της βιογραφίας του. Ο Puer δεν ασχολείται ποτέ εξολοκλήρου με κοσμικές υποθέσεις. Πάντα υπερίπταται λίγο πάνω από την γη, την αγγίζει πότε πότε, την φωτίζει εδώ κι' εκεί, και αυτά τα λίγα ίχνη πρέπει να ακολουθήσει κανείς. Μόνο χρόνια μετά τον θάνατό του ήταν διαθέσιμες επιπλέον πληροφορίες για τη ζωή του. Είναι πολύ καλά εκτεθειμένες στην βιογραφία που έγραψε η Curtis Cates10.

Ο Saint-Exupery (γεννηθείς το 1900) προέρχεται από μια παλιά γαλλική οικογένεια ευγενών, και μεγάλωσε σε ένα πανέμορφο σπίτι στην ύπαιθρο, μέσα στην παραδοσιακή ατμόσφαιρά του. Αποφάσισε να γίνει πιλότος, και δούλευε ένα καιρό για την Compagnie aeropostale, που διατηρούσε μια γραμμή μεταξύ Ευρώπης και Νότιας Αμερικής. Γύρω στο 1929 πετούσε στη γραμμή Toulouse-Dakar-Buenos Aires, και συνεργάστηκε για τη δημιουργία νέων γραμμών στην Ν. Αμερική. Αργότερα ήταν υπεύθυνος για ένα εντελώς απομονωμένο αεροδρόμιο στην έρημο της Β. Αφρικής, κοντά στο Cap Julie. Η κύρια αποστολή του εκεί ήταν να σώζει από τον θάνατο πιλότους των οποίων τα αεροπλάνα συντρίβονταν στην έρημο, ή να φροντίζει να μην πέσουν στα χέρια Αράβων επαναστατών. Αυτή είναι η ζωή την οποία αγαπά ένας τέτοιος άνδρας, και ο Saint-Exupery προτιμούσε αυτή την απομονωμένη θέση στην έρημο από οποιαδήποτε άλλη. Με την έναρξη του πολέμου το 1939, πολέμησε για την Γαλλία ως αξιωματικός της αεροπορίας. Μετά την κατάρρευση της Γαλλίας ήθελε να διαφύγει στην Αίγυπτο, για τεχνικούς λόγους όμως έπρεπε να εγκαταλείψει το σχέδιο. Τότε τον απέλυσαν και πήγε στην Νέα Υόρκη, όπου τελείωσε το βιβλίο του “Πτήση προς Arras”11. Αργότερα, όταν οι σύμμαχοι κατέφτασαν στην Αφρική ήθελε να επιστρέψει στην πολεμική αεροπορία, και παρόλο που λόγω ηλικίας απορρίφθηκε, χρησιμοποίησε με επιτυχία κάθε δυνατή απάτη, για να μπορέσει ξανά να πετάξει.

Τον Ιούλιο του 1944 εξαφανίστηκε, σε μια εξερευνητική πτήση από την Αλγερία προς την Γαλλία, χωρίς να αφήσει ίχνος από τον ίδιο ή το αεροπλάνο του. Καιρό μετά το τέλος του πολέμου, ένας νεαρός Γερμανός έδωσε την πληροφορία πως ο Saint-Exupery κατερρίφθει από ένα γερμανικό Focke-Wulf αεροπλάνο. Όπως είπε, πάνω από την Μεσόγειο, μέσα από μια ομάδα των εφτά, κατερρίφθει ένα γαλλικό αεροπλάνο. Σύμφωνα με την περιγραφή, φαίνεται πως ήταν το αεροπλάνο του Saint-Exupery.

Ο γάμος του Saint-Exupery δεν ήταν πολύ ευτυχισμένος. Η γυναίκα του φαίνεται πως είχε ισχυρό ταμπεραμέντο, και ήταν μερικές φορές δύσκολή στην συμπεριφορά της. Ο Saint-Exupery συνήθως δεν έμενε μαζί της για περισσότερο από μια ή δυο βδομάδες. Τότε έφευγε πάλι για κάποιο λόγο. Όταν δεν μπορούσε να πετάει ήταν σε κατάθλιψη, και από το πρωί μέχρι το βράδυ πήγαινε μέσα στο διαμέρισμα του πάνω κάτω, απελπισμένος και ανήσυχος. Μόνο όταν μπορούσε να πετάει ήταν πάλι ο εαυτός του, και αισθανόταν καλά. Μόλις έπρεπε να μείνει στη γη και να είναι μαζί με την γυναίκα του, ή ήταν μπλεγμένος με οποιαδήποτε άλλη κατάσταση, ή έπεφτε πίσω σε αυτή την κακή διάθεση, δηλαδή προσπαθούσε πάντα να βρει ευκαιρία να πετάξει.

Τα άλλα βιβλία του δείχνουν πόσο τον απασχολούσαν τα προβλήματα της εποχής και η κοσμοθεωρία του καιρού μας. Όποιος τα διάβασε, θα πρόσεξε πως η σκέψη του, όπως και αυτή πολλών, ιδίως ευγενών Γάλλων, ήταν διαποτισμένη από το πνεύμα του ναζισμού. Οι ανώτερες τάξεις της γαλλικής κοινωνίας είναι συχνά γερμανικής καταγωγής, και είχαν μεταναστεύσει στην Γαλλία τελευταίως. Ιστορικά μιλώντας, βλέπουμε να κυριαρχεί στους στρατιωτικούς κύκλους και στους ευγενείς μια συνάφεια προς το πρωσικό πνεύμα. Αυτό φαίνεται αδιαμφισβήτητα στους χαρακτήρες των μυθιστορημάτων του Saint-Exupery. Στο πρόσωπο του Riviere (μυθιστόρημα “Νυχτερινή πτήση”12), προσπαθεί να σκιαγραφήσει ένα τύπο αρχηγού(Führer): τον ψυχρό άνδρα, που για ένα ανώτερο σκοπό, στέλνει τους νεαρούς πιλότους του στον θάνατο. Αυτό είναι μόνο ένα μέρος της αναπαράστασης του περιβάλλοντος του, και δεν είναι ακριβώς σχετικό με το βαθύτερο πρόβλημα του, που είναι η αναζήτηση του...αλλά τι ψάχνει; Αυτή την ερώτηση δε θα την απαντήσω τώρα αλλά θέλω να προσπαθήσω να βρω την απάντηση μαζί σας.

Ένα από τα πιο διάσημα έργα του είναι ο “Μικρός Πρίγκηπας”. Αυτό το βιβλίο ήταν μεγάλη επιτυχία, και πολλοί αναγνώστες το τιμούν σε ύψιστο βαθμό. Όταν μιλάει κανείς μαζί τους περί αυτού, παίρνουν μια ζόρικη στάση, με το να τονίζουν συνεχώς πόσο υπέροχο είναι το βιβλίο. Συχνά διερωτήθηκα για την σιωπηλή αυτή υπεράσπιση της διήγησης αυτής, και νομίζω πως και αυτοί που είναι τόσο ενθουσιασμένοι με το βιβλίο, ώστε να μην επιτρέπουν να ειπωθεί κάτι εναντίον του, έχουν ένα μικρό ερωτηματικό στο κεφάλι τους. Υπάρχει όμως μια ερώτηση, την οποία νομίζω μπορεί να θέσει κανείς και στους θαυμαστές, και αφορά το ελαφρώς συναισθηματικό στιλ, το συναισθηματικό αποτύπωμα που αφήνει, που παρόλη δυσανασχέτηση που προκαλεί, δεν μειώνει την αξία του βιβλίου. Όπου κυριαρχεί η συναισθηματικότης, εκεί είναι συχνά και μια βιαιότητα. Ανάμεσα στους μεγάλους των ναζί, υπάρχουν κλασσικά παραδείγματα. Από τον Göring, που χωρίς καμιά σκέψη έπαιρνε ωμές αποφάσεις, έκλαιγε όμως όταν πέθανε το καναρίνι του, μέχρι τον φύλακα στρατοπέδου συγκεντρώσεως, που στην “υπηρεσία” του σκότωνε αθώους ανθρώπους, και όταν σχολνούσε ήταν ένας στοργικός πατέρας και κυνόφιλος.

Όταν θα έχουμε ερμηνεύσει το έργο “Ο Μικρός Πρίγκηπας”, θα εξετάσουμε μερικές περιπτώσεις, όπου θα γίνει ξεκάθαρο το εξής: πρόκειται για το πρόβλημα της σκιάς του Puer aeternus. Στο παρασκήνιο βρίσκει κανείς συνήθως μια ψυχρή, ωμή μορφή, η οποία εξισορροπεί την υπερβολικά εξιδανικευμένη συνειδητή στάση, και την οποία ο Puer aeternus θεληματικά δεν μπορεί να αφομοιώσει. Στον τύπο Don Juan πχ, φαίνεται αυτή η ψυχρή ωμότητα κάθε φορά όταν εγκαταλείπει μια γυναίκα. Μόλις περάσει το αίσθημα του, έρχεται η ψυχρή ωμότητα, χωρίς κανένα αίσθημα, και όλος ο συναισθηματικός του ενθουσιασμός προβάλλεται σε μια άλλη γυναίκα. Αυτή η ωμότητα ή η ψυχρή ρεαλιστική στάση εμφανίζεται πολύ συχνά σε υποθέσεις που έχουν να κάνουν με λεφτά. Επειδή ο Puer δεν θέλει να προσαρμοστεί κοινωνικά ή να κάνει μια κανονική δουλειά, πρέπει όμως να βρει λεφτά, επιτυγχάνει τον σκοπό του απ' τα αριστερά: παίρνει λεφτά, ο Θεός ξέρει από που, και μάλιστα με τρόπο χαμηλού επιπέδου. Όταν κανείς αγγίξει αυτό το ασυνείδητο πρόβλημα σκιάς, παίρνει μια αντίδραση που χαρακτηρίζει ένα σύμπλεγμα.

Επιφανειακά μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση πως τα αναφερθέντα χαρακτηριστικά του Puer aeternus έχουν να κάνουν με ψυχοπάθεια. Πρέπει όμως να γίνει μια διάκριση. Σύμφωνα με την εμπειρία μου, εκτός από τον Puer aeternus, υπάρχει και ο τύπος άνδρα που είναι είτε ψυχοπαθής είτε σχιζοειδής είτε υστερικός ή απλά ελαφρώς νευρωτικός, κάτι που εξαρτάται από την κάθε περίπτωση και μορφή που λαμβάνει το πρόβλημα του. Ας πούμε κάποιος έχει ένα θρησκευτικό πρόβλημα. Αυτό από μόνο του είναι ένα πρόβλημα, το πρόσωπο όμως το οποίο αφορά το πρόβλημα μπορεί να είναι ένας κανονικός άνθρωπος ή ψυχοπαθής ή σχιζοειδής ή υστερικός και να αντιδράσει ανάλογα. Το ίδιο ισχύει και για το πρόβλημα της ομοφυλοφιλίας, που μπορεί να συνδυάζεται με νευρωτικά χαρακτηριστικά ή να είναι ελεύθερο από αυτά, και να συνδέεται περισσότερο με το πρόβλημα της εποχής. Μου φαίνεται πως είναι ένα πιο εκτεταμένο πρόβλημα παρά μια αποκλειστική νεύρωση.

Σε ότι αφορά την ομοφυλοφιλία, ο Jung είχε την ιδέα πως μπορεί να είναι μια ασυνείδητη αντιστάθμιση του υπερπληθυσμού. Η φύση θα λέγαμε δυναμώνει την φυσική τάση προς ομοφυλοφιλία, για να κάνει κάτι ενάντια στον υπερπληθυσμό, ώστε ένα μέρος των ανθρώπων να μείνει χωρίς απογόνους. Είναι πιθανό πως η φύση χρησιμοποιεί ένα τέτοιο κόλπο. Επειδή όμως δεν υπάρχουν στατιστικές παλαιότερων εποχών περί του πράγματος, δεν μπορούμε να αποδείξουμε αυτή την εξέλιξη. Το μόνο που ξέρουμε είναι πως η ομοφυλοφιλία είναι σήμερα υπερβολικά διαδεδομένη, και σε αντίθεση με παλιότερα, αποτελεί ένα πραγματικό πρόβλημα στον στρατό, και ιδιαιτέρως στην αεροπορία.

Με το πρόβλημα του Puer aeternus, που στην γυναίκα εμφανίζεται ως η μορφή του άνιμους, ασχολούμαι πολύ σύντομα, επειδή πολλοί παρακάλεσαν, αν και το υλικό που έχω περιορίζεται σε λίγα όνειρα. Μπορώ όμως να πω πως το πρόβλημα στην θεμελιώδη δομή του είναι το ίδιο, βρίσκεται όμως σε ένα βαθύτερο επίπεδο στο ασυνείδητο. Ο άνιμους της γυναίκας προδιαγράφει αυτό που αργότερα αυτή στην πραγματικότητα θα κάνει. Επομένως το πρόβλημα του Puer aeternus, ο οποίος πρέπει να επιστρέψει στη γη, είναι ανάλογο με αυτό που το πνεύμα της γυναίκας πρέπει να πραγματοποιήσει στην ζωή-όμως το πρόβλημα αυτό είναι στη γυναίκα πιο απομακρυσμένο από το εγώ. Το πρόβλημα του Puer aeternus είναι πάντα συνδεδεμένο με την δημιουργικότητα, και όταν η γυναίκα έχει έναν Puer-Animus, τότε έχει τις περισσότερες φορές ένα πρόβλημα δημιουργικότητας. Για τον λόγο αυτόν το φάρμακο για την γυναίκα είναι δυστυχώς το ίδιο όπως και για τον άνδρα: δηλαδή η εργασία, που μπορεί να κινείται όμως σε διάφορα επίπεδα, όπως είναι η περίπτωση με μια πραγματική εγκυμοσύνη, που είναι και κάτι δημιουργικό.

Θυμάμαι την περίπτωση μιας γυναίκας που δεν ήθελε να κάνει παιδιά. Συχνά έβλεπε στα όνειρα της μορφές του άνιμους που είχαν χαρακτηριστικά του Puer, αλλά και όνειρα με την μητέρα φύση, που ήθελε να την δέσει στην γη. Τα όνειρα προσπαθούσαν να την κινητοποιήσουν προς εγκυμοσύνη, γιατί ακριβώς μέσω της εγκυμοσύνης έρχεται η γυναίκα στη γη. Τότε έχει μια βέβαιη υπευθυνότητα, και δεν μπορεί να φλερτάρει με το ένα ή με το άλλο πράγμα. Αυτό ισχύει περισσότερο για γυναίκες του τύπου της εταίρας, που έχουν πολλές περιπέτειες με άντρες και δε θέλουν να είναι δεμένες. Το παιδί συγκεκριμενοποιεί το δέσιμο και γειώνει την γυναίκα. Το να έχει κανείς παιδιά φέρνει ένα σωρό δουλειά-πολύ, επαναλαμβανόμενη και μερικές φορές βαρετή.

(Συνεχίζεται)
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ : ΠΕΤΡΟΣ
Αμέθυστος

Marie Louise von Franz-Puer aeternus

Αιώνιος έφηβος και δημιουργικός Genius

Ο σκοπός της ανθρώπινης ζωής πηγάζει σύμφωνα με την νεωτερικότητα, όχι από τη θρησκεία ή την φύση, αλλά από μόνο από την ανθρώπινη λογική και ελευθερία. Το να συμπεράνουμε πως η ιστορία, που είναι η πραγμάτωση αυτής της λογικής ελευθερίας, είναι χάος, σημαίνει παράδοση στον μηδενισμό.
Η ιστορία δεν μπορεί απλά να απορριφθεί, ούτε στην παρούσα κατάσταση της να γίνει αποδεκτή. Η ιστορία επομένως πρέπει να υπερβαθεί ή να λάβει ένα λογικό θεμέλιο. Για να υπερβούμε την ιστορία, είναι κατά πρώτον απαραίτητο να καταδείξουμε πως η ιστορία δεν είναι η ανθρώπινη πραγματικότητα, πως δεν είναι res, και επομένως δεν υπάρχει res gestae. Για να εγκαθιδρύσουμε ένα λογικό θεμέλιο για την ιστορία, είναι αντιθέτως απαραίτητο να καταδείξουμε την πραγματικότητα ενός τέτοιου res. Το ερώτημα για το res ή για το τι είναι η ιστορία, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το ερώτημα περί του θεμελίου της ιστορίας. Το πρώτο βήμα σε κάθε προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος της ιστορίας για την ανθρώπινη ζωή και σκέψη, είναι η ενασχόληση με το ερώτημα για το θεμέλιο της ιστορίας. Σε αυτό το ερώτημα είναι που πρέπει να στραφούμε.

