Η ελευθερία να ορίζουμε τον εαυτό μας, η ανάγκη να μας αναγνωρίζουν και το παράδοξο μιας ταυτότητας που δεν ανήκει ποτέ μόνο σε εμάς τους ίδιους.
Inchiostronero Συντακτικό Επιτελείο
Πόσο από εμένα μου ανήκει πραγματικά;
Η Μεγάλη Υπόσχεση: Μπορείς να είσαι ό,τι θέλεις
«Να είσαι ο εαυτός σου ». Είναι πιθανώς μια από τις πιο επαναλαμβανόμενες επιταγές της νεωτερικότητας. Τη βρίσκουμε στη διαφήμιση, στα εγχειρίδια παρακίνησης, στην εκπαίδευση, στα κοινωνικά δίκτυα και στις διεκδικήσεις ταυτότητας.
Αλλά ποιος ακριβώς είναι αυτός ο «εσύ» που υποτίθεται ότι πρέπει να γίνουμε;
Για αιώνες, η ταυτότητα θεωρούνταν κάτι που προηγούνταν του ατόμου: το να γεννιέται κανείς σε μια συγκεκριμένη οικογένεια, να ανήκει σε μια κοινότητα, να κατέχει μια κοινωνική θέση. Ο σύγχρονος κόσμος έχει σταδιακά ανατρέψει αυτή την προοπτική. [1] Δεν χρειάζεται απαραίτητα να αποδεχτούμε αυτό που έχουμε κληρονομήσει: μπορούμε να επιλέξουμε, να αλλάξουμε, να επανεφεύρουμε τον εαυτό μας.
Ήταν ένα σημαντικό επίτευγμα. Πολλές μοίρες που κάποτε φαίνονταν αμετάβλητες έχουν πάψει να είναι.
Ωστόσο, όπως συμβαίνει συχνά, ένα επίτευγμα μπορεί να μετατραπεί σε απόλυτη επιβεβαίωση.
Ένα τμήμα της σύγχρονης κουλτούρας φαίνεται να υποδηλώνει ότι δεν υπάρχουν σημαντικά όρια στον ατομικό ορισμό της ταυτότητας. Η συζήτηση για τις ταυτότητες φύλου είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα παραδείγματα, καθώς αμφισβητεί άμεσα τη σχέση μεταξύ του σώματος, της προσωπικής εμπειρίας και της κοινωνικής αναγνώρισης.
Ωστόσο, πρέπει να γίνει μια διάκριση: η ταυτότητα φύλου δεν συμπίπτει απλώς με μια αυθαίρετη επιλογή, ούτε οι διαφορετικές προοδευτικές θέσεις υποστηρίζουν όλες τις ίδιες ιδέες. [2]
Ένα βασικό φιλοσοφικό ερώτημα παραμένει, ωστόσο.
Αν δηλώνω ότι είμαι κάτι, αρκεί αυτή η δήλωση για να αποδείξω τι είμαι;
Και πάνω απ' όλα: μπορώ να περιμένω ότι και οι άλλοι θα συμμερίζονται απαραίτητα τον ορισμό που δίνω για τον εαυτό μου;
Εδώ η ατομική ελευθερία αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα που κανένα σύνθημα δεν μπορεί να λύσει: την ύπαρξη ενός κόσμου που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη θέλησή μας.
Μπορούμε να αλλάξουμε επαγγέλματα, πεποιθήσεις, συνήθειες. Μπορούμε να αλλάξουμε την εμφάνισή μας, να εγκαταλείψουμε ένα περιβάλλον, να ξαναχτίσουμε τη ζωή μας.
Αλλά μπορούμε πραγματικά να τα αλλάξουμε όλα;
Το σώμα αντιπροσωπεύει μια ιδιαίτερη διάσταση της ύπαρξης: δεν είναι απλώς κάτι που κατέχουμε, είναι επίσης αυτό που ζούμε και βιώνουμε τον κόσμο.
Μπορούμε να το μεταμορφώσουμε με πολλούς τρόπους, αλλά δεν μπορούμε να σβήσουμε εντελώς τη βιολογική του ιστορία. Ομοίως, μπορούμε να επανερμηνεύσουμε το παρελθόν μας, δίνοντάς του νέο νόημα, χωρίς να αλλοιώσουμε τα γεγονότα που έχουν ήδη συμβεί.
Αυτή η παρατήρηση δεν μειώνει την αξιοπρέπεια κανενός. Απλώς μας υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη ελευθερία ασκείται σε συνθήκες που δεν έχουμε επιλέξει εξ ολοκλήρου.
Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ υποστήριζε ότι ο άνθρωπος καλείται να οικοδομήσει τον εαυτό του μέσα από τις δικές του επιλογές. Αλλά η ελευθερία του δεν ασκείται στο κενό: πρέπει να αντιμετωπίζει μια συγκεκριμένη κατάσταση, με συγκεκριμένες συνθήκες και δυνατότητες. [3]
Ακόμα και ο Νίτσε, προσκαλώντας μας να γίνουμε αυτό που είμαστε, δεν πρότεινε μια φαντασίωση παντοδυναμίας. Η σκέψη του απαιτούσε μάλλον μια ριζική αντιπαράθεση με την ίδια μας την ύπαρξη, με αυτό που είμαστε και με αυτό που μπορούμε να γίνουμε. [4]
Και εδώ αναδύεται μια συχνά ξεχασμένη διάκριση.
Το να σεβόμαστε τον τρόπο που ένα άτομο ζει και κατανοεί τον εαυτό του δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συμμεριζόμαστε κάθε ερμηνεία που δίνει για την πραγματικότητα.
Από την άλλη πλευρά, η διαφωνία δεν μας επιτρέπει να αρνηθούμε την αξιοπρέπειά της.
Το ερώτημα τότε γίνεται πιο ενδιαφέρον από την απλή αντίθεση μεταξύ ελευθερίας και ορίων.
Μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι χωρίς να περιμένουμε την πραγματικότητα και τους άλλους να υπακούσουν πλήρως στη θέλησή μας;
Η απάντηση φαίνεται να απαιτεί ένα άλλο, ίσως ακόμη πιο δύσκολο, ερώτημα: πόσο από την ταυτότητά μας εξαρτάται στην πραγματικότητα από τους άλλους;
Όταν η κοινότητα αποφασίζει ότι δεν υπάρχεις πια
Και υπάρχει ένα ανθρωπολογικό φαινόμενο που φέρνει αυτό το ερώτημα στις πιο δραματικές του συνέπειες.
Το 1942, ο Αμερικανός φυσιολόγος Γουόλτερ Μπράντφορντ Κάνον δημοσίευσε μια μελέτη με τίτλο «Θάνατος Βουντού» , στην οποία εξέτασε μαρτυρίες ανθρώπων που, πεπεισμένοι ότι είχαν καταδικαστεί από μια κατάρα ή παραβίαση ενός ταμπού, υπέστησαν σωματική φθορά που μερικές φορές ήταν θανατηφόρα. [5]
Το 1949, ο Κλοντ Λεβί-Στρος επανέλαβε το πρόβλημα στο δοκίμιό του «Ο Μάγος και η Μαγεία του» , διερευνώντας ιδιαίτερα την κοινωνική του διάσταση. [6]
Το άτομο που επηρεάζεται από την καταδίκη δεν υφίσταται απαραίτητα σωματική επίθεση.
Κάτι διαφορετικό, και ίσως ακόμη πιο τρομερό, συμβαίνει.
Η κοινότητα παίρνει αποστάσεις. Τα μέλη της οικογένειας διακόπτουν τις σχέσεις. Οι φίλοι αποφεύγουν κάθε επαφή. Οι δραστηριότητες που έδιναν νόημα στη ζωή του αφαιρούνται.
Ο άντρας αντιμετωπίζεται σαν να ήταν ήδη νεκρός.
Κατά την ερμηνεία του ανθρωπολόγου, ο ατομικός τρόμος συνδυάζεται με την απώλεια κοινωνικών αναφορών, παράγοντας μια ακραία κατάσταση απομόνωσης και απελπισίας. Αυτές οι ιστορικές μαρτυρίες δεν επιτρέπουν την καθιέρωση ενός καθολικού ιατρικού κανόνα, αλλά καταδεικνύουν με εντυπωσιακή αποτελεσματικότητα τη δύναμη του αποκλεισμού.
Πριν από τον φυσικό θάνατο, μπορεί να συμβεί ένας κοινωνικός θάνατος.
Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο.
Αυτό το άτομο εξακολουθεί να κατέχει το δικό του σώμα, τη δική του μνήμη, το δικό του όνομα. Κι όμως, ο κόσμος στον οποίο αυτό το όνομα είχε νόημα το έχει σβήσει.
Τι έχει απομείνει από την ταυτότητά του;
Φυσικά, μπορούμε να επιβιώσουμε από την απόρριψη των άλλων. Αλλά αυτό το παράδειγμα δείχνει πόσο βαθιά μπορεί η συλλογική αναγνώριση να επηρεάσει την αυτοαντίληψή μας.
Δεν είμαστε μεμονωμένα πλάσματα που κατασκευάζουν κάθε νόημα ανεξάρτητα.
Μάθαμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας μέσα από κάποιον που, πριν από εμάς, μας αναγνώρισε.
Χέγκελ και Πιραντέλο: Ποιοι είμαστε στα μάτια των άλλων;
Εδώ ακριβώς έρχεται στο προσκήνιο ο Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ.
Στη Φαινομενολογία του Πνεύματος , ο Γερμανός φιλόσοφος ασχολείται με το πρόβλημα της αναγνώρισης: η αυτοσυνείδηση δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή ως μια μοναχική σχέση του ατόμου με τον εαυτό του. Αναπτύσσεται επίσης μέσω της συνάντησης με άλλες αυτοσυνειδήσεις. [7]
Ο άλλος, επομένως, δεν είναι απλώς κάποιος που μας παρατηρεί.
Είναι μέρος του κόσμου στον οποίο αποκτούμε επίγνωση του εαυτού μας.
Έναν αιώνα μετά τον Χέγκελ, ο Λουίτζι Πιραντέλο θα μετέτρεπε αυτό το φιλοσοφικό πρόβλημα σε έναν από τους πιο ανησυχητικούς λογοτεχνικούς στοχασμούς περί ταυτότητας.
Στο Ένας, Κανένας και Εκατό Χιλιάδες , ο Βιτάντζελο Μοσκάρντα ανακαλύπτει ότι η εικόνα που έχει για τον εαυτό του δεν συμπίπτει με αυτήν που έχουν χτίσει οι άλλοι. [8]
Υπάρχει μια Μοσκάρδα για τη γυναίκα του, μία για τους γνωστούς του και άλλες για τους ανθρώπους που συναντά.
Ποιο είναι το πραγματικό;
Το ερώτημα γίνεται ανησυχητικό όταν καταλαβαίνουμε ότι κανείς μας δεν μπορεί να ελέγξει πλήρως τις αναπαραστάσεις που αναπτύσσουν οι άλλοι.
Μπορούμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας γενναιόδωρους και να μας κρίνουν εγωιστές. Μπορούμε να σκεφτόμαστε τους εαυτούς μας ως θαρραλέους και να φαινόμαστε απερίσκεπτοι. Μπορούμε να φανταζόμαστε ότι γνωρίζουμε τον εαυτό μας τέλεια και να ανακαλύπτουμε ότι οι άλλοι βλέπουν χαρακτηριστικά που δεν γνωρίζαμε καν ότι υπήρχαν.
Φυσικά, και άλλοι μπορεί να κάνουν λάθος.
Η αντίληψή τους συμβάλλει στην κοινωνική μας ταυτότητα, αλλά δεν έχει το μονοπώλιο της αλήθειας για εμάς.
Είναι ακριβώς αυτή η ένταση που καθιστά το πρόβλημα άλυτο μέσω μιας απλής ατομικής δήλωσης ή μιας συλλογικής κρίσης.
Δεν είμαστε απόλυτα αυτό που λέμε ότι είμαστε.
Αλλά δεν είμαστε απλώς αυτό που οι άλλοι νομίζουν ότι βλέπουν.
Το παράδοξο της ελευθερίας: χρειαζόμαστε τους άλλους
Ας επιστρέψουμε στην αρχική υπόσχεση: μπορούμε να γίνουμε ό,τι θέλουμε.
Τώρα αυτή η πρόταση φαίνεται λιγότερο αθώα, λιγότερο προφανής από ό,τι φαινόταν στην αρχή.
Διότι, αν η ταυτότητά μας ήταν πραγματικά μια αποκλειστικά προσωπική κατασκευή, η κρίση των άλλων θα ήταν άσχετη.
Αλλά δεν είναι.
Λαχταράμε να μας καταλαβαίνουν, να μας σέβονται και να μας αναγνωρίζουν. Υποφέρουμε όταν κάποιος μας αποδίδει προθέσεις που δεν έχουμε, όταν παρερμηνεύει τις επιλογές μας ή όταν αρνείται να δει τι θεωρούμε απαραίτητο για την ύπαρξή μας.
Αυτή η ανάγκη δεν συνιστά απαραίτητα αδυναμία. Είναι ένα βαθύ χαρακτηριστικό της κοινωνικής μας κατάστασης.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν συγχέουμε την αναγνώριση με την υποχρεωτική έγκριση.
Κάθε άτομο έχει το δικαίωμα να ζει την ταυτότητά του χωρίς διακρίσεις ή ταπείνωση. Αλλά ο σεβασμός προς το άτομο δεν μπορεί αυτόματα να μεταφραστεί σε υποχρέωση για τους άλλους να μοιράζονται εσωτερικά κάθε τους πεποίθηση.
Ομοίως, η ελευθερία της διαφωνίας δεν θα πρέπει να αποτελεί πρόσχημα για την άρνηση της θέσης κάποιου στην κοινότητα.
Η αληθινή αναγνώριση δεν είναι υπακοή. Είναι η συνάντηση μεταξύ ανθρώπων που διατηρούν και οι δύο την ελευθερία τους.
Ίσως ψάχνουμε για ταυτότητα σε λάθος μέρος για πολύ καιρό: αποκλειστικά μέσα μας.
Το φανταζόμασταν ως ιδιοκτησία, ως κτήμα, κάτι που θα διαθέταμε σύμφωνα με τη θέλησή μας.
Αλλά η ταυτότητα είναι επίσης μια κοινή ιστορία, ένα πλέγμα μνήμης, σώματος, σχέσεων και ερμηνειών.
Δεν μπορούμε να αποφασίσουμε για όλα όσα είμαστε, όπως ακριβώς δεν μπορούμε να δώσουμε στους άλλους την απόλυτη εξουσία να τα καθορίσουν.
Η ελευθερία συνίσταται επίσης στο να κατοικούμε συνειδητά σε αυτή την ένταση, χωρίς να προσπαθούμε να την εξαλείψουμε.
Το να είσαι κάποιος δεν είναι μια μοναχική προσπάθεια
Η νεωτερικότητα μας έχει διδάξει να διεκδικούμε ξανά το δικαίωμα να είμαστε ο εαυτός μας. Είναι ένα επίτευγμα που δεν πρέπει να χάσουμε.
Αλλά ίσως ξέχασε να μας υπενθυμίσει ότι κανένας άνθρωπος δεν γίνεται εντελώς μόνος του.
Γεννιόμαστε σε σχέσεις που δεν επιλέξαμε εμείς, μεγαλώνουμε μέσα από λόγια που μας έχουν διδάξει άλλοι και αναζητούμε συνεχώς ένα βλέμμα ικανό να μας αναγνωρίσει.
Μπορούμε να αλλάξουμε, να μεταμορφωθούμε, ακόμη και να ξεκινήσουμε από την αρχή.
Αλλά δεν μπορούμε να εξαλείψουμε τους άλλους από την ύπαρξή μας.
Και τότε η αρχική ερώτηση δίνει τη θέση της σε μια πιο δύσκολη, στην οποία ο καθένας θα πρέπει να βρει τη δική του απάντηση.
Αυτό το άρθρο πηγάζει από ένα φαινομενικά απλό ερώτημα: μπορούμε πραγματικά να είμαστε όλα όσα θέλουμε να είμαστε; Καθώς όμως συλλογιζόμασταν, προέκυψε ένα βαθύτερο ερώτημα. Η ταυτότητα δεν αφορά μόνο την ελευθερία να ορίζουμε τον εαυτό μας, αλλά και την ανάγκη να μας αναγνωρίζουν.
Στόχος μας δεν είναι να διαπιστώσουμε ποιος έχει το δικαίωμα να είναι αυτό που είναι, αλλά να αμφισβητήσουμε τη σχέση μεταξύ της ατομικής βούλησης, της πραγματικότητας και της κοινωνικής αναγνώρισης. Επειδή ο σεβασμός των ανθρώπων και η ελευθερία της σκέψης δεν πρέπει να αλληλοαποκλείονται.
Το Συντακτικό ΠροσωπικόΣημείωση σχετικά με τις εικόνες
Οι εικόνες που δημοσιεύονται και συνοδεύουν το άρθρο δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης και στη συνέχεια επιλέχθηκαν και επιμελήθηκαν από το συντακτικό προσωπικό του Inchiostronero.
Συγγραφέας, δοκιμιογράφος και συγγραφέας του πολιτιστικού ιστολογίου InchiostroneroΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[2] Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία , Κατευθυντήριες Γραμμές για την Ψυχολογική Πρακτική με Τρανς και Φυλλο-Μη Συμμορφούμενα Άτομα , «American Psychologist», τόμος 70, αρ. 9, 2015, σελ. 832–864. Το έγγραφο διερευνά τη διάκριση μεταξύ ταυτότητας φύλου, σεξουαλικών χαρακτηριστικών και έκφρασης φύλου, υπογραμμίζοντας την πολυπλοκότητα των ατομικών ταξιδιών και την ανάγκη αποφυγής απλοϊκών ερμηνειών.
[3] Jean-Paul Sartre , Το Είναι και το Μηδέν (1943· πρωτότυπος τίτλος L'Être et le Néant ). Το έργο πραγματεύεται τη σχέση μεταξύ ελευθερίας, κατάστασης και γεγονότος. Για τον Sartre, τα ανθρώπινα όντα είναι υπεύθυνα για τις δικές τους επιλογές, αλλά ασκούν την ελευθερία τους αντιμετωπίζοντας συγκεκριμένες περιστάσεις που δεν έχουν καθορίσει πλήρως.
[4] Φρίντριχ Νίτσε , Ecce homo. Πώς κάποιος γίνεται αυτό που είναι (γραμμένο το 1888, εκδόθηκε το 1908). Το μοτίβο του «να γίνεις αυτό που είσαι» διατρέχει τη σκέψη του Νίτσε και δεν ισοδυναμεί με την ιδέα ότι η βούληση μπορεί αυθαίρετα να μεταμορφώσει το άτομο σε οτιδήποτε επιθυμεί.
[5] Walter Bradford Cannon , Θάνατος «Voodoo» , «American Anthropologist», τόμος 44, σημείωση 2, Απρίλιος–Ιούνιος 1942, σελ. 169–181. Ο Αμερικανός φυσιολόγος εξετάζει μαρτυρίες θανάτων που αποδίδονται σε κατάρες και παραβιάσεις ταμπού, προτείνοντας μια φυσιολογική εξήγηση που συνδέεται με τις ακραίες επιπτώσεις του φόβου και του στρες. Οι μαρτυρίες που συζητούνται δεν αποδεικνύουν ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός προκαλεί αναπόφευκτα θάνατο. DOI: 10.1525/aa.1942.44.2.02a00010.
[6] Claude Lévi-Strauss , Le sorcier et sa magie ( Ο Μάγος και η Μαγεία του ), «Les Temps Modernes», σημ. 41, 1949· αργότερα συλλέχθηκε στο Anthropologie Structurale (1958). Ο ανθρωπολόγος αναλύει τη δύναμη των συλλογικών πεποιθήσεων και τον ρόλο της κοινότητας στην προσδόκιμη κοινωνική αποτελεσματικότητα στη μορφή του μάγου και στην κατάρα. Η απώλεια της συλλογικής αναγνώρισης μπορεί να γίνει ένα καθοριστικό στοιχείο στην εμπειρία όσων θεωρούν τους εαυτούς τους καταδικασμένους.
[7] Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ , Φαινομενολογία του Πνεύματος (1807· πρωτότυπος τίτλος Phänomenologie des Geistes ), τμήμα IV, αφιερωμένο στην αυτοσυνείδηση. Ο Χέγκελ αναπτύσσει τη διαλεκτική της αναγνώρισης, δείχνοντας πώς η αυτοσυνείδηση συγκροτείται επίσης μέσω της σχέσης με άλλες αυτοσυνειδήσεις. Η αμοιβαία αναγνώριση είναι ένα κεντρικό ερώτημα στον φιλοσοφικό του στοχασμό.
[8] Luigi Pirandello , Ένας, Κανένας και Εκατό Χιλιάδες (1926). Μέσα από την ιστορία του Vitangelo Moscarda, ο Pirandello εξερευνά την πολλαπλότητα των εικόνων που κατασκευάζουν οι άλλοι για κάθε άτομο. Η προσωπική ταυτότητα εμφανίζεται έτσι κατακερματισμένη ανάμεσα στην αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας και στις αναπαραστάσεις που υπάρχουν στη συνείδηση των άλλων.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου