Συνέχεια από Τετάρτη 22. Ιουλίου 2026
ΠΛΩΤΙΝΟΣ-ΕΝΝΕΑΔΕΣ 3
ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ
Βίος του Πλωτίνου
Μετάφραση με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία του Giuseppe Faggin.
RUSCONI
Βίος του Πλωτίνου
Μετάφραση με το ελληνικό κείμενο αντικριστά, εισαγωγή, σημειώσεις και βιβλιογραφία του Giuseppe Faggin.
RUSCONI
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
του Giuseppe Faggin
του Giuseppe Faggin
«…μηδὲ κατ’ ἐπιστήμην ἡ σύνεσις ἐκείνου μηδὲ κατὰ νόησιν, ὥσπερ τὰ ἄλλα νοητά, ἀλλὰ κατὰ παρουσίαν ἐπιστήμης κρείττονα».
«…η γνώση Εκείνου δεν αποκτάται ούτε μέσω της επιστήμης ούτε μέσω της νοήσεως, όπως συμβαίνει με τα άλλα νοητά αντικείμενα, αλλά μέσω μιας παρουσίας ανώτερης από την επιστήμη».
Ἐννεάδες, VI 9, 4, 1-3
Ἐννεάδες, VI 9, 4, 1-3
Εάν το επίπεδο της Ζωής είναι σχετικό προς το επίπεδο της Αλήθειας και παραπέμπει αναγκαστικά σε αυτό, και εάν το επίπεδο της Αλήθειας είναι σχετικό προς το Ένα και ανοίγεται προς αυτό χάρη στην εσωτερική του διαλεκτικότητα, το Ένα δεν έχει πέρα και επάνω από τον εαυτό του κάποιον όρο τον οποίο θα όφειλε να αναγγείλει. Το Ένα είναι άσχετο προς οτιδήποτε άλλο και φανερώνει μόνο τον εαυτό του. Με τη λέξη «Ένα» ο Πλωτίνος θέλει να δηλώσει τόσο το ευρύ φάσμα των μυστικών αξιών όσο και την περιοχή του ανεκφράστου: το πρώτο προϋποθέτει ένα πνευματικό Erlebnis, ένα βίωμα, ενώ η δεύτερη απαιτεί από τη σκέψη τη δικαιολόγηση της μη εκφρασιμότητας της.
Είναι φανερό ότι ο Πλωτίνος δεν αναγνώρισε μόνο τη ζωτική αξία της μυστικής εμπειρίας και την ύψιστη σημασία της μέσα στην οικονομία του πνεύματος, αλλά επιχείρησε επίσης να της αποδώσει την ορθή θέση μέσα στην αρχιτεκτονική του συστήματός του ή, με άλλα λόγια, να κατανοήσει με σαφήνεια το αδιαμφισβήτητο νόημά της σε σχέση προς την Αλήθεια και τη Ζωή.
Αυθεντικός μυστικός, ξένος προς τον οραματικό συναισθηματισμό και τον μυθοποιητικό δογματισμό, ο Πλωτίνος δεν υπήρξε ποτέ ανορθολογιστής ούτε, υπό το κάλυμμα της «εκστάσεως», διακήρυξε ποτέ την περιφρόνηση των πολιτισμικών και ορθολογικών αξιών. Δεν πρέπει πράγματι να λησμονούμε ότι το Ένα, μολονότι συγκροτεί ένα αυτόνομο επίπεδο σε σχέση προς τον Νοῦ και την Ψυχή, αποτελεί εντούτοις την πηγή της ορθολογικότητας και του είναι. Εκείνο που αντιπροσωπεύει το Ένα για την ψυχή είναι, σε τελευταία ανάλυση, εκείνο που η Αλήθεια και η ίδια η Ζωή την έκαναν να προαισθανθεί.
Στην πραγματικότητα, το Ένα αντιπροσωπεύει την περιοχή του Ιερού· και το Ιερό δηλώνει ό,τι πιο ζωντανό, πιο έντονο και πιο μακαριστικό μπορεί να εκφράσει η έννοια του «Αγαθού». Το Αγαθό είναι εσωτερική ειρήνη, είναι ενότητα της ψυχής με τον εαυτό της, είναι αίσθηση μιας φωτεινής παρουσίας και, προπάντων, απόλυτη ελευθερία από την οδύνη της ανάγκης, από τα δεσμά της εμπειρικής ατομικότητας και από τους μόχθους της γνώσεως· είναι πληρότητα ζωής, διότι δεν είναι πλέον η ζωή η οριοθετημένη σε αυτήν ή σε εκείνη τη μορφή, η προσληφθείσα μέσα σε έναν καθορισμένο χρόνο και χώρο, η εκτεθειμένη στη φθορά του γίγνεσθαι και στα βασανιστικά ερωτήματα του λόγου, αλλά είναι η ίδια η Ζωή, η οποία απολαμβάνεται αιφνιδίως —ἐξαίφνης—, κατά την ιερή στιγμή, μέσα στη μακάρια αμεσότητά της, «χωρίς γιατί». Είναι, επομένως, το Αγαθό ως αλώβητη ενότητα, η οποία δεν αντανακλάται σε κάποια πράξη νοήσεως, αλλά απολαμβάνει και χαίρεται τον ίδιο τον εαυτό της.
Όταν το Αγαθό τοποθετείται με αυτόν τον τρόπο επάνω στην ενιαία ανοδική γραμμή της Αλήθειας και της Ζωής, και όχι σε κάποια απρόσιτη περιοχή, δεν εμφανίζεται ως η παράλογη άρνηση των πολιτισμικών και ορθολογικών αξιών, αλλά ως η Αλήθεια της αλήθειας, ως η Ζωή της ζωής. Ο μεγαλύτερος θεωρησιακός μόχθος του Πλωτίνου εκδηλώθηκε στην προσπάθειά του να ταυτίσει το Αγαθό ως μυστική εμπειρία με το Ένα ως μεταφυσική οντότητα, να συνδέσει τα θεμέλια της αρνητικής θεολογίας με τις ζωτικές επαληθεύσεις του εσωτερικού Erlebnis.
Η απαίτηση της απόλυτης Ενότητας, η οποία κυριαρχεί με έμμονη επαναληπτικότητα στην πλωτινική σκέψη, παρουσιάζεται πράγματι ως το ύψιστο σημείο στο οποίο μπορεί να φθάσει η διάνοια και συγχρόνως ως η θεωρητική έκφραση που αντιστοιχεί στην εντονότερη και βαθύτερη εμπειρία της ψυχής. Η αποφατική θεολογία αποτελεί το έσχατο όριο της νοητικής μας εντάσεως· το Ένα, προς το οποίο μπορεί να ανυψωθεί ο νους μας, δεν μπορεί να οριστεί, αλλά μόνο —για να το πούμε έτσι— να υποδηλωθεί, με την αφαίρεση από αυτό όλων εκείνων των ιδιοτήτων και των κατηγορημάτων που συνεπάγονται οποιαδήποτε ετερότητα ή πολλαπλότητα.
Το Ένα, επομένως, δεν είναι ούτε διάνοια ούτε νόηση ούτε αυτοσυνειδησία ούτε αγάπη ούτε Είναι ούτε ατομικότητα· και, ως τέτοιο, είναι το Μηδέν, το αβυσσαλέο Μηδέν, το απροσδιόριστο, το ασύλληπτο και το ανείπωτο εξαιτίας της υπερβολής της δυνάμεώς του. Και η σκέψη μας, η οποία αρνείται να το ορίσει και απορρίπτει ως ανεπαρκείς και αλαζονικούς τους ορισμούς που θα ήθελαν να το περικλείσουν μέσα σε έναν στενό εννοιολογικό κύκλο, γνωρίζει τους λόγους της ίδιας της αδυναμίας της· γνωρίζει ότι δεν γνωρίζει και γνωρίζει γιατί δεν γνωρίζει.
Ο θεολόγος δεν εκπληρώνει ποτέ αυθεντικότερα το καθήκον του από όταν αναστέλλει την κρίση του και υποδέχεται μέσα στη σιωπή την παρουσία του Ιερού. Το Μηδέν, όμως, θα κινδύνευε να διαλυθεί σε κενό μηδέν, σε απόλυτη απουσία, εάν η αριθμητική εμπειρία της ἐκστάσεως δεν επανέφερε, τρόπον τινά, στο επίπεδο της ζωής την πραγματικότητα του Ενός, την οποία η σκέψη οφείλει να κηρύξει ανείπωτη, και εάν δεν προσέδιδε στην αρνητική λειτουργία την πνευματική αξία ενός θετικού Erlebnis: η σιωπή της σκέψεως ισοδυναμεί με το εσωτερικό φως της ψυχής.
Τα τρία επίπεδα —του Ενός, δηλαδή του Ιερού, του Νοῦ, δηλαδή της Αλήθειας, και της Ψυχής, δηλαδή της Ζωής— παρουσιάζονται, επομένως, στην πλωτινική σκέψη ως μια ιεράρχηση αξιών, στις οποίες ο συνδετικός ιστός της προόδου προσδίδει ιδιαίτερα νοήματα και συγκεκριμένους συσχετισμούς.
Το Ιερό, δηλαδή η θρησκευτική εμπειρία, αποτελεί την ύψιστη αξία, μπροστά στην οποία ωχριούν οι συλλογιστικές λειτουργίες, η τεχνική και επιστημονική γνώση και οι μόχθοι του πρακτικού βίου. Και όμως, η Αλήθεια, μολονότι μπορεί να εμφανίζεται ως κάθοδος και πτώση σε σχέση προς την ύψιστη αξία, αποκαλύπτεται σε εμάς ως φανέρωση του Ιερού στο επίπεδο της νοητότητας και της ορθολογικότητας.
Το Ιερό αναγγέλλεται μέσα στην Αλήθεια, χωρίς όμως να εξαντλείται σε αυτήν. Η Αλήθεια αποτελεί εικόνα του Ιερού και επαναφέρει σε αυτό· η Ζωή, κατώτερη από την Αλήθεια, αποτελεί με τη σειρά της ορατή ανάπτυξη της Αλήθειας και ιδεατή υπόμνησή της.
Υπάρχει, επομένως, μια ιεραρχία αξιών, οι οποίες απαιτούν να αναγνωριστούν σύμφωνα με την οντολογική τους τάξη. Η ενότητα του πραγματικού δεν αποτελεί αφηρημένη ενότητα, αλλά αρθρώνεται σε μια πολλαπλότητα, η οποία διαθλά την πρώτη Πηγή, τη φανερώνει και την πολλαπλασιάζει μέσα στον ανεξάντλητο πλούτο των συμβόλων· και όμως δεν τη διασκορπίζει, αλλά παραμένει πάντοτε διαθέσιμη να λειτουργήσει ως έκκληση και μήνυμα ενότητας.
Η απέραντη και πολυδιάστατη μεταφυσική τοιχογραφία του Πλωτίνου παραμένει στατική και ασυνεχής χωρίς έναν θεατή, ο οποίος να είναι συγχρόνως οδοιπόρος και πρωταγωνιστής μιας μεταφυσικής περιπέτειας και να αναγνωρίζει, μέσα στη σφαίρα της υποκειμενικότητας —δηλαδή της κινήσεως και της υπαρξιακής συνειδητότητας—, τη συνέχεια των υποστατικών επιπέδων.
Αυτός ο θεατής-πρωταγωνιστής είναι ο συγκεκριμένος άνθρωπος ή, εάν θέλουμε να τον δηλώσουμε με έναν περισσότερο γνήσια πλωτινικό όρο, η ατομική ψυχή, απολύτως προσωπική και αναγώγως μοναδική.
Η κεντρικότατη θέση που αυτή κατέχει στο πλωτινικό σύστημα όχι μόνο παραλληλίζεται αναμφίβολα με την πνευματική αξιοπρέπεια την οποία κατά την ίδια εποχή οι χριστιανοί στοχαστές αναγνώριζαν στο ανθρώπινο πρόσωπο, αλλά προαναγγέλλει όλα εκείνα τα αναγεννησιακά και νεότερα ρεύματα που εξύμνησαν τη dignitas hominis και ανύψωσαν το «άτομο» σε δραματικό πρωταγωνιστή της κοσμικής περιπέτειας.
Και τολμώ να προσθέσω —ίσως παρά την αντίθετη γνώμη των φανατικών θιασωτών της κοινωνιολογίας και του δομισμού— ότι και για εμάς, ή μάλλον προπάντων για εμάς, η αντίληψή του, παρά τα αρχαϊκά στοιχεία που εξακολουθεί να φέρει μαζί της, έχει τη δύναμη να μας καταστήσει συνειδητούς —εάν πράγματι υπάρχει ανάγκη γι’ αυτό— της σημασίας μας και του πνευματικού μας πεπρωμένου.
Το Ένα μέσα στην απρόσιτη απειρότητά του, η Αλήθεια μέσα στη νοητή τάξη της και η Ζωή μέσα στον ασυγκράτητο δυναμισμό της προϋποθέτουν την παρουσία της ατομικής ψυχής. Χωρίς τον οφθαλμό που βλέπει, το αντικείμενο της θεωρήσεως δεν έχει ούτε μορφή ούτε δομή, και τα χρώματα δεν έχουν ούτε χροιά ούτε τονικότητα.
Μέσα στην πρόοδο των υποστάσεων υπάρχει ένας διασκορπισμός, μια παρακμή, μια απομάκρυνση από την Πηγή· και στις έσχατες απολήξεις της η ζωή δεν μπορεί να καταφάσκει παρά μόνο μέσω της γεννήσεως και του θανάτου, της φθοράς, του κύκλου των γενεών και της φυγής μέσα στον χρόνο.
Μέσα στη σφαίρα της ζωής ισχύει μια μεταφυσική εντροπία, η οποία καταδικάζει κάθε οργανική μορφή στον αφανισμό και κάθε ζωτική ενέργεια στη διάχυση.
Μέσα στον ευρύ οντολογικό χώρο, το Είναι και το γίγνεσθαι, η Ζωή και ο θάνατος, η υποστατικότητα και το φαινόμενο φαίνονται να τοποθετούνται αδιακρίτως το ένα δίπλα στο άλλο. Η ανθρώπινη ψυχή αναγνωρίζει το Είναι ως είναι και το γίγνεσθαι ως γίγνεσθαι· προσδιορίζει τον χρόνο των φαινομένων που παρέρχονται, επειδή δέχεται και υποφέρει μέσα της τη θλίψη των καιρών που κυλούν, διακρίνοντάς τους από την ιδέα του αμετάβλητου.
Η ψυχή είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, επειδή αναγνωρίζει την αξία και τη σημασία των επιμέρους υποστάσεων· η αναγνώρισή της θεμελιώνει την οντολογική ιεραρχία. Η παρουσία και η δραστηριότητά της προσδίδουν ζωή, κίνηση και συνέχεια στις υποστάσεις, οι οποίες, κατά την πρόοδό τους, παγιώνονται μέσα σε μια στατική αιωνιότητα.
Το χωροχρονικό γίγνεσθαι, παρά τις αμείλικτες καταστροφές και διασπορές του, αναγγέλλει τη μία και άφθαρτη Ζωή· η Ζωή, μέσα από την πλοκή των οργανικών μορφών της, αναγγέλλει το γεγονός του Νοῦ και της Αλήθειας· ο Νοῦς αναγγέλλει και παραπέμπει στο Ένα. Αυτές οι αναγγελίες, αυτοί οι υπαινιγμοί αποτελούν τον ιστό που εγγυάται τη συνέχεια και την ενότητα του πραγματικού· εκείνη όμως που συλλαμβάνει το νόημα αυτών των υπαινιγμών είναι η ατομική ψυχή, η οποία μέσα στο εφήμερο διαισθάνεται την αιφνίδια αναλαμπή του καθολικού και του νοητού και, σε κάθε οντολογικό ορίζοντα, γνωρίζει να βλέπει πέρα από αυτόν, έως τα έσχατα όρια, όπου δεν υπάρχει παρά μόνο το ανείπωτο.
Η ψυχή βρίσκεται ανάμεσα σε δύο αβύσσους, των οποίων η έλλογη κατανόηση και οριοθέτηση είναι αδύνατη: από τη μία πλευρά, η άβυσσος του Ενός, του Ιερού, το οποίο είναι απροσδιόριστο εξαιτίας της υπερβολής της δυνάμεως και της θετικότητάς του· από την άλλη, η άβυσσος της ύλης, μια κενή και σκοτεινή μήτρα, απροσδιόριστη εξαιτίας της υπερβολής της αρνητικότητάς της.
Και ενώ η ψυχή γνωρίζει ότι δεν μπορεί να τις ορίσει, γνωρίζει συγχρόνως και τους λόγους της αδυναμίας της· και η κατάπληξη που τη διαπερνά μέσα σε αυτή τη συνειδητοποίηση φέρει μαζί της τα σημεία της αναγνωρίσεώς τους: η άβυσσος του Ενός είναι tremendum et fascinans, φοβερή και γοητευτική, και υπόσχεται την ειρήνη της εκστάσεως. Η άλλη είναι η άβυσσος που απειλεί με θάνατο και διάλυση· αλλά η ψυχή, αναγνωρίζοντας την αρνητικότητα αυτής της αβύσσου, διαισθάνεται συγχρόνως την ετερογένεια της δικής της φύσεως: sentimus experimurque nos aeternos esse — αισθανόμαστε και βιώνουμε ότι είμαστε αιώνιοι.
Και προπάντων, η ψυχή καθιστά δυνατή την επανένωση του Ενός με τον εαυτό του. Χωρίς την ατομική αυτοσυνειδησία του συγκεκριμένου ανθρώπου, το Ένα θα ακινητοποιούνταν στην κορυφή της υποστατικής πυραμίδας· μέσω αυτής και μόνο μέσω αυτής η παραγόμενη πραγματικότητα επιστρέφει στην Πηγή και κλείνει ο κύκλος της αιώνιας ζωής:
«Γνωρίζω ότι χωρίς εμένα ο Θεός δεν μπορεί να ζήσει ούτε μία στιγμή·
εάν εγώ εκμηδενιστώ, τότε και Αυτός πρέπει κατ’ ανάγκην να παραδώσει το πνεύμα».⁵
Η κεντρική θέση της ατομικής ψυχής στον Πλωτίνο καθορίζει τη δραματική ιστορικότητά της. Μόνο το συγκεκριμένο άτομο έχει τη δική του ιστορία. Το Ένα και ο Νοῦς βρίσκονται έξω από την ιστορία, επειδή η πραγματικότητά τους συγκεντρώνεται στο αιώνιο παρόν· ούτε η κοσμική Ψυχή έχει ιστορία, επειδή τα ουράνια και επίγεια συμβάντα ανανεώνονται διαρκώς μέσα σε μια κυκλική διάρκεια, η οποία εκφράζει έναν αμετάβλητο νόμο.
Ούτε οι λαοί και τα κράτη έχουν αυθεντική ιστορία· οι ολέθριες περιπέτειές τους μπορούν βέβαια να χαράξουν μια αδιάκοπη γραμμή, χωρίς όμως μια ενιαία τελεολογική κατεύθυνση. Εδώ, όπου οι μοίρες των επιμέρους ανθρώπων διασταυρώνονται και συγκρούονται, το ηθικό νόημα —της ανυψώσεως ή της οπισθοδρομήσεως— πρέπει να αναζητηθεί όχι στα ορατά αποτελέσματα των γεγονότων, αλλά στο μυστικό των επιμέρους συνειδήσεων.
Στον Πλωτίνο, η ιστορία του συγκεκριμένου ανθρώπου έχει δυνατότητα και ηθικό νόημα μόνο υπό τον όρο ότι εκτυλίσσεται μέσα σε μεταφυσικές και αξιολογικές συντεταγμένες, οι οποίες, αντί να παραλύουν την ορμή του και να υπονομεύουν την κατάσταση της ελευθερίας του, χαράσσουν ιδεατά την κατεύθυνση και την αξία της. Η ιστορία δεν είναι αληθινή ιστορία, δηλαδή δεν είναι πνευματική ιστορία, εάν δεν πραγματώνεται μέσω επιλογών οντολογικής εγκυρότητας.
Είναι παράλογο να απαιτούμε την αυθεντικότητα της ιστορίας από έναν άπειρο και απρόβλεπτο αριθμό δυνατοτήτων. Οι υπαρξιακές δυνατότητες του συγκεκριμένου ανθρώπου βρίσκονται στο βάθος του είναι του, επειδή βρίσκονται ήδη μέσα στην ίδια τη συγκρότηση του Είναι.
Η αληθινή ιστορία του συγκεκριμένου ανθρώπου δεν συνίσταται, για τον Πλωτίνο, στη δημιουργία νέων δυνατοτήτων πνευματικής ζωής, αλλά στην πραγμάτωση —μέσω κατακτήσεων, απωλειών και επίπονων ανακτήσεων— των δυνατοτήτων τις οποίες το Είναι προσφέρει και υποδεικνύει σε διαφορετικές περιστάσεις.
Όπου η μεταφυσική οδός διαγράφεται μπροστά μας ως μια ακίνητη διαδρομή που εκτείνεται από μια πανίσχυρη φωτεινή πηγή έως την απουσία του φωτός, είναι φανερό ότι η ιστορία ενός σημείου το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στα δύο άκρα —εάν υποθέσουμε ότι ένα σημείο μπορεί να έχει ιστορία— θα συνίστατο εξ ολοκλήρου στις κινήσεις με τις οποίες αυτό επιχειρεί, μέσα από ταλαντεύσεις, αβεβαιότητες και ταραχές, είτε να εγκατασταθεί σταθερά στην περιοχή του φωτός είτε να χαθεί μέσα στην αδιαφοροποίητη αχλύ του σκότους.
Και δεν έχει αποφασιστική σημασία το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος ανέρχεται ή κατέρχεται, αποδέχεται ή απορρίπτει, με μια απολύτως προσωπική πράξη της βουλήσεώς του ή μαζί με άλλους ανθρώπους. Η αξία της πράξεώς του, η οποία εγγράφεται στην αυθεντική του ιστορία, βρίσκεται πάντοτε στην ανεπανάληπτη ατομικότητά του, στο «ναι» και στο «όχι» με τα οποία αυτός —και όχι κάποιος άλλος— ανυψώνεται στο επίπεδο της Αλήθειας και του Αγαθού ή αναδιπλώνεται στην περιοχή του ανορθολογικού.
Η αυθεντική ιστορία της ατομικής ψυχής είναι δυνατή, για τον Πλωτίνο, μόνο υπό τον όρο ότι το Ένα είναι εμμενές μέσα της με τη μορφή μιας διαρκούς και ουσιώδους επιθυμίας για ενότητα. Μέσα στην ψυχή η παρουσία του Ενός δεν αποτελεί κατοχή, αλλά απαίτηση και προαίσθηση. Χάρη σε αυτή την παρουσία, η πράξη της είναι συγχρόνως πράξη ενοποιήσεως και υπερβάσεως.
Η ψυχή ενοποιεί την αισθητή πολλαπλότητα μέσα στην ενότητα της έννοιας και την πολλαπλότητα των εννοιών μέσα στις ευρείες μεταφυσικές συνθέσεις, άλλοτε αναζητώντας μία μοναδική κοσμολογική ἀρχή και άλλοτε μια πρωταρχική γενεσιουργό ενέργεια. Υπερβαίνει κάθε επιτευχθέντα σκοπό, κάθε πεπερασμένο όριο, κάθε παγιωμένη και δογματοποιημένη θεωρία, για να φθάσει σε ένα σημείο που να αποτελεί το έσχατο και ανυπέρβλητο Αντικείμενο — ή, ακριβέστερα, κάτι περισσότερο από Αντικείμενο.
Συνεχίζεται
Είναι φανερό ότι ο Πλωτίνος δεν αναγνώρισε μόνο τη ζωτική αξία της μυστικής εμπειρίας και την ύψιστη σημασία της μέσα στην οικονομία του πνεύματος, αλλά επιχείρησε επίσης να της αποδώσει την ορθή θέση μέσα στην αρχιτεκτονική του συστήματός του ή, με άλλα λόγια, να κατανοήσει με σαφήνεια το αδιαμφισβήτητο νόημά της σε σχέση προς την Αλήθεια και τη Ζωή.
Αυθεντικός μυστικός, ξένος προς τον οραματικό συναισθηματισμό και τον μυθοποιητικό δογματισμό, ο Πλωτίνος δεν υπήρξε ποτέ ανορθολογιστής ούτε, υπό το κάλυμμα της «εκστάσεως», διακήρυξε ποτέ την περιφρόνηση των πολιτισμικών και ορθολογικών αξιών. Δεν πρέπει πράγματι να λησμονούμε ότι το Ένα, μολονότι συγκροτεί ένα αυτόνομο επίπεδο σε σχέση προς τον Νοῦ και την Ψυχή, αποτελεί εντούτοις την πηγή της ορθολογικότητας και του είναι. Εκείνο που αντιπροσωπεύει το Ένα για την ψυχή είναι, σε τελευταία ανάλυση, εκείνο που η Αλήθεια και η ίδια η Ζωή την έκαναν να προαισθανθεί.
Στην πραγματικότητα, το Ένα αντιπροσωπεύει την περιοχή του Ιερού· και το Ιερό δηλώνει ό,τι πιο ζωντανό, πιο έντονο και πιο μακαριστικό μπορεί να εκφράσει η έννοια του «Αγαθού». Το Αγαθό είναι εσωτερική ειρήνη, είναι ενότητα της ψυχής με τον εαυτό της, είναι αίσθηση μιας φωτεινής παρουσίας και, προπάντων, απόλυτη ελευθερία από την οδύνη της ανάγκης, από τα δεσμά της εμπειρικής ατομικότητας και από τους μόχθους της γνώσεως· είναι πληρότητα ζωής, διότι δεν είναι πλέον η ζωή η οριοθετημένη σε αυτήν ή σε εκείνη τη μορφή, η προσληφθείσα μέσα σε έναν καθορισμένο χρόνο και χώρο, η εκτεθειμένη στη φθορά του γίγνεσθαι και στα βασανιστικά ερωτήματα του λόγου, αλλά είναι η ίδια η Ζωή, η οποία απολαμβάνεται αιφνιδίως —ἐξαίφνης—, κατά την ιερή στιγμή, μέσα στη μακάρια αμεσότητά της, «χωρίς γιατί». Είναι, επομένως, το Αγαθό ως αλώβητη ενότητα, η οποία δεν αντανακλάται σε κάποια πράξη νοήσεως, αλλά απολαμβάνει και χαίρεται τον ίδιο τον εαυτό της.
Όταν το Αγαθό τοποθετείται με αυτόν τον τρόπο επάνω στην ενιαία ανοδική γραμμή της Αλήθειας και της Ζωής, και όχι σε κάποια απρόσιτη περιοχή, δεν εμφανίζεται ως η παράλογη άρνηση των πολιτισμικών και ορθολογικών αξιών, αλλά ως η Αλήθεια της αλήθειας, ως η Ζωή της ζωής. Ο μεγαλύτερος θεωρησιακός μόχθος του Πλωτίνου εκδηλώθηκε στην προσπάθειά του να ταυτίσει το Αγαθό ως μυστική εμπειρία με το Ένα ως μεταφυσική οντότητα, να συνδέσει τα θεμέλια της αρνητικής θεολογίας με τις ζωτικές επαληθεύσεις του εσωτερικού Erlebnis.
Η απαίτηση της απόλυτης Ενότητας, η οποία κυριαρχεί με έμμονη επαναληπτικότητα στην πλωτινική σκέψη, παρουσιάζεται πράγματι ως το ύψιστο σημείο στο οποίο μπορεί να φθάσει η διάνοια και συγχρόνως ως η θεωρητική έκφραση που αντιστοιχεί στην εντονότερη και βαθύτερη εμπειρία της ψυχής. Η αποφατική θεολογία αποτελεί το έσχατο όριο της νοητικής μας εντάσεως· το Ένα, προς το οποίο μπορεί να ανυψωθεί ο νους μας, δεν μπορεί να οριστεί, αλλά μόνο —για να το πούμε έτσι— να υποδηλωθεί, με την αφαίρεση από αυτό όλων εκείνων των ιδιοτήτων και των κατηγορημάτων που συνεπάγονται οποιαδήποτε ετερότητα ή πολλαπλότητα.
Το Ένα, επομένως, δεν είναι ούτε διάνοια ούτε νόηση ούτε αυτοσυνειδησία ούτε αγάπη ούτε Είναι ούτε ατομικότητα· και, ως τέτοιο, είναι το Μηδέν, το αβυσσαλέο Μηδέν, το απροσδιόριστο, το ασύλληπτο και το ανείπωτο εξαιτίας της υπερβολής της δυνάμεώς του. Και η σκέψη μας, η οποία αρνείται να το ορίσει και απορρίπτει ως ανεπαρκείς και αλαζονικούς τους ορισμούς που θα ήθελαν να το περικλείσουν μέσα σε έναν στενό εννοιολογικό κύκλο, γνωρίζει τους λόγους της ίδιας της αδυναμίας της· γνωρίζει ότι δεν γνωρίζει και γνωρίζει γιατί δεν γνωρίζει.
Ο θεολόγος δεν εκπληρώνει ποτέ αυθεντικότερα το καθήκον του από όταν αναστέλλει την κρίση του και υποδέχεται μέσα στη σιωπή την παρουσία του Ιερού. Το Μηδέν, όμως, θα κινδύνευε να διαλυθεί σε κενό μηδέν, σε απόλυτη απουσία, εάν η αριθμητική εμπειρία της ἐκστάσεως δεν επανέφερε, τρόπον τινά, στο επίπεδο της ζωής την πραγματικότητα του Ενός, την οποία η σκέψη οφείλει να κηρύξει ανείπωτη, και εάν δεν προσέδιδε στην αρνητική λειτουργία την πνευματική αξία ενός θετικού Erlebnis: η σιωπή της σκέψεως ισοδυναμεί με το εσωτερικό φως της ψυχής.
Τα τρία επίπεδα —του Ενός, δηλαδή του Ιερού, του Νοῦ, δηλαδή της Αλήθειας, και της Ψυχής, δηλαδή της Ζωής— παρουσιάζονται, επομένως, στην πλωτινική σκέψη ως μια ιεράρχηση αξιών, στις οποίες ο συνδετικός ιστός της προόδου προσδίδει ιδιαίτερα νοήματα και συγκεκριμένους συσχετισμούς.
Το Ιερό, δηλαδή η θρησκευτική εμπειρία, αποτελεί την ύψιστη αξία, μπροστά στην οποία ωχριούν οι συλλογιστικές λειτουργίες, η τεχνική και επιστημονική γνώση και οι μόχθοι του πρακτικού βίου. Και όμως, η Αλήθεια, μολονότι μπορεί να εμφανίζεται ως κάθοδος και πτώση σε σχέση προς την ύψιστη αξία, αποκαλύπτεται σε εμάς ως φανέρωση του Ιερού στο επίπεδο της νοητότητας και της ορθολογικότητας.
Το Ιερό αναγγέλλεται μέσα στην Αλήθεια, χωρίς όμως να εξαντλείται σε αυτήν. Η Αλήθεια αποτελεί εικόνα του Ιερού και επαναφέρει σε αυτό· η Ζωή, κατώτερη από την Αλήθεια, αποτελεί με τη σειρά της ορατή ανάπτυξη της Αλήθειας και ιδεατή υπόμνησή της.
Υπάρχει, επομένως, μια ιεραρχία αξιών, οι οποίες απαιτούν να αναγνωριστούν σύμφωνα με την οντολογική τους τάξη. Η ενότητα του πραγματικού δεν αποτελεί αφηρημένη ενότητα, αλλά αρθρώνεται σε μια πολλαπλότητα, η οποία διαθλά την πρώτη Πηγή, τη φανερώνει και την πολλαπλασιάζει μέσα στον ανεξάντλητο πλούτο των συμβόλων· και όμως δεν τη διασκορπίζει, αλλά παραμένει πάντοτε διαθέσιμη να λειτουργήσει ως έκκληση και μήνυμα ενότητας.
Η απέραντη και πολυδιάστατη μεταφυσική τοιχογραφία του Πλωτίνου παραμένει στατική και ασυνεχής χωρίς έναν θεατή, ο οποίος να είναι συγχρόνως οδοιπόρος και πρωταγωνιστής μιας μεταφυσικής περιπέτειας και να αναγνωρίζει, μέσα στη σφαίρα της υποκειμενικότητας —δηλαδή της κινήσεως και της υπαρξιακής συνειδητότητας—, τη συνέχεια των υποστατικών επιπέδων.
Αυτός ο θεατής-πρωταγωνιστής είναι ο συγκεκριμένος άνθρωπος ή, εάν θέλουμε να τον δηλώσουμε με έναν περισσότερο γνήσια πλωτινικό όρο, η ατομική ψυχή, απολύτως προσωπική και αναγώγως μοναδική.
Η κεντρικότατη θέση που αυτή κατέχει στο πλωτινικό σύστημα όχι μόνο παραλληλίζεται αναμφίβολα με την πνευματική αξιοπρέπεια την οποία κατά την ίδια εποχή οι χριστιανοί στοχαστές αναγνώριζαν στο ανθρώπινο πρόσωπο, αλλά προαναγγέλλει όλα εκείνα τα αναγεννησιακά και νεότερα ρεύματα που εξύμνησαν τη dignitas hominis και ανύψωσαν το «άτομο» σε δραματικό πρωταγωνιστή της κοσμικής περιπέτειας.
Και τολμώ να προσθέσω —ίσως παρά την αντίθετη γνώμη των φανατικών θιασωτών της κοινωνιολογίας και του δομισμού— ότι και για εμάς, ή μάλλον προπάντων για εμάς, η αντίληψή του, παρά τα αρχαϊκά στοιχεία που εξακολουθεί να φέρει μαζί της, έχει τη δύναμη να μας καταστήσει συνειδητούς —εάν πράγματι υπάρχει ανάγκη γι’ αυτό— της σημασίας μας και του πνευματικού μας πεπρωμένου.
Το Ένα μέσα στην απρόσιτη απειρότητά του, η Αλήθεια μέσα στη νοητή τάξη της και η Ζωή μέσα στον ασυγκράτητο δυναμισμό της προϋποθέτουν την παρουσία της ατομικής ψυχής. Χωρίς τον οφθαλμό που βλέπει, το αντικείμενο της θεωρήσεως δεν έχει ούτε μορφή ούτε δομή, και τα χρώματα δεν έχουν ούτε χροιά ούτε τονικότητα.
Μέσα στην πρόοδο των υποστάσεων υπάρχει ένας διασκορπισμός, μια παρακμή, μια απομάκρυνση από την Πηγή· και στις έσχατες απολήξεις της η ζωή δεν μπορεί να καταφάσκει παρά μόνο μέσω της γεννήσεως και του θανάτου, της φθοράς, του κύκλου των γενεών και της φυγής μέσα στον χρόνο.
Μέσα στη σφαίρα της ζωής ισχύει μια μεταφυσική εντροπία, η οποία καταδικάζει κάθε οργανική μορφή στον αφανισμό και κάθε ζωτική ενέργεια στη διάχυση.
Μέσα στον ευρύ οντολογικό χώρο, το Είναι και το γίγνεσθαι, η Ζωή και ο θάνατος, η υποστατικότητα και το φαινόμενο φαίνονται να τοποθετούνται αδιακρίτως το ένα δίπλα στο άλλο. Η ανθρώπινη ψυχή αναγνωρίζει το Είναι ως είναι και το γίγνεσθαι ως γίγνεσθαι· προσδιορίζει τον χρόνο των φαινομένων που παρέρχονται, επειδή δέχεται και υποφέρει μέσα της τη θλίψη των καιρών που κυλούν, διακρίνοντάς τους από την ιδέα του αμετάβλητου.
Η ψυχή είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, επειδή αναγνωρίζει την αξία και τη σημασία των επιμέρους υποστάσεων· η αναγνώρισή της θεμελιώνει την οντολογική ιεραρχία. Η παρουσία και η δραστηριότητά της προσδίδουν ζωή, κίνηση και συνέχεια στις υποστάσεις, οι οποίες, κατά την πρόοδό τους, παγιώνονται μέσα σε μια στατική αιωνιότητα.
Το χωροχρονικό γίγνεσθαι, παρά τις αμείλικτες καταστροφές και διασπορές του, αναγγέλλει τη μία και άφθαρτη Ζωή· η Ζωή, μέσα από την πλοκή των οργανικών μορφών της, αναγγέλλει το γεγονός του Νοῦ και της Αλήθειας· ο Νοῦς αναγγέλλει και παραπέμπει στο Ένα. Αυτές οι αναγγελίες, αυτοί οι υπαινιγμοί αποτελούν τον ιστό που εγγυάται τη συνέχεια και την ενότητα του πραγματικού· εκείνη όμως που συλλαμβάνει το νόημα αυτών των υπαινιγμών είναι η ατομική ψυχή, η οποία μέσα στο εφήμερο διαισθάνεται την αιφνίδια αναλαμπή του καθολικού και του νοητού και, σε κάθε οντολογικό ορίζοντα, γνωρίζει να βλέπει πέρα από αυτόν, έως τα έσχατα όρια, όπου δεν υπάρχει παρά μόνο το ανείπωτο.
Η ψυχή βρίσκεται ανάμεσα σε δύο αβύσσους, των οποίων η έλλογη κατανόηση και οριοθέτηση είναι αδύνατη: από τη μία πλευρά, η άβυσσος του Ενός, του Ιερού, το οποίο είναι απροσδιόριστο εξαιτίας της υπερβολής της δυνάμεως και της θετικότητάς του· από την άλλη, η άβυσσος της ύλης, μια κενή και σκοτεινή μήτρα, απροσδιόριστη εξαιτίας της υπερβολής της αρνητικότητάς της.
Και ενώ η ψυχή γνωρίζει ότι δεν μπορεί να τις ορίσει, γνωρίζει συγχρόνως και τους λόγους της αδυναμίας της· και η κατάπληξη που τη διαπερνά μέσα σε αυτή τη συνειδητοποίηση φέρει μαζί της τα σημεία της αναγνωρίσεώς τους: η άβυσσος του Ενός είναι tremendum et fascinans, φοβερή και γοητευτική, και υπόσχεται την ειρήνη της εκστάσεως. Η άλλη είναι η άβυσσος που απειλεί με θάνατο και διάλυση· αλλά η ψυχή, αναγνωρίζοντας την αρνητικότητα αυτής της αβύσσου, διαισθάνεται συγχρόνως την ετερογένεια της δικής της φύσεως: sentimus experimurque nos aeternos esse — αισθανόμαστε και βιώνουμε ότι είμαστε αιώνιοι.
Και προπάντων, η ψυχή καθιστά δυνατή την επανένωση του Ενός με τον εαυτό του. Χωρίς την ατομική αυτοσυνειδησία του συγκεκριμένου ανθρώπου, το Ένα θα ακινητοποιούνταν στην κορυφή της υποστατικής πυραμίδας· μέσω αυτής και μόνο μέσω αυτής η παραγόμενη πραγματικότητα επιστρέφει στην Πηγή και κλείνει ο κύκλος της αιώνιας ζωής:
«Γνωρίζω ότι χωρίς εμένα ο Θεός δεν μπορεί να ζήσει ούτε μία στιγμή·
εάν εγώ εκμηδενιστώ, τότε και Αυτός πρέπει κατ’ ανάγκην να παραδώσει το πνεύμα».⁵
Η κεντρική θέση της ατομικής ψυχής στον Πλωτίνο καθορίζει τη δραματική ιστορικότητά της. Μόνο το συγκεκριμένο άτομο έχει τη δική του ιστορία. Το Ένα και ο Νοῦς βρίσκονται έξω από την ιστορία, επειδή η πραγματικότητά τους συγκεντρώνεται στο αιώνιο παρόν· ούτε η κοσμική Ψυχή έχει ιστορία, επειδή τα ουράνια και επίγεια συμβάντα ανανεώνονται διαρκώς μέσα σε μια κυκλική διάρκεια, η οποία εκφράζει έναν αμετάβλητο νόμο.
Ούτε οι λαοί και τα κράτη έχουν αυθεντική ιστορία· οι ολέθριες περιπέτειές τους μπορούν βέβαια να χαράξουν μια αδιάκοπη γραμμή, χωρίς όμως μια ενιαία τελεολογική κατεύθυνση. Εδώ, όπου οι μοίρες των επιμέρους ανθρώπων διασταυρώνονται και συγκρούονται, το ηθικό νόημα —της ανυψώσεως ή της οπισθοδρομήσεως— πρέπει να αναζητηθεί όχι στα ορατά αποτελέσματα των γεγονότων, αλλά στο μυστικό των επιμέρους συνειδήσεων.
Στον Πλωτίνο, η ιστορία του συγκεκριμένου ανθρώπου έχει δυνατότητα και ηθικό νόημα μόνο υπό τον όρο ότι εκτυλίσσεται μέσα σε μεταφυσικές και αξιολογικές συντεταγμένες, οι οποίες, αντί να παραλύουν την ορμή του και να υπονομεύουν την κατάσταση της ελευθερίας του, χαράσσουν ιδεατά την κατεύθυνση και την αξία της. Η ιστορία δεν είναι αληθινή ιστορία, δηλαδή δεν είναι πνευματική ιστορία, εάν δεν πραγματώνεται μέσω επιλογών οντολογικής εγκυρότητας.
Είναι παράλογο να απαιτούμε την αυθεντικότητα της ιστορίας από έναν άπειρο και απρόβλεπτο αριθμό δυνατοτήτων. Οι υπαρξιακές δυνατότητες του συγκεκριμένου ανθρώπου βρίσκονται στο βάθος του είναι του, επειδή βρίσκονται ήδη μέσα στην ίδια τη συγκρότηση του Είναι.
Η αληθινή ιστορία του συγκεκριμένου ανθρώπου δεν συνίσταται, για τον Πλωτίνο, στη δημιουργία νέων δυνατοτήτων πνευματικής ζωής, αλλά στην πραγμάτωση —μέσω κατακτήσεων, απωλειών και επίπονων ανακτήσεων— των δυνατοτήτων τις οποίες το Είναι προσφέρει και υποδεικνύει σε διαφορετικές περιστάσεις.
Όπου η μεταφυσική οδός διαγράφεται μπροστά μας ως μια ακίνητη διαδρομή που εκτείνεται από μια πανίσχυρη φωτεινή πηγή έως την απουσία του φωτός, είναι φανερό ότι η ιστορία ενός σημείου το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στα δύο άκρα —εάν υποθέσουμε ότι ένα σημείο μπορεί να έχει ιστορία— θα συνίστατο εξ ολοκλήρου στις κινήσεις με τις οποίες αυτό επιχειρεί, μέσα από ταλαντεύσεις, αβεβαιότητες και ταραχές, είτε να εγκατασταθεί σταθερά στην περιοχή του φωτός είτε να χαθεί μέσα στην αδιαφοροποίητη αχλύ του σκότους.
Και δεν έχει αποφασιστική σημασία το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος ανέρχεται ή κατέρχεται, αποδέχεται ή απορρίπτει, με μια απολύτως προσωπική πράξη της βουλήσεώς του ή μαζί με άλλους ανθρώπους. Η αξία της πράξεώς του, η οποία εγγράφεται στην αυθεντική του ιστορία, βρίσκεται πάντοτε στην ανεπανάληπτη ατομικότητά του, στο «ναι» και στο «όχι» με τα οποία αυτός —και όχι κάποιος άλλος— ανυψώνεται στο επίπεδο της Αλήθειας και του Αγαθού ή αναδιπλώνεται στην περιοχή του ανορθολογικού.
Η αυθεντική ιστορία της ατομικής ψυχής είναι δυνατή, για τον Πλωτίνο, μόνο υπό τον όρο ότι το Ένα είναι εμμενές μέσα της με τη μορφή μιας διαρκούς και ουσιώδους επιθυμίας για ενότητα. Μέσα στην ψυχή η παρουσία του Ενός δεν αποτελεί κατοχή, αλλά απαίτηση και προαίσθηση. Χάρη σε αυτή την παρουσία, η πράξη της είναι συγχρόνως πράξη ενοποιήσεως και υπερβάσεως.
Η ψυχή ενοποιεί την αισθητή πολλαπλότητα μέσα στην ενότητα της έννοιας και την πολλαπλότητα των εννοιών μέσα στις ευρείες μεταφυσικές συνθέσεις, άλλοτε αναζητώντας μία μοναδική κοσμολογική ἀρχή και άλλοτε μια πρωταρχική γενεσιουργό ενέργεια. Υπερβαίνει κάθε επιτευχθέντα σκοπό, κάθε πεπερασμένο όριο, κάθε παγιωμένη και δογματοποιημένη θεωρία, για να φθάσει σε ένα σημείο που να αποτελεί το έσχατο και ανυπέρβλητο Αντικείμενο — ή, ακριβέστερα, κάτι περισσότερο από Αντικείμενο.
Συνεχίζεται