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΗΣ ΥΠΕΡΒΑΣΕΩΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Η ΟΠΟΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΣΗΜΕΡΑ ΤΗΝ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΟΥ ΘΕΑΤΗ

Ο “αιώνιος έφηβος” και το θεϊκό παιδί ως μυθολογική μορφή, έχουν τέτοια εξάπλωση, ώστε δέκα τόμοι δε θα έφταναν για να περιγραφούν. Ως εικόνα του εαυτού και του δημιουργικού Genius, και ως εικόνα θρησκευτικής ανανέωσης, όπως το περιέγραψε ο Jung, παίζουν στην λογοτεχνία ένα τεράστιο ρόλο. Έτσι για παράδειγμα ο Πήτερ Παν, ο γλάρος Τζόναθαν, ή το κορίτσι Μόμο, και ο νεαρός ήρωας στα βιβλία του Michael Ende, δίνουν εντυπωσιακές εικόνες αυτουνού που το αρχέτυπο μπορεί να σημαίνει, και είναι επίσης αγαπημένες μορφές. Σε μια “κοινωνία χωρίς πατέρα”1, δηλαδή σε μια κοινωνία όπου αμφισβητούνται οι παραδοσιακές αξίες, αυτό το αρχέτυπο εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στο προσκήνιο. Οι παλιοί αλχημιστές ονόμασαν την φιλοσοφική λίθο που αναζητούσαν “senex et puer”-γέρος και αγόρι-, κάτι που δείχνει πως πρόκειται για ζευγάρι αντιθέτων, που στην πραγματικότητα είναι συνδεδεμένα: η ηλικίας αιώνων σοφία του ασυνειδήτου και η αιωνίως νέα δύναμη του (του ασυνειδήτου) της αυτοανανεώσης.
Στο βιβλίο αυτό θα τονιστεί μόνο μια πτυχή, δηλαδή η πρακτική περιγραφή, πως αυτό το αρχέτυπο βιώνεται από συγκεκριμένους ανθρώπους, πως μπορεί να είναι πηγή ανανέωσης, αλλά και αιτία πρόωρου θανάτου. Η διπλή φύση της δημιουργικότητας και η λεπτότητα με την οποία απαιτεί ο χειρισμός αυτού του αρχετύπου, θα πρέπει να φωτιστούν. Το πρώτο μέρος τονίζει την προβληματική του μητρικού συμπλέγματος, το οποίο είναι πάντα συνδεδεμένο με το πρόβλημα του Puer aeternus. Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται το ερώτημα, γιατί ο Puer aeternus δεν αφήνεται να δεθεί στη γη μέσω της γυναίκας. Το τρίτο μέρος φωτίζει ιδιαίτερα το πρόβλημα των γενεών και το πρόβλημα της πολιτικής και θρησκευτικής ανανέωσης.
Φυσικά υπάρχει και η θηλυκή πτυχή του προβλήματος. Η κόρη που είναι δεμένη με τον πατέρα έχει συνήθως ένα πρόβλημα πνευματικό δημιουργικότητας, και ο Puer aeternus ενσαρκώνει την δημιουργική της δύναμη, και ο οποίος, όπως και ο αρσενικός Puer aeternus , πρέπει να περάσει από μια διαδικασία ωρίμασης, για να υπερβεί τα επικίνδυνα παρεπόμενα του.
Με το βιβλίο αυτό, που προήλθε από μια σειρά διαλέξεων στο Ινστιτούτο C. G. Jung, απελευθερώθηκα πριν από σχεδόν 30 χρόνια από το δικό μου πρόβλημα του Puer aeternus. Όταν αυτή την Άνοιξη επεξεργάστηκα με λεπτομέρεια το κείμενο για την γερμανική έκδοση, κοίταξα αυτή την εργασία, από την μεγάλη χρονική απόσταση, κάπως παραξενεμένη: στο μεταξύ αισθάνθηκαν πολλοί νέοι άνθρωποι πως το βιβλίο αναφέρεται σε αυτούς, κάτι που δείχνει πως αγγίζει πράγματι ένα πρόβλημα της εποχής. Όσο περισσότερο ο Senex ξεπέφτει, δηλαδή το παραδοσιακό πνεύμα στον πολιτισμό μας, τόσο πιο σημαντικός γίνεται ο Puer για το πρόβλημα της δημιουργικής ανανέωσης.

Küsnacht, Mai 1987 Marie-Louise von Franz

1 Alexander Mitscherlich, Auf dem Weg zur vaterlosen Gesellschaft, München 1968

Εισαγωγή

Puer aeternus είναι το όνομα ενός αρχαίου θεού. Προέρχεται από το έργο του Οβίδιου “Μεταμορφώσεις”2 και προσδίδεται εκεί στο παιδί-θεό των Ελευσινίων μυστηρίων. Ο Οβίδιος ονομάζει τον θεό Ιάκχο ως “Puer aeternus“3. Αργότερα εξισώθηκε αυτό το παιδί-θεός με τον Διόνυσο και τον θεό Έρωτα. Είναι ο θεϊκός έφηβος, που γεννιέται ως σωτήρας στην άγια νύχτα των ελευσίνιων μυστηρίων, που είναι αφιερωμένα στην λατρεία της μητέρας. Είναι ένας θεός της ζωής, του θανάτου και της ανάστασης-ο θεϊκός έφηβος που αντιστοιχεί στους ανατολικούς θεούς όπως οι Ταμμούζ, Άττις και Άδωνις. Ο τίτλος “Puer aeternus“ σημαίνει “αιώνιος έφηβος”. Σήμερα τον χρησιμοποιούμε και για να χαρακτηρίσουμε ένα συγκεκριμένο τύπο νεαρών ανδρών, που έχουν ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα, και επιδεικνύουν μια τυπική συμπεριφορά, την οποία θα περιγράψω στα επόμενα κεφάλαια.
Γενικά, ένας τέτοιος άνδρας, που ταυτίζεται με το αρχέτυπο του Puer aeternus, παραμένει στην εφηβική ψυχολογία για διάστημα μεγαλύτερο του κανονικού. Δηλαδή προσλαμβάνει στην ενήλικη ζωή του όλα τα χαρακτηριστικά που είναι κανονικά για νεαρούς 17 με 18 χρονών, και αυτό συνδέεται συνήθως με μια μεγάλη εξάρτηση από την μάνα. Οι δυο τυπικές διαταραχές του άνδρα που έχει ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα είναι κατά τον Jung η ομοφυλοφιλία και ο δονχουανισμός4. Στην τελευταία περίπτωση αναζητεί σε κάθε γυναίκα την εικόνα της μάνας-την εικόνα της τέλειας, αλάνθαστης γυναίκας, που δίνει τα πάντα στον άνδρα. Εκείνος αναζητεί μια θεά, και κάθε φορά στη σχέση με μια γυναίκα αναγκάζεται να ανακαλύψει, πως είναι απλά ένα συνηθισμένο ανθρώπινο πλάσμα. Μετά την πρώτη σεξουαλική επαφή μαζί της εξαφανίζεται όλη η συναρπαστικότης, και αποστρέφεται απογοητευμένος, για να προβάλει την ιδεατή του εικόνα σε μια άλλη γυναίκα. Επιθυμεί την μητρική γυναίκα, που κλείνει στην αγκαλιά της και ικανοποιεί όλες του τις ανάγκες. Το όλο συνοδεύεται συνήθως από μια ρομαντική, εφηβική συμπεριφορά.
Ένας τέτοιος άνδρας έχει μεγάλες δυσκολίες να προσαρμοστεί στην κοινωνία. Μερικές φορές εμφανίζεται ένα είδος αντικοινωνικού ατομικισμού: επειδή θεωρεί τον εαυτό του ως κάτι ιδιαίτερο, πιστεύει πως δεν πρέπει να προσαρμοστεί, γιατί αυτό θα ήταν υπερβολική απαίτηση από μια μεγαλοφυΐα! Η με αυτά συνδεδεμένη υπεροψία βασίζεται σε λανθασμένα αισθήματα υπεροχής και ταυτόχρονα σε ένα σύμπλεγμα κατωτερότητος. Τέτοιοι άνθρωποι συνήθως δυσκολεύονται να βρουν το κατάλληλο επάγγελμα, γιατί ό,τι τους προσφέρεται δεν είναι ποτέ εντελώς το σωστό, ποτέ ακριβώς αυτό που φαντάστηκαν. Πάντα υπάρχει μια τρίχα στην σούπα. Και η γυναίκα επίσης, δεν είναι ποτέ ακριβώς η σωστή. Είναι μια καλή φίλη, αλλά....Πάντα υπάρχει ένα αλλά, το οποίο βρίσκεται πριν από τον γάμο ή οποιαδήποτε άλλη υποχρέωση.
Όλα αυτά οδηγούν σε μια μορφή νεύρωσης, που έχει περιγραφεί ως “πρόχειρη ζωή”5. Πρόκειται για μια περίεργη τοποθέτηση ή φαντασία, πως κάποτε στο μέλλον θα έρθει το σωστό, πχ η σωστή γυναίκα, ή η εκπλήρωση εκείνου που κανείς πραγματικά θέλει. Αυτή η στάση είναι μια συνεχής εσωτερική άρνηση, να αφιερωθεί κανείς στην στιγμή(το παρόν). Συχνά συνοδεύεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από το σύμπλεγμα του σωτήρα ή του μεσσία, γυροφέρνει στους μυστικούς λογισμούς, πως μια μέρα θα μπορέσει να σώσει τον κόσμο ή να πει την τελευταία λέξη στην φιλοσοφία, θρησκεία, πολιτική τέχνη ή κάπου αλλού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει μέχρι την παθολογική μεγαλομανία. Ένα ίχνος της μεγαλομανίας βρίσκεται και στον λογισμό πως “δεν ήρθε ακόμη η ώρα του”. Ένας τέτοιος άνδρας φοβάται περισσότερο απ' όλα να είναι με κάτι συνδεδεμένος. Έχει τεράστιο φόβο να είναι δεσμευμένος, να μπει πλήρως στον χώρο και στον χρόνο, και να είναι το ανθρώπινο πλάσμα που ο ίδιος είναι. Πάντα είναι παρόν ο φόβος να φυλακιστεί σε μια κατάσταση, από την οποία δεν θα μπορούσε να διαφύγει. Γι' αυτό κάθε παρούσα κατάσταση είναι κόλαση. Αυτή η μη-δέσμευση και η απόσταση από την πραγματικότητα του Puer aeternus, εκφράζεται συμβολικά στον θαυμασμό για επικίνδυνα αθλήματα όπως η πτήση και η ορειβασία: θέλει να πάει όσο πιο ψηλά γίνεται, ώστε να είναι μακριά από την μητέρα, την γη, και την συνηθισμένη ζωή. Όταν αυτό το σύμπλεγμα είναι πολύ έντονο, πεθαίνουν συχνά αυτοί οι νεαροί άνδρες σε πτώσεις αεροπλάνων ή σε ατυχήματα στα όρη. Πρόκειται για μια πνευματική επιθυμία που έχει μετατοπιστεί προς τα έξω, και παίρνει αυτή την μορφή.

Μια δραματική αναπαράσταση του τι πράγματι σημαίνει η πτήση για τον Puer, βρίσκεται σε ένα ποίημα του John Magee6, ο οποίος παρεμπιπτόντως, λίγο καιρό αφού έγραψε αυτό το ποίημα, πέθανε σε ένα αεροπορικό ατύχημα.

Υψηλή πτήση
Ξέφυγα απ' τα σκληρά δεσμά της γης
στους ουρανούς χόρεψα πάνω σε αργυρά γελαστά φτερά
προς τον ήλιο ανέβηκα μες στον χορό των φωτεινών νεφών
εκατό πράματα έκανα, που κανείς να ονειρευτεί δεν τολμά:
ταλαντώθηκα, στροβιλίστηκα, στην ηλιόλουστη σιωπή έστρεψα προς τα πάνω.
Έτσι αιωρούμενος κυνήγησα τον άνεμο που ουρλιάζει
και το ακόρεστο όχημά μου έπεσε διαμέσου άπειρα αέρινων χώρων.
Ψηλά, ψηλά στο πλατύ, εκστατικά καιόμενο γαλάζιο
όπου δεν είχε ποτέ κορυδαλλός ούτ' αετός πετάξει
εύκολα κατέκτησα τα ύψη.
Κι ενώ ανέβαινα με πνεύμα σιωπηλό
και μετρούσα το απάτητο του σύμπαντος ιερό
άπλωσα το χέρι μου και άγγιξα του θεού το πρόσωπο.

Οι ούτω καλούμενοι Pueri δεν προτιμούν αθλήματα που απαιτούν υπομονή και μακρά προπόνηση, γιατί ο Puer aeternus με την αρνητική έννοια της λέξης, είναι από την φύση του πολύ ανυπόμονος. Γνώριζα ένα νεαρό ορειβάτη που ήταν κλασσικό παράδειγμα του Puer aeternus. Προκειμένου να μην φοράει σακίδιο, προτιμούσε να σκληραγωγηθεί, ώστε να μπορεί να κοιμάται έξω στη βροχή και το χιόνι. Για τον σκοπό αυτό ανέπτυξε μάλιστα ένα ιδιαίτερο είδος αναπνοής γιόγκα, και έτσι επέζησε νύχτες με παγετό μέσα σε τρύπες στο χιόνι, περιτυλιγμένος μόνο με ένα μεταξωτό ύφασμα. Για να μην κουβαλάει κανένα βάρος, προπονήθηκε ώστε να κάνει τις εξορμήσεις του χωρίς να τρώει. Για χρόνια όργωνε όλα τα όρη της Ευρώπης και άλλων ηπείρων, χωρίς εξοπλισμό. Από μια άποψη ζούσε μια ηρωική ζωή, ώστε μην αναγκάζεται να κοιμάται σε καλύβες ή να κουβαλάει σακίδιο. Συμβολικά εκφράζεται με αυτά ο σκοπός αυτού του νεαρού άνδρα, να μην συναντήσει την πραγματική ζωή και να μην επιβαρυνθεί από κάποιο βάρος. Αυτό είναι μια απόλυτη άρνηση να αναλάβει την ευθύνη για οτιδήποτε, ή να επωμιστεί το βάρος μιας συγκεκριμένης καταστάσεως.
Η θετική ιδιότητα τέτοιων νεαρών ανδρών, είναι ένα είδος πνευματικότητος, που προέρχεται από μια σχετικά στενή σχέση τους με το συλλογικό ασυνείδητο. Διαθέτουν την χάρη της νεότητος και τις ερεθιστικές ιδιότητες ενός ποτηριού σαμπάνιας. Οι Pueri aeterni είναι συνήθως πολύ άνετοι συνομιλητές, γιατί ξυπνούν τους ακροατές τους με ενδιαφέροντα θέματα και ζωτικότητα. Θέτουν ασύμβατες, βαθιές ερωτήσεις, και κατευθύνονται άμεσα προς την αλήθεια, αναζητώντας πάντα την αληθινή θρησκευτικότητα, κάτι που είναι τυπικό για την ύστερη φάση της εφηβείας. Στον Puer aeternus όμως, εκτείνονται οι ιδιότητες αυτές μέχρι το μέσο της ζωής, και μερικές φορές πιο πέρα ακόμα.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος τύπος Puer aeternus, που ούτε την χάρη του αιώνιου έφηβου εκπτύσσει, ούτε αφήνει να φανεί το αρχέτυπο του θεϊκού παιδιού. Αντιθέτως ζει σε μια συνεχή νωχέλεια, που είναι επίσης χαρακτηριστικό όσων μεγαλώνουν, όπως το παρατηρούμε σε κοιμισμένους, απείθαρχους, μακροπόδαρους νεαρούς άνδρες, που απλά χάσκουν, με άκριτους λογισμούς που τριγυρίζουν, ώστε να θέλει κανείς να τους ρίξει ένα κουβά κρύο νερό στο κεφάλι. Η νωχέλεια αυτή όμως είναι μόνο εξωτερική, γιατί αν μπορεί κανείς να τους διεισδύσει, βρίσκει μια πλούσια ζωή της φαντασίας.
Με αυτή την περιγραφή συγκέντρωσα τα κύρια χαρακτηριστικά νεαρών ανδρών, που είναι φυλακισμένοι στο μητρικό αρχέτυπο και λόγω αυτού είναι ταυτισμένοι με τον Puer aeternus. Όταν τους παρατηρεί κανείς επιφανειακά εμφανίζονται κυρίως ως αρνητικοί. Έχουμε όμως να διαφωτίσουμε τι κρύβεται από πίσω. Πάνω απ' όλα θέλω να ασχοληθώ με το ερώτημα, γιατί αυτός ο τύπος του νεαρού άνδρα που είναι δεμένος με την μητέρα εκδηλώνεται στην εποχή μας τόσο συχνά. Όπως είναι γνωστό, η ομοφυλοφιλία αυξάνεται-ενώ ο δονχουανισμός μου φαίνεται πως είναι λιγότερο διαδεδομένος-και για τον λόγο αυτό, γίνεται το πρόβλημα του Puer aeternus όλο και πιο επίκαιρο. Αναμφίβολα, οι μητέρες προσπαθούσαν πάντα να κρατήσουν τους γιους τους, και μερικοί από αυτούς είχαν πάντα δυσκολίες να αποδεσμευτούν, και προτιμούσαν να μείνουν στην ζεστή φωλιά, με όλες τις ανέσεις. Δεν είναι όμως ξεκάθαρο, γιατί αυτό το φυσικό πρόβλημα απειλεί σήμερα να γίνει ένα σοβαρό πρόβλημα της εποχής. Εννοώ πως αυτό είναι το ουσιαστικό και βαθύτερο ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στους εαυτούς μας. Οι υπόλοιπες ψυχολογικές συνάφειες είναι λίγο πολύ προφανείς. Ένας άντρας που έχει ένα μητρικό σύμπλεγμα, θα έχει πάντα να παλεύει με την τάση του να μείνει ένας Puer aeternus. Ποιο φάρμακο υπάρχει; Τι μπορεί να κάνει ένας άντρας που ανακαλύπτει πως έχει μητρικό σύμπλεγμα; Δεν το έχει μόνος του προκαλέσει, είναι κάτι που του συνέβη. Στο έργο του “Σύμβολα της Μεταμόρφωσης”7, ο Jung μιλά για την εργασία ως φάρμακο, διστάζει όμως και διερωτάται: “Είναι πράγματι τόσο απλό; Είναι το μοναδικό φάρμακο; Μπορεί να το πει κανείς αυτό;” Και όμως η “εργασία” είναι η δυσάρεστη λέξη που κανένας Puer aeternus δεν ακούει με ευχαρίστηση, και ο Jung έφτασε στο συμπέρασμα πως, η εργασία είναι η σωστή απάντηση. Από την πείρα μου ξέρω πως ένας άντρας μπορεί με την εργασία να βγει από αυτήν την παιδική νεύρωση. Δεν πρέπει όμως να παρεξηγήσουμε το πρόβλημα, γιατί ο Puer aeternus μπορεί να δουλέψει όταν η εργασία τον συναρπάζει και είναι γεμάτος ενθουσιασμό. Τότε είναι σε θέση να δουλέψει 24 ή και περισσότερες συνεχείς ώρες, μέχρι να καταρρεύσει. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να σηκωθεί ένα συννεφιασμένο, βροχερό πρωινό να πάει σε μια βαρετή δουλειά. Ο Puer aeternus δεν μπορεί να το αντέξει αυτό, και χρειάζεται κάθε είδους δικαιολογία, για να αποφύγει την εργασία. Η ανάλυση ενός Puer aeternus, αργά ή γρήγορα θα φτάσει στο πρόβλημα αυτό. Μόνο όταν το εγώ του είναι αρκετά δυναμωμένο, μπορεί να το ξεπεράσει, και τότε έχει την δυνατότητα να παραμείνει στην εργασία. Προσωπικά, δεν το έβρισκα ποτέ καλό, να κάνω απλά κήρυγμα στους ανθρώπους, πως πρέπει να δουλεύουν, γιατί τότε θυμώνουν και εγκαταλείπουν την ανάλυση.
Απ' όσα είδα, το ασυνείδητο προσπαθεί να προτείνει ένα συμβιβασμό, όπου δείχνει την κατεύθυνση, εκεί που ένας κάποιος ενθουσιασμός θα μπορούσε να βρίσκεται, και όπου η ψυχική ενέργεια θα έρεε φυσικά-γιατί φυσικά είναι ευκολότερο να κάνει κανείς μια εργασία που την υποστηρίζει το ένστικτο. Αυτό δεν είναι τόσο σκληρό, όσο το να δουλεύει κανείς εντελώς αντίθετα προς την ροή της ενέργειας του. Γι' αυτό είναι σωστό, να περιμένει κανείς λίγο, μέχρι να βρει κανείς προς τα που ρέουν τα ενδιαφέροντα και οι ενέργειες. Μπορεί τότε να προσπαθήσει κανείς να κινητοποιήσει τον εν λόγω άνδρα προς εργασία. Αλλά σε κάθε περιοχή εργασίας έρχεται με τον χρόνο μια πτυχή ρουτίνας. Ακόμα και η δημιουργική εργασία φέρει φέρει ως ένα βαθμό μια βαρετή επανάληψη, και αυτό ακριβώς θέλει να αποφύγει ο Puer aeternus. Τότε καταλήγει στο συμπέρασμα, πως “ούτε αυτό είναι κάτι γι' αυτόν”. Σε τέτοιες στιγμές δείχνουν συχνά τα όνειρα πως μπορεί κανείς να σπάσει το εμπόδιο, και η τότε η σφαγή έχει κερδηθεί.
Σε μια επιστολή λέει ο Jung για τον Puer aeternus: "Θεωρώ την στάση του Puer aeternus ως ένα αναγκαίο κακό. Η ταυτότητα με τον Puer aeternus σημαίνει μια ψυχολογική εφηβικότητα, που δεν έχει κάτι καλύτερο να κάνει, παρά να υπερβεί τον εαυτό της μεγαλώνοντας. Οδηγεί τακτικά σε εξωτερικά χτυπήματα της μοίρας, που δείχνουν την αναγκαιότητα μιας άλλης στάσης. Με την λογική όμως δεν μπορεί να γίνει τίποτα, γιατί ο Puer aeternus έχει πάντα να κάνει με την μοίρα."8

Σημειώσεις

2 Ovid, Metamorphosen, Zürich 1958
3 Ovid, Metamorphosen, IV,18.
4 C. G. Jung, Die Archetypen und das kollektive Unbewußte, Gesammelte Werke(GW) Bd.9/I, §162.
5 Πρβλ. H. G. Baynes, Analytical psychology and the English Mind, London 1950.
6 John Gillespie Magee, „High Flight“, in P. Edward Ernest (Εκδότης), The Family Album of Favorite Poems, New York 1959.
7 C. G. Jung, Symbole der Wandlung, GW 5.
8 Γράμμα στον Oscar A. H. Schmitz, 23.11.1931, in C. G. Jung, Briefe, Τόμος 1, σελ. 113.

Marie Louise von Franz-Puer aeternus (1)

Ewiger Jüngling und kreativer Genius

Αιώνιος έφηβος και δημιουργικός Genius

 Πρόλογος στην γερμανική έκδοση του 1987

Ο “αιώνιος έφηβος” και το θεϊκό παιδί ως μυθολογική μορφή, έχουν τέτοια εξάπλωση, ώστε δέκα τόμοι δε θα έφταναν για να περιγραφούν. Ως εικόνα του εαυτού και του δημιουργικού Genius, και ως εικόνα θρησκευτικής ανανέωσης, όπως το περιέγραψε ο Jung, παίζουν στην λογοτεχνία ένα τεράστιο ρόλο. Έτσι για παράδειγμα ο Πήτερ Παν, ο γλάρος Τζόναθαν, ή το κορίτσι Μόμο, και ο νεαρός ήρωας στα βιβλία του Michael Ende, δίνουν εντυπωσιακές εικόνες αυτουνού που το αρχέτυπο μπορεί να σημαίνει, και είναι επίσης αγαπημένες μορφές. Σε μια “κοινωνία χωρίς πατέρα”1, δηλαδή σε μια κοινωνία όπου αμφισβητούνται οι παραδοσιακές αξίες, αυτό το αρχέτυπο εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στο προσκήνιο. Οι παλιοί αλχημιστές ονόμασαν την φιλοσοφική λίθο που αναζητούσαν “senex et puer”-γέρος και αγόρι-, κάτι που δείχνει πως πρόκειται για ζευγάρι αντιθέτων, που στην πραγματικότητα είναι συνδεδεμένα: η ηλικίας αιώνων σοφία του ασυνειδήτου και η αιωνίως νέα δύναμη του (του ασυνειδήτου) της αυτοανανεώσης.

Στο βιβλίο αυτό θα τονιστεί μόνο μια πτυχή, δηλαδή η πρακτική περιγραφή, πως αυτό το αρχέτυπο βιώνεται από συγκεκριμένους ανθρώπους, πως μπορεί να είναι πηγή ανανέωσης, αλλά και αιτία πρόωρου θανάτου. Η διπλή φύση της δημιουργικότητας και η λεπτότητα με την οποία απαιτεί ο χειρισμός αυτού του αρχετύπου, θα πρέπει να φωτιστούν. Το πρώτο μέρος τονίζει την προβληματική του μητρικού συμπλέγματος, το οποίο είναι πάντα συνδεδεμένο με το πρόβλημα του Puer aeternus. Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται το ερώτημα, γιατί ο Puer aeternus δεν αφήνεται να δεθεί στη γη μέσω της γυναίκας. Το τρίτο μέρος φωτίζει ιδιαίτερα το πρόβλημα των γενεών και το πρόβλημα της πολιτικής και θρησκευτικής ανανέωσης.

Φυσικά υπάρχει και η θηλυκή πτυχή του προβλήματος. Η κόρη που είναι δεμένη με τον πατέρα έχει συνήθως ένα πρόβλημα πνευματικό δημιουργικότητας, και ο Puer aeternus ενσαρκώνει την δημιουργική της δύναμη, και ο οποίος, όπως και ο αρσενικός Puer aeternus , πρέπει να περάσει από μια διαδικασία ωρίμασης, για να υπερβεί τα επικίνδυνα παρεπόμενα του.

Με το βιβλίο αυτό, που προήλθε από μια σειρά διαλέξεων στο Ινστιτούτο C. G. Jung, απελευθερώθηκα πριν από σχεδόν 30 χρόνια από το δικό μου πρόβλημα του Puer aeternus. Όταν αυτή την Άνοιξη επεξεργάστηκα με λεπτομέρεια το κείμενο για την γερμανική έκδοση, κοίταξα αυτή την εργασία, από την μεγάλη χρονική απόσταση, κάπως παραξενεμένη: στο μεταξύ αισθάνθηκαν πολλοί νέοι άνθρωποι πως το βιβλίο αναφέρεται σε αυτούς, κάτι που δείχνει πως αγγίζει πράγματι ένα πρόβλημα της εποχής. Όσο περισσότερο ο Senex ξεπέφτει, δηλαδή το παραδοσιακό πνεύμα στον πολιτισμό μας, τόσο πιο σημαντικός γίνεται ο Puer για το πρόβλημα της δημιουργικής ανανέωσης.

Küsnacht, Mai 1987 Marie-Louise von Franz

1 Alexander Mitscherlich, Auf dem Weg zur vaterlosen Gesellschaft, München 1968

Εισαγωγή

Puer aeternus είναι το όνομα ενός αρχαίου θεού. Προέρχεται από το έργο του Οβίδιου “Μεταμορφώσεις”2 και προσδίδεται εκεί στο παιδί-θεό των Ελευσινίων μυστηρίων. Ο Οβίδιος ονομάζει τον θεό Ιάκχο ως “Puer aeternus“3. Αργότερα εξισώθηκε αυτό το παιδί-θεός με τον Διόνυσο και τον θεό Έρωτα. Είναι ο θεϊκός έφηβος, που γεννιέται ως σωτήρας στην άγια νύχτα των ελευσίνιων μυστηρίων, που είναι αφιερωμένα στην λατρεία της μητέρας. Είναι ένας θεός της ζωής, του θανάτου και της ανάστασης-ο θεϊκός έφηβος που αντιστοιχεί στους ανατολικούς θεούς όπως οι Ταμμούζ, Άττις και Άδωνις. Ο τίτλος “Puer aeternus“ σημαίνει “αιώνιος έφηβος”. Σήμερα τον χρησιμοποιούμε και για να χαρακτηρίσουμε ένα συγκεκριμένο τύπο νεαρών ανδρών, που έχουν ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα, και επιδεικνύουν μια τυπική συμπεριφορά, την οποία θα περιγράψω στα επόμενα κεφάλαια.

Γενικά, ένας τέτοιος άνδρας, που ταυτίζεται με το αρχέτυπο του Puer aeternus, παραμένει στην εφηβική ψυχολογία για διάστημα μεγαλύτερο του κανονικού. Δηλαδή προσλαμβάνει στην ενήλικη ζωή του όλα τα χαρακτηριστικά που είναι κανονικά για νεαρούς 17 με 18 χρονών, και αυτό συνδέεται συνήθως με μια μεγάλη εξάρτηση από την μάνα. Οι δυο τυπικές διαταραχές του άνδρα που έχει ένα έντονο μητρικό σύμπλεγμα είναι κατά τον Jung η ομοφυλοφιλία και ο δονχουανισμός4. Στην τελευταία περίπτωση αναζητεί σε κάθε γυναίκα την εικόνα της μάνας-την εικόνα της τέλειας, αλάνθαστης γυναίκας, που δίνει τα πάντα στον άνδρα. Εκείνος αναζητεί μια θεά, και κάθε φορά στη σχέση με μια γυναίκα αναγκάζεται να ανακαλύψει, πως είναι απλά ένα συνηθισμένο ανθρώπινο πλάσμα. Μετά την πρώτη σεξουαλική επαφή μαζί της εξαφανίζεται όλη η συναρπαστικότης, και αποστρέφεται απογοητευμένος, για να προβάλει την ιδεατή του εικόνα σε μια άλλη γυναίκα. Επιθυμεί την μητρική γυναίκα, που κλείνει στην αγκαλιά της και ικανοποιεί όλες του τις ανάγκες. Το όλο συνοδεύεται συνήθως από μια ρομαντική, εφηβική συμπεριφορά.

Ένας τέτοιος άνδρας έχει μεγάλες δυσκολίες να προσαρμοστεί στην κοινωνία. Μερικές φορές εμφανίζεται ένα είδος αντικοινωνικού ατομικισμού: επειδή θεωρεί τον εαυτό του ως κάτι ιδιαίτερο, πιστεύει πως δεν πρέπει να προσαρμοστεί, γιατί αυτό θα ήταν υπερβολική απαίτηση από μια μεγαλοφυΐα! Η με αυτά συνδεδεμένη υπεροψία βασίζεται σε λανθασμένα αισθήματα υπεροχής και ταυτόχρονα σε ένα σύμπλεγμα κατωτερότητος. Τέτοιοι άνθρωποι συνήθως δυσκολεύονται να βρουν το κατάλληλο επάγγελμα, γιατί ό,τι τους προσφέρεται δεν είναι ποτέ εντελώς το σωστό, ποτέ ακριβώς αυτό που φαντάστηκαν. Πάντα υπάρχει μια τρίχα στην σούπα. Και η γυναίκα επίσης, δεν είναι ποτέ ακριβώς η σωστή. Είναι μια καλή φίλη, αλλά....Πάντα υπάρχει ένα αλλά, το οποίο βρίσκεται πριν από τον γάμο ή οποιαδήποτε άλλη υποχρέωση.

Όλα αυτά οδηγούν σε μια μορφή νεύρωσης, που έχει περιγραφεί ως “πρόχειρη ζωή”5. Πρόκειται για μια περίεργη τοποθέτηση ή φαντασία, πως κάποτε στο μέλλον θα έρθει το σωστό, πχ η σωστή γυναίκα, ή η εκπλήρωση εκείνου που κανείς πραγματικά θέλει. Αυτή η στάση είναι μια συνεχής εσωτερική άρνηση, να αφιερωθεί κανείς στην στιγμή(το παρόν). Συχνά συνοδεύεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από το σύμπλεγμα του σωτήρα ή του μεσσία, γυροφέρνει στους μυστικούς λογισμούς, πως μια μέρα θα μπορέσει να σώσει τον κόσμο ή να πει την τελευταία λέξη στην φιλοσοφία, θρησκεία, πολιτική τέχνη ή κάπου αλλού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει μέχρι την παθολογική μεγαλομανία. Ένα ίχνος της μεγαλομανίας βρίσκεται και στον λογισμό πως “δεν ήρθε ακόμη η ώρα του”. Ένας τέτοιος άνδρας φοβάται περισσότερο απ' όλα να είναι με κάτι συνδεδεμένος. Έχει τεράστιο φόβο να είναι δεσμευμένος, να μπει πλήρως στον χώρο και στον χρόνο, και να είναι το ανθρώπινο πλάσμα που ο ίδιος είναι. Πάντα είναι παρόν ο φόβος να φυλακιστεί σε μια κατάσταση, από την οποία δεν θα μπορούσε να διαφύγει. Γι' αυτό κάθε παρούσα κατάσταση είναι κόλαση. Αυτή η μη-δέσμευση και η απόσταση από την πραγματικότητα του Puer aeternus, εκφράζεται συμβολικά στον θαυμασμό για επικίνδυνα αθλήματα όπως η πτήση και η ορειβασία: θέλει να πάει όσο πιο ψηλά γίνεται, ώστε να είναι μακριά από την μητέρα, την γη, και την συνηθισμένη ζωή. Όταν αυτό το σύμπλεγμα είναι πολύ έντονο, πεθαίνουν συχνά αυτοί οι νεαροί άνδρες σε πτώσεις αεροπλάνων ή σε ατυχήματα στα όρη. Πρόκειται για μια πνευματική επιθυμία που έχει μετατοπιστεί προς τα έξω, και παίρνει αυτή την μορφή.

Μια δραματική αναπαράσταση του τι πράγματι σημαίνει η πτήση για τον Puer, βρίσκεται σε ένα ποίημα του John Magee6, ο οποίος παρεμπιπτόντως, λίγο καιρό αφού έγραψε αυτό το ποίημα, πέθανε σε ένα αεροπορικό ατύχημα.

Υψηλή πτήση
Ξέφυγα απ' τα σκληρά δεσμά της γης
στους ουρανούς χόρεψα πάνω σε αργυρά γελαστά φτερά
προς τον ήλιο ανέβηκα μες στον χορό των φωτεινών νεφών
εκατό πράματα έκανα, που κανείς να ονειρευτεί δεν τολμά:
ταλαντώθηκα, στροβιλίστηκα, στην ηλιόλουστη σιωπή έστρεψα προς τα πάνω.
Έτσι αιωρούμενος κυνήγησα τον άνεμο που ουρλιάζει
και το ακόρεστο όχημά μου έπεσε διαμέσου άπειρα αέρινων χώρων.
Ψηλά, ψηλά στο πλατύ, εκστατικά καιόμενο γαλάζιο
όπου δεν είχε ποτέ κορυδαλλός ούτ' αετός πετάξει
εύκολα κατέκτησα τα ύψη.
Κι ενώ ανέβαινα με πνεύμα σιωπηλό
και μετρούσα το απάτητο του σύμπαντος ιερό
άπλωσα το χέρι μου και άγγιξα του θεού το πρόσωπο.

Οι ούτω καλούμενοι Pueri δεν προτιμούν αθλήματα που απαιτούν υπομονή και μακρά προπόνηση, γιατί ο Puer aeternus με την αρνητική έννοια της λέξης, είναι από την φύση του πολύ ανυπόμονος. Γνώριζα ένα νεαρό ορειβάτη που ήταν κλασσικό παράδειγμα του Puer aeternus. Προκειμένου να μην φοράει σακίδιο, προτιμούσε να σκληραγωγηθεί, ώστε να μπορεί να κοιμάται έξω στη βροχή και το χιόνι. Για τον σκοπό αυτό ανέπτυξε μάλιστα ένα ιδιαίτερο είδος αναπνοής γιόγκα, και έτσι επέζησε νύχτες με παγετό μέσα σε τρύπες στο χιόνι, περιτυλιγμένος μόνο με ένα μεταξωτό ύφασμα. Για να μην κουβαλάει κανένα βάρος, προπονήθηκε ώστε να κάνει τις εξορμήσεις του χωρίς να τρώει. Για χρόνια όργωνε όλα τα όρη της Ευρώπης και άλλων ηπείρων, χωρίς εξοπλισμό. Από μια άποψη ζούσε μια ηρωική ζωή, ώστε μην αναγκάζεται να κοιμάται σε καλύβες ή να κουβαλάει σακίδιο. Συμβολικά εκφράζεται με αυτά ο σκοπός αυτού του νεαρού άνδρα, να μην συναντήσει την πραγματική ζωή και να μην επιβαρυνθεί από κάποιο βάρος. Αυτό είναι μια απόλυτη άρνηση να αναλάβει την ευθύνη για οτιδήποτε, ή να επωμιστεί το βάρος μιας συγκεκριμένης καταστάσεως.

Η θετική ιδιότητα τέτοιων νεαρών ανδρών, είναι ένα είδος πνευματικότητος, που προέρχεται από μια σχετικά στενή σχέση τους με το συλλογικό ασυνείδητο. Διαθέτουν την χάρη της νεότητος και τις ερεθιστικές ιδιότητες ενός ποτηριού σαμπάνιας. Οι Pueri aeterni είναι συνήθως πολύ άνετοι συνομιλητές, γιατί ξυπνούν τους ακροατές τους με ενδιαφέροντα θέματα και ζωτικότητα. Θέτουν ασύμβατες, βαθιές ερωτήσεις, και κατευθύνονται άμεσα προς την αλήθεια, αναζητώντας πάντα την αληθινή θρησκευτικότητα, κάτι που είναι τυπικό για την ύστερη φάση της εφηβείας. Στον Puer aeternus όμως, εκτείνονται οι ιδιότητες αυτές μέχρι το μέσο της ζωής, και μερικές φορές πιο πέρα ακόμα.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος τύπος Puer aeternus, που ούτε την χάρη του αιώνιου έφηβου εκπτύσσει, ούτε αφήνει να φανεί το αρχέτυπο του θεϊκού παιδιού. Αντιθέτως ζει σε μια συνεχή νωχέλεια, που είναι επίσης χαρακτηριστικό όσων μεγαλώνουν, όπως το παρατηρούμε σε κοιμισμένους, απείθαρχους, μακροπόδαρους νεαρούς άνδρες, που απλά χάσκουν, με άκριτους λογισμούς που τριγυρίζουν, ώστε να θέλει κανείς να τους ρίξει ένα κουβά κρύο νερό στο κεφάλι. Η νωχέλεια αυτή όμως είναι μόνο εξωτερική, γιατί αν μπορεί κανείς να τους διεισδύσει, βρίσκει μια πλούσια ζωή της φαντασίας.

Με αυτή την περιγραφή συγκέντρωσα τα κύρια χαρακτηριστικά νεαρών ανδρών, που είναι φυλακισμένοι στο μητρικό αρχέτυπο και λόγω αυτού είναι ταυτισμένοι με τον Puer aeternus. Όταν τους παρατηρεί κανείς επιφανειακά εμφανίζονται κυρίως ως αρνητικοί. Έχουμε όμως να διαφωτίσουμε τι κρύβεται από πίσω. Πάνω απ' όλα θέλω να ασχοληθώ με το ερώτημα, γιατί αυτός ο τύπος του νεαρού άνδρα που είναι δεμένος με την μητέρα εκδηλώνεται στην εποχή μας τόσο συχνά. Όπως είναι γνωστό, η ομοφυλοφιλία αυξάνεται-ενώ ο δονχουανισμός μου φαίνεται πως είναι λιγότερο διαδεδομένος-και για τον λόγο αυτό, γίνεται το πρόβλημα του Puer aeternus όλο και πιο επίκαιρο. Αναμφίβολα, οι μητέρες προσπαθούσαν πάντα να κρατήσουν τους γιους τους, και μερικοί από αυτούς είχαν πάντα δυσκολίες να αποδεσμευτούν, και προτιμούσαν να μείνουν στην ζεστή φωλιά, με όλες τις ανέσεις. Δεν είναι όμως ξεκάθαρο, γιατί αυτό το φυσικό πρόβλημα απειλεί σήμερα να γίνει ένα σοβαρό πρόβλημα της εποχής. Εννοώ πως αυτό είναι το ουσιαστικό και βαθύτερο ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στους εαυτούς μας. Οι υπόλοιπες ψυχολογικές συνάφειες είναι λίγο πολύ προφανείς. Ένας άντρας που έχει ένα μητρικό σύμπλεγμα, θα έχει πάντα να παλεύει με την τάση του να μείνει ένας Puer aeternus. Ποιο φάρμακο υπάρχει; Τι μπορεί να κάνει ένας άντρας που ανακαλύπτει πως έχει μητρικό σύμπλεγμα; Δεν το έχει μόνος του προκαλέσει, είναι κάτι που του συνέβη. Στο έργο του “Σύμβολα της Μεταμόρφωσης”7, ο Jung μιλά για την εργασία ως φάρμακο, διστάζει όμως και διερωτάται: “Είναι πράγματι τόσο απλό; Είναι το μοναδικό φάρμακο; Μπορεί να το πει κανείς αυτό;” Και όμως η “εργασία” είναι η δυσάρεστη λέξη που κανένας Puer aeternus δεν ακούει με ευχαρίστηση, και ο Jung έφτασε στο συμπέρασμα πως, η εργασία είναι η σωστή απάντηση. Από την πείρα μου ξέρω πως ένας άντρας μπορεί με την εργασία να βγει από αυτήν την παιδική νεύρωση. Δεν πρέπει όμως να παρεξηγήσουμε το πρόβλημα, γιατί ο Puer aeternus μπορεί να δουλέψει όταν η εργασία τον συναρπάζει και είναι γεμάτος ενθουσιασμό. Τότε είναι σε θέση να δουλέψει 24 ή και περισσότερες συνεχείς ώρες, μέχρι να καταρρεύσει. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι να σηκωθεί ένα συννεφιασμένο, βροχερό πρωινό να πάει σε μια βαρετή δουλειά. Ο Puer aeternus δεν μπορεί να το αντέξει αυτό, και χρειάζεται κάθε είδους δικαιολογία, για να αποφύγει την εργασία. Η ανάλυση ενός Puer aeternus, αργά ή γρήγορα θα φτάσει στο πρόβλημα αυτό. Μόνο όταν το εγώ του είναι αρκετά δυναμωμένο, μπορεί να το ξεπεράσει, και τότε έχει την δυνατότητα να παραμείνει στην εργασία. Προσωπικά, δεν το έβρισκα ποτέ καλό, να κάνω απλά κήρυγμα στους ανθρώπους, πως πρέπει να δουλεύουν, γιατί τότε θυμώνουν και εγκαταλείπουν την ανάλυση.

Απ' όσα είδα, το ασυνείδητο προσπαθεί να προτείνει ένα συμβιβασμό, όπου δείχνει την κατεύθυνση, εκεί που ένας κάποιος ενθουσιασμός θα μπορούσε να βρίσκεται, και όπου η ψυχική ενέργεια θα έρεε φυσικά-γιατί φυσικά είναι ευκολότερο να κάνει κανείς μια εργασία που την υποστηρίζει το ένστικτο. Αυτό δεν είναι τόσο σκληρό, όσο το να δουλεύει κανείς εντελώς αντίθετα προς την ροή της ενέργειας του. Γι' αυτό είναι σωστό, να περιμένει κανείς λίγο, μέχρι να βρει κανείς προς τα που ρέουν τα ενδιαφέροντα και οι ενέργειες. Μπορεί τότε να προσπαθήσει κανείς να κινητοποιήσει τον εν λόγω άνδρα προς εργασία. Αλλά σε κάθε περιοχή εργασίας έρχεται με τον χρόνο μια πτυχή ρουτίνας. Ακόμα και η δημιουργική εργασία φέρει φέρει ως ένα βαθμό μια βαρετή επανάληψη, και αυτό ακριβώς θέλει να αποφύγει ο Puer aeternus. Τότε καταλήγει στο συμπέρασμα, πως “ούτε αυτό είναι κάτι γι' αυτόν”. Σε τέτοιες στιγμές δείχνουν συχνά τα όνειρα πως μπορεί κανείς να σπάσει το εμπόδιο, και η τότε η σφαγή έχει κερδηθεί.

Σε μια επιστολή λέει ο Jung για τον Puer aeternus: "Θεωρώ την στάση του Puer aeternus ως ένα αναγκαίο κακό. Η ταυτότητα με τον Puer aeternus σημαίνει μια ψυχολογική εφηβικότητα, που δεν έχει κάτι καλύτερο να κάνει, παρά να υπερβεί τον εαυτό της μεγαλώνοντας. Οδηγεί τακτικά σε εξωτερικά χτυπήματα της μοίρας, που δείχνουν την αναγκαιότητα μιας άλλης στάσης. Με την λογική όμως δεν μπορεί να γίνει τίποτα, γιατί ο Puer aeternus έχει πάντα να κάνει με την μοίρα."8

Για να διεισδύσουμε πιο βαθιά στο υπόβαθρο όλης αυτής της προβληματικής, θέλω στο επόμενο πρώτο μέρος να ερμηνεύσω το έργο του Antoine de Saint-Exupery, Ο μικρός πρίγκηπας9.

Σημειώσεις

2 Ovid, Metamorphosen, Zürich 1958
3 Ovid, Metamorphosen, IV,18.
4 C. G. Jung, Die Archetypen und das kollektive Unbewußte, Gesammelte Werke(GW) Bd.9/I, §162.
5 Πρβλ. H. G. Baynes, Analytical psychology and the English Mind, London 1950.
6 John Gillespie Magee, „High Flight“, in P. Edward Ernest (Εκδότης), The Family Album of Favorite Poems, New York 1959.
7 C. G. Jung, Symbole der Wandlung, GW 5.
8 Γράμμα στον Oscar A. H. Schmitz, 23.11.1931, in C. G. Jung, Briefe, Τόμος 1, σελ. 113.
9 Η γαλλική έκδοση εμφανίστηκε με τον τίτλο Le Petit Prince, Paris 1945.

(Συνεχίζεται)

Μετάφραση : Πετρος Χαραλάμπους

Αμέθυστος