Frithjof Schuon — Συνεντεύξεις & Μαρτυρίες, Παράδοση & παραδόσεις— 14 Νοεμβρίου 2024
Μετά τη συνέντευξη που παραχώρησε ο Frithjof Schuon το 1967 στον φιλόσοφο, καθηγητή και μελετητή των θρησκειών Jean Biès, δημοσιεύουμε σήμερα τη δεύτερη συνέντευξη που έδωσε ο μεγάλος μεταφυσικός, το 1995, στη συγγραφέα Deborah Casey, αντλημένη και αυτή από τον ιταλικό ιστότοπο it.fschuon.info. Για ένα εκτενές βιογραφικό σημείωμα του Schuon παραπέμπουμε σε όσα παρουσιάσαμε με αφορμή τη δημοσίευση της προηγούμενης συνέντευξης.
Όσο για την Αμερικανίδα συνεντεύκτρια Deborah Casey, η οποία αποφοίτησε στις Καλές Τέχνες από το Πανεπιστήμιο της Indiana, θυμίζουμε ότι, ως φοιτήτρια, είχε ανακαλύψει τα έργα του Frithjof Schuon και άλλων συγγραφέων της ολοκληρωμένης μεταφυσικής αντίληψης, και ότι το 1974 είχε μεταβεί στη Λωζάνη ακριβώς για να συναντήσει προσωπικά τον μεγάλο Ελβετό δάσκαλο.
Ως επιμελήτρια στον εκδοτικό οίκο World Wisdom, από το 1981 είχε έπειτα την ευκαιρία να συναντά συχνά τον Schuon, προκειμένου να σχεδιάσει την έκδοση στην αγγλική γλώσσα πολλών από τα βιβλία του, αρχίζοντας από το Regards sur les mondes anciens, που μεταφράστηκε ως Light on the Ancient Worlds —στα ιταλικά, η πρώτη έκδοση, με τίτλο Sguardi sui mondi antichi, δημοσιεύθηκε από τις Edizioni Mediterranee το 1996. Η Casey, πάντα σε σχέση με το έργο του Schuon, συνέχισε να εργάζεται ενεργά με άλλους μελετητές και εκδότες για τη μετάφραση και την καταλογογράφηση, ιδίως, της αλληλογραφίας και ανέκδοτων εγγράφων του Ελβετού μεταφυσικού.
Η συνέντευξη που σας παρουσιάζουμε —χωρισμένη από την ίδια τη συγγραφέα σε σύντομες παραγράφους— δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Quest: Philosophy, Science, Religion, the Arts —Vol. 9, No. 2, 1996— με τον τίτλο “The Basis of Religion and Metaphysics: An Interview with Frithjof Schuon”.
1. Πνευματικότητα
DC: Έχετε γράψει περισσότερα από είκοσι βιβλία που πραγματεύονται τη θρησκεία και την πνευματικότητα. Το πρώτο σας βιβλίο έχει τον τίτλο Η υπερβατική ενότητα των θρησκειών. Μπορώ να σας ρωτήσω πώς θα έπρεπε να κατανοηθεί αυτή η ενότητα;
F.S.: Το σημείο εκκίνησής μας είναι η αναγνώριση του γεγονότος ότι υπάρχουν διάφορες θρησκείες που αλληλοαποκλείονται. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι μία θρησκεία είναι αληθινή και ότι όλες οι άλλες είναι ψευδείς. Θα μπορούσε επίσης να σημαίνει ότι είναι όλες ψευδείς. Στην πραγματικότητα, σημαίνει ότι όλες έχουν δίκιο, όχι στήν δογματική αποκλειστικότητά τους, αλλά στο ομόφωνο εσωτερικό τους νόημα, το οποίο συμπίπτει με την καθαρή μεταφυσική· με άλλα λόγια, με τη philosophia perennis.
DC: Πώς γνωρίζουμε ότι αυτό το μεταφυσικό νόημα είναι αληθινό;
F.S.: Η μεταφυσική προοπτική βασίζεται στη νοητική ενόραση, η οποία, από τη φύση της, είναι αλάνθαστη, επειδή είναι όραση του καθαρού νου, ενώ η κοσμική φιλοσοφία εργάζεται μόνο με τη λογική, και επομένως με προϋποθέσεις και λογικά συμπεράσματα.
DC: Αν είναι έτσι, ποιες είναι οι βάσεις της θρησκείας;
F.S.: Η θρησκευτική, δογματική ή θεολογική προοπτική βασίζεται στις αποκαλύψεις· ο κύριος σκοπός της δεν είναι να εξηγήσει τη φύση των πραγμάτων ή τις καθολικές αρχές, αλλά να σώσει τον άνθρωπο από την αμαρτία και την καταδίκη, και επίσης να εγκαθιδρύσει μια ρεαλιστική κοινωνική ισορροπία.
DC: Αν έχουμε τη θρησκεία που μας σώζει, γιατί χρειαζόμαστε και τη μεταφυσική;
F.S.: Επειδή η μεταφυσική ικανοποιεί τις ανάγκες των ανθρώπων που είναι προικισμένοι διανοητικά. Η μεταφυσική αλήθεια δεν έχει να κάνει μόνο με τη σκέψη μας, αλλά διαπερνά ολόκληρο τον εαυτό μας· είναι λοιπόν πολύ πάνω από τη φιλοσοφία με τη συνηθισμένη σημασία της λέξης.
DC: Σε πνευματικό επίπεδο, τι χρειάζεται κάθε ανθρώπινο ον;
F.S.: Τρία πράγματα: αλήθεια, πνευματική άσκηση, ηθικότητα. Η καθαρή και ακάλυπτη αλήθεια συμπίπτει με τη μεταφυσική. Τα θρησκευτικά δόγματα είναι τα σύμβολα της μεταφυσικής αλήθειας· η βαθιά κατανόηση του θρησκευτικού συμβολισμού είναι εσωτερισμός. Η καθαρή μεταφυσική είναι κρυμμένη σε κάθε θρησκεία.
DC: Και ως προς την πνευματική άσκηση;
F.S.: Η πνευματική άσκηση είναι ουσιαστικά προσευχή. Υπάρχουν τρεις μορφές προσευχής: η πρώτη είναι η κανονική προσευχή, για παράδειγμα το Πάτερ ημών· η δεύτερη είναι η προσωπική προσευχή, το καλύτερο παράδειγμα της οποίας μάς δίνεται από τους Ψαλμούς· η τρίτη είναι η θεωρητική προσευχή της καρδιάς· αυτή είναι μυστική πνευματικότητα, η οποία απαιτεί ορισμένες προϋποθέσεις. Η ιστορία του Ρώσου Προσκυνητή μάς προσφέρει μια εικόνα της, όπως και τα ινδουιστικά κείμενα για το japa-yoga, τη μεθοδική επίκληση.
DC: Και η ηθικότητα;
F.S.: Αυτή είναι, μετά την αλήθεια και την πνευματική άσκηση, η τρίτη διάσταση της πνευματικής ζωής. Από τη μία πλευρά, η ηθικότητα σημαίνει λογική, υγιή και γενναιόδωρη συμπεριφορά. Από την άλλη, σημαίνει ομορφιά της ψυχής, άρα εσωτερική ευγένεια. Χωρίς αυτή την ποιότητα, η διδασκαλία και η πνευματική άσκηση θα ήταν άκαρπες.
DC: Λίγο πριν αναφέρατε τη νοητική ενόραση. Δεν την κατέχουν όλοι οι άνθρωποι;
F.S.: Ναι και όχι. Θεωρητικά, κάθε άνθρωπος είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει τη νόηση, για τον απλό λόγο ότι ο άνθρωπος είναι άνθρωπος. Αλλά, στην πραγματικότητα, η νοητική ενόραση —το «μάτι της καρδιάς»— είναι κρυμμένη κάτω από ένα στρώμα πάγου, για να το πούμε έτσι, εξαιτίας του εκφυλισμού του ανθρώπινου γένους. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι η καθαρή νόηση είναι δώρο και όχι γενικά ανθρώπινη ικανότητα.
DC: Είναι δυνατόν να αναπτυχθεί αυτή η ανώτερη ενόραση;
F.S.: Δεν υπάρχει ανάγκη να αναπτυχθεί. Ο άνθρωπος μπορεί να σωθεί ακόμη και μόνο με την πίστη. Αλλά είναι φανερό ότι ένα πολύ ευσεβές ή θεωρητικό πρόσωπο έχει περισσότερη ενόραση από ένα κοσμικό πρόσωπο.
2. Τέχνη
DC: Μπορώ να σας ρωτήσω ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης στην ανθρώπινη πνευματική ύπαρξη;
F.S.: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, μετά την ηθικότητα, η τέχνη —με την ευρύτερη έννοια του όρου— είναι μια φυσική και αναγκαία διάσταση της ανθρώπινης κατάστασης. Ο Πλάτων είπε: «Η ομορφιά είναι η λάμψη του αληθινού». Έτσι λέμε ότι η τέχνη —συμπεριλαμβανομένης της χειροτεχνίας— είναι μια προβολή της αλήθειας και της ομορφιάς στον κόσμο των μορφών· είναι, ipso facto, μια προβολή των αρχέτυπων. Και είναι ουσιαστικά μια εξωτερίκευση με σκοπό μια εσωτερίκευση: η τέχνη δεν σημαίνει διασπορά, σημαίνει συγκέντρωση· είναι ένας δρόμος επιστροφής προς τον Θεό. Κάθε παραδοσιακός πολιτισμός δημιούργησε ένα πλαίσιο για την ομορφιά, ένα φυσικό περιβάλλον, οικολογικά αναγκαίο για την πνευματική ζωή.
DC: Ποια είναι τα κριτήρια για να γνωρίσει κανείς την αξία ενός έργου τέχνης, το επίπεδο της έμπνευσής του;
F.S.: Τα αρχέτυπα της ιερής τέχνης είναι ουράνιες εμπνεύσεις· όλα τα άλλα έργα τέχνης αντλούν την έμπνευσή τους από την πνευματική προσωπικότητα του καλλιτέχνη. Τα κριτήρια για να γνωρίσει κανείς την αξία ενός έργου τέχνης είναι: το περιεχόμενο του έργου, ο τρόπος έκφρασής του και η τεχνική του, το ύφος του.
DC: Είναι τα κριτήρια διαφορετικά για τα διάφορα είδη τέχνης, όπως η ζωγραφική, η γλυπτική, ο χορός, η μουσική, η ποίηση, η αρχιτεκτονική;
F.S.: Όχι, τα κριτήρια δεν είναι διαφορετικά για τα διάφορα είδη τέχνης.
DC: Η ομορφιά παρουσιάζει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ένα αμφίσημο στοιχείο, αφού μπορεί να οδηγήσει σε κοσμική υπερηφάνεια ή, αντιθέτως, σε ανάμνηση του Θείου. Τι είναι εκείνο που σε ορισμένες τέχνες, όπως για παράδειγμα η μουσική, η ποίηση και ο χορός, κάνει το αμφίσημο στοιχείο πιο έντονο;
F.S.: Η ζωγραφική και η γλυπτική είναι, κατά μία έννοια, πιο εγκεφαλικές και αντικειμενικές από την ποίηση, τη μουσική και τον χορό, που είναι πιο σωματικές και υποκειμενικές. Επομένως, το αμφίσημο στοιχείο είναι πιο έντονο σε αυτές τις τρεις τέχνες.
DC: Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η ινδουιστική έννοια του darshan μπορεί να εφαρμοστεί στην εμπειρία της τέχνης και της ομορφιάς;
F.S.: Βεβαίως, η ινδουιστική έννοια του darshan αναφέρεται σε κάθε αισθητική ή καλλιτεχνική εμπειρία, αλλά σε αυτή την περίπτωση περιλαμβάνει και νοητικές και ακουστικές αντιλήψεις, όχι μόνο την όραση.
DC: Θα μπορούσε κανείς να πει ότι υπάρχει ένας φυσικός σύνδεσμος ανάμεσα στην ομορφιά, με την ευρύτερη έννοια, και τον εσωτερισμό;
F.S.: Ναι, υπάρχει ένας σύνδεσμος ανάμεσα στην ομορφιά και τον εσωτερισμό, επειδή «η ομορφιά είναι η λάμψη του αληθινού». Η παραδοσιακή τέχνη είναι εσωτερική, όχι εξωτερική. Ο εξωτερικισμός ενδιαφέρεται για την ηθική, όχι για την ομορφιά. Συμβαίνει μάλιστα ο εξωτερικισμός να μπορεί να αντιτίθεται στην ομορφιά εξαιτίας μιας ηθικής προκατάληψης.
DC: Θα ήταν νόμιμο να πει κανείς ότι ο εσωτερισμός έχει ορισμένα δικαιώματα ως προς την τέχνη και την ομορφιά, τα οποία υπερβαίνουν τα όρια και τις απαγορεύσεις που θέτουν οι διάφοροι εξωτερικισμοί;
F.S.: Θεωρητικά, ο εσωτερισμός έχει ορισμένα δικαιώματα που υπερβαίνουν τις απαγορεύσεις του εξωτερικισμού, αλλά στην πράξη ο εσωτερισμός σπάνια μπορεί να κάνει χρήση αυτών των δικαιωμάτων. Ωστόσο αυτό συνέβη, για παράδειγμα, στην περίπτωση των δερβίσικων χορών ή των θιβετιανών ζωγραφιών που φαίνονται άσεμνες.
DC: Εκτός από τις «καλές τέχνες», υπάρχουν, για παράδειγμα στην Ιαπωνία, οι τέχνες της ανθοδετικής, η τελετή του τσαγιού, ακόμη και οι πολεμικές τέχνες, που αναγνωρίζονται ως εκδηλώσεις πνευματικής φύσης —ή ήταν τέτοιες αρχικά. Πώς συμβαίνει μια «καθημερινή» δραστηριότητα, όπως η προετοιμασία του τσαγιού, να μπορεί να γίνει φορέας μιας πνευματικής barakah —χάρης;
F.S.: Οι τέχνες Zen, όπως η τελετή του τσαγιού, συγκεκριμενοποιούν ορισμένους τρόπους πράξης του Βούδα ή, ας πούμε, του Πρωταρχικού Ανθρώπου. Ο Βούδας βέβαια δεν χειρίστηκε ποτέ σπαθί, αλλά αν το είχε κάνει, θα το έκανε ως Δάσκαλος Zen. Το να συμπεριφέρεται κανείς όπως ο Βούδας, ακόμη και σε ένα επίπεδο όπως η προετοιμασία του τσαγιού, σημαίνει να αφομοιώνει κάτι από τη Φύση του Βούδα. Είναι μια πόρτα ανοιχτή προς τη Φώτιση.
DC: Η σύγχρονη τέχνη δεν είναι παραδοσιακή. Αυτό σημαίνει ότι ένα σύγχρονο έργο τέχνης είναι αναγκαστικά άσχημο;
F.S.: Όχι, επειδή ένα σύγχρονο έργο τέχνης —σύγχρονο με την ευρύτερη έννοια του όρου— μπορεί να εκδηλώνει διάφορες ποιότητες σε σχέση με το περιεχόμενο, όπως και σε σχέση με την επεξεργασία, αλλά και με τον καλλιτέχνη. Ορισμένα παραδοσιακά έργα είναι άσχημα, και ορισμένα μη παραδοσιακά έργα είναι όμορφα.
DC: Τι σημασία έχει η τέχνη για τον καλλιτέχνη;
F.S.: Στη δημιουργία ενός ευγενούς έργου τέχνης, ο καλλιτέχνης εργάζεται πάνω στην ίδια του την ψυχή. Κατά μία έννοια, δημιουργεί το δικό του αρχέτυπο. Επομένως, η άσκηση κάθε τέχνης είναι ένας τρόπος αυτοπραγμάτωσης, στη θεωρία αλλά και στην πράξη. Με ασήμαντα ή ακόμη και αρνητικά θέματα, ο καλλιτέχνης μπορεί να παραμείνει εσκεμμένα αμετάβλητος, αλλά με ευγενή και βαθιά θέματα εργάζεται με την καρδιά του.
3. Πρωταρχικότητα
DC: Το βιβλίο σας Ο Φτερωτός Ήλιος αποκαλύπτει το ενδιαφέρον σας για τους Ινδιάνους της Αμερικής. Μπορώ να σας ρωτήσω ποιο είναι το κίνητρο αυτού του ενδιαφέροντος ή αυτής της συγγένειας;
F.S.: Οι Ερυθρόδερμοι, και ιδιαίτερα οι Ινδιάνοι των πεδιάδων, έχουν πολλά κοινά με τους Ιάπωνες σαμουράι, οι οποίοι συχνά ασκούσαν την πνευματικότητα Zen. Με ηθική και αισθητική έννοια, οι Ινδιάνοι των πεδιάδων ήταν ένας από τους πιο συναρπαστικούς λαούς του κόσμου. Το να διακρίνει κανείς μόνο ανάμεσα σε «πολιτισμένους λαούς» και «αγρίους» υπήρξε το μεγάλο σφάλμα του 19ου αιώνα. Υπάρχουν διακρίσεις που είναι πολύ πιο πραγματικές και σημαντικές, αφού είναι προφανές ότι ο «πολιτισμός» με τη συνηθισμένη έννοια δεν είναι η ύψιστη αξία της ανθρωπότητας, και είναι επίσης προφανές ότι ο όρος «άγριος» δεν ταιριάζει στους Ινδιάνους.
Εκείνο που καθορίζει την αξία ενός ανθρώπου δεν είναι ούτε η κοσμική του καλλιέργεια ούτε η πρακτική ή εφευρετική του ευφυΐα, αλλά η στάση του απέναντι στο Απόλυτο. Εκείνος που έχει την αίσθηση του απολύτου δεν ξεχνά ποτέ τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και την παρθένα Φύση, επειδή η Φύση είναι η καταγωγή μας, η φυσική μας πατρίδα, το πιο διαφανές Μήνυμα του Θεού. Σύμφωνα με τον Άραβα ιστορικό Ibn Khaldun, η κατάλληλη συνθήκη ενός ρεαλιστικού πολιτισμού είναι η ισορροπία ανάμεσα στους Βεδουίνους και τους κατοίκους των πόλεων, δηλαδή ανάμεσα στους νομάδες και τους εγκατεστημένους, ανάμεσα στα υγιή τέκνα της Φύσης και στους εκπροσώπους των επεξεργασμένων πολιτισμικών αξιών.
DC: Τα βιβλία τέχνης σας Ο Φτερωτός Ήλιος και, ειδικότερα, Εικόνες πρωταρχικής και μυστικής ομορφιάς πραγματεύονται το μυστήριο της ιερής γυμνότητας. Θα μπορούσατε να εξηγήσετε με λίγα λόγια τη σημασία αυτής της προοπτικής;
F.S.: Η ιερή γυμνότητα, η οποία παίζει σημαντικό ρόλο όχι μόνο για τους Ινδουιστές αλλά και για τους Ινδιάνους της Αμερικής, βασίζεται σε μια αναλογική αντιστοιχία ανάμεσα στο «εξωτερικό» και στο «ενδόμυχο»: το σώμα θεωρείται τότε η «εξωτερικευμένη καρδιά», και η καρδιά από την πλευρά της «απορροφά», κατά κάποιον τρόπο, τη σωματική προβολή· «τα άκρα συναντώνται». Στην Ινδία λέγεται ότι η γυμνότητα ευνοεί την ακτινοβολία πνευματικών επιδράσεων, και επίσης ότι ειδικά η γυναικεία γυμνότητα φανερώνει τη Lakshmi και, κατά συνέπεια, έχει ευεργετική επίδραση στο περιβάλλον.
Με απολύτως γενική έννοια, η γυμνότητα εκφράζει και δυνητικά πραγματώνει μια επιστροφή στην ουσία, στην καταγωγή, στο αρχέτυπο, και επομένως στην ουράνια κατάσταση. «Και γι’ αυτό χορεύω γυμνή», όπως είπε η Lalla Yogishvari, η μεγάλη αγία του Kashmir, αφού βρήκε τον θεϊκό Εαυτό στην καρδιά της. Ασφαλώς υπάρχει μια de facto αμφισημία στη γυμνότητα, εξαιτίας της παθιασμένης φύσης του ανθρώπου. Αλλά δεν υπάρχει μόνο η παθιασμένη φύση· υπάρχει και το δώρο της θεωρίας που την εξουδετερώνει, όπως ακριβώς συμβαίνει στην περίπτωση της «ιερής γυμνότητας». Αντίστοιχα, δεν υπάρχει μόνο η σαγήνη της εμφάνισης· υπάρχει και η μεταφυσική διαφάνεια των φαινομένων, η οποία μας επιτρέπει να αντιληφθούμε την αρχέτυπη ουσία μέσω της αισθητηριακής εμπειρίας. Όταν ο Άγιος Nonnos είδε την Αγία Pelagia να μπαίνει γυμνή στην κολυμβήθρα του βαπτίσματος, δόξασε τον Θεό που είχε τοποθετήσει στην ανθρώπινη ομορφιά όχι μόνο ένα κίνητρο αμαρτίας, αλλά και ένα κίνητρο ανόδου προς τον Θεό.
4. Μήνυμα
DC: Ποιο θα μπορούσε να είναι το μήνυμά σας για τον κοινό άνθρωπο;
F.S.: Η προσευχή. Το να είναι κανείς ανθρώπινο ον σημαίνει να είναι συνδεδεμένος με τον Θεό. Η ζωή δεν έχει νόημα χωρίς αυτό. Η προσευχή και η ομορφιά, βεβαίως, αφού ζούμε ανάμεσα στις μορφές και όχι πάνω σε ένα σύννεφο. Ομορφιά ψυχής πρωτίστως, και έπειτα ομορφιά συμβόλων γύρω μας.
DC: Μιλήσατε για μεταφυσική. Μπορώ να σας ρωτήσω ποιο είναι το κύριο περιεχόμενο αυτής της αιώνιας σοφίας;
F.S.: Μεταφυσική σημαίνει ουσιαστικά διάκριση ανάμεσα στο Πραγματικό και στο φαινομενικό ή το απατηλό. Με βεδαντικούς όρους, Atma και Maya, το Θείο και το κοσμικό. Η μεταφυσική ασχολείται επίσης με τις ρίζες της Maya και του Atma, δηλαδή με τη Θεία Προσωποποίηση, τον Θεό δημιουργό και αποκαλυπτή, και έπειτα με την προβολή του Atma μέσα στη Maya, που σημαίνει όλα όσα είναι θετικά και καλά στον κόσμο.
Αυτό είναι ουσιώδες: η μεταφυσική γνώση απαιτεί νοητική, ψυχική και ηθική αφομοίωση· η διάκριση απαιτεί συγκέντρωση, θεωρία και ένωση. Επομένως, η μεταφυσική θεωρία δεν είναι φιλοσοφία με τη νεωτερική σημασία του όρου, αλλά είναι ουσιαστικά ιερή. Η αίσθηση του ιερού είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη μεταφυσική πραγμάτωση, όπως είναι και για κάθε πνευματική μέθοδο. Για τους Ινδιάνους της Αμερικής, όπως και για τους Ινδουιστές, τα πάντα στη φύση είναι ιερά. Αυτό πρέπει να μάθει ο νεωτερικός άνθρωπος, επειδή πρόκειται για ζήτημα οικολογίας με την ευρύτερη έννοια του όρου.
Πρωταρχικής σημασίας είναι η προσευχή· έπειτα, η επιστροφή στη Φύση! Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι είναι πολύ αργά γι’ αυτό, αλλά κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για ό,τι κάνει, όχι για ό,τι κάνουν οι άλλοι, επειδή ο καθένας στέκεται ενώπιον του Θεού και μπορεί να κάνει αυτό που απαιτείται για την αθάνατη ψυχή του. Το πρώτο βήμα προς την επιστροφή στη Φύση είναι η αξιοπρέπεια, αξιοπρέπεια μορφών και συμπεριφοράς: αυτή δημιουργεί το κλίμα μέσα στο οποίο η προσευχή νιώθει σαν στο σπίτι της, επειδή η αξιοπρέπεια μετέχει της αμετάβλητης Αλήθειας.
ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΤΟΥ ΖΗΣΙΜΟΥ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΙΛΙΠ ΣΕΡΡΑΡΝΤ, ΤΑ ΙΧΝΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΥΤΗΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ. ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ. ΧΩΡΙΣ ΛΟΓΟ!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου