Συνέχεια από Πέμπτη 23. Απριλίου 2026
Ιστορία της ελληνικής και ρωμαϊκής φιλοσοφίας
Τόμος VII
Ο ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ 3
Giovanni Reale
Εκδόσεις Bompiani
ΤΜΗΜΑ I
ΠΡΟΕΛΕΥΣΕΙΣ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
ΙΙ. ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
1. Οι Μεσοπλατωνικοί φιλόσοφοι από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 2ο μ.Χ. (συνέχεια)
…Με τη Σχολή του Γαΐου συνδέεται —όπως ειπώθηκε— ο Αλβίνος Από τα συγγράμματά του μας έχει διασωθεί μόνο ο Πρόλογος.
Τόμος VII
Ο ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ 3
Giovanni Reale
Εκδόσεις Bompiani
ΤΜΗΜΑ I
ΠΡΟΕΛΕΥΣΕΙΣ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
ΙΙ. ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
1. Οι Μεσοπλατωνικοί φιλόσοφοι από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 2ο μ.Χ. (συνέχεια)
…Με τη Σχολή του Γαΐου συνδέεται —όπως ειπώθηκε— ο Αλβίνος Από τα συγγράμματά του μας έχει διασωθεί μόνο ο Πρόλογος.
Το Διδασκαλικός, που αποτελεί μια καλά επεξεργασμένη σύνθεση των δογμάτων του Πλάτωνα και μας έχει φτάσει με το όνομα του Αλκίνοου, είχε αποδοθεί από τον Freudenthal στον Αλβίνο. Σήμερα όμως οι μελετητές απορρίπτουν τη θέση του Freudenthal και υποστηρίζουν την ανάγκη να διατηρηθεί το όνομα του Αλκίνοου.¹⁰
Στη Σχολή του Γαΐου συνδέεται κατά πάσα πιθανότητα και ο Απουλήιος. Η ευπορία της οικογένειάς του του επέτρεψε, πέρα από τις σπουδές του στην Καρχηδόνα, να πραγματοποιεί συχνά ταξίδια.
Διέμεινε στην Αθήνα, όπου μυήθηκε στον Πλατωνισμό.
Ασχολήθηκε όμως σε βάθος και με τον Αριστοτέλη και τους Περιπατητικούς, ενώ μελέτησε και τις επιμέρους επιστήμες.
Ωστόσο, σε αυτόν υπερίσχυσε η νοοτροπία και το γούστο του λογοτέχνη, αν και ήταν καταρτισμένος σε όλες τις τέχνες των Μουσών, όπως ο ίδιος καυχιόταν.
Διέμεινε, φυσικά, και στη Ρώμη, όπου κατόρθωσε να εκτιμηθεί, χωρίς όμως να παραμείνει για πολύ.
Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού προς την Αλεξάνδρεια, αναγκάστηκε, λόγω ασθένειας, να σταματήσει στην Οέα, όπου παντρεύτηκε, με περιπετειώδη τρόπο, μια πλούσια χήρα ονόματι Πουδεντίλλα, ήδη προχωρημένης ηλικίας, μητέρα του Ποντιανού, ενός συμφοιτητή του στην Αθήνα. Από τα σκοτεινά και περίπλοκα γεγονότα που ακολούθησαν αυτόν τον γάμο προέκυψε η κατηγορία της μαγείας (κατά τους κατηγόρους του, είχε αποπλανήσει την Πουδεντίλλα με μαγικές τέχνες και ερωτικό φίλτρο).
Η κατηγορία δεν ήταν βάσιμη, αλλά φαινόταν πειστική, μεταξύ άλλων, και επειδή ο Απουλήιος είχε μυηθεί σε πολλά ανατολικά και ελληνικά θρησκευτικά μυστήρια και είχε τη φήμη ότι γνώριζε απόκρυφες επιστήμες.
Πέρασε το τελευταίο μέρος της ζωής του στην Καρχηδόνα.
Από τα φιλοσοφικά του έργα μας έχουν διασωθεί: το De Platone et eius dogmate (που πραγματεύεται μεταφυσική και ηθική), το De deo Socratis (που αφορά τη δαιμονολογία) και το De mundo (που είναι μια παραφραστική μετάφραση του έργου Περὶ κόσμου που αποδίδεται στον Αριστοτέλη).¹¹
Στη Σχολή του Γαΐου φαίνεται ότι πρέπει να συνδεθεί —μεταξύ άλλων— και ο Ανώνυμος συγγραφέας ενός Σχολίου στον Θεαίτητο, που μας έχει διασωθεί εν μέρει και παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον.¹²
Στον 2ο αιώνα μ.Χ. ανήκε και ο Θέων ο Σμυρναίος. Ανέπτυξε κυρίως τη μαθηματική διάσταση του Πλατωνισμού στο έργο Τὰ κατὰ τὰ μαθηματικὰ χρήσιμα πρὸς τὴν τοῦ Πλάτωνος ἀνάγνωσιν, αναδεικνύοντας τον καθαρτικό, ηθικό και θρησκευτικό χαρακτήρα των μαθηματικών. Στον Θέωνα είναι ιδιαίτερα αισθητές οι επιδράσεις του Πυθαγορισμού.¹³
Στον ίδιο αιώνα ανήκει και ο Νιγρῖνος.¹⁴ Πρόκειται για πρόσωπο που έγινε γνωστό κυρίως χάρη στον Λουκιανό.
Ο Νιγρῖνος έζησε στη Ρώμη, ζώντας με μεγάλη λιτότητα και διδάσκοντας φιλοσοφία. Ο Λουκιανός τον παρουσιάζει ως αυστηρό επικριτή των ρωμαϊκών ηθών και, μεταξύ άλλων, του αποδίδει τα εξής λόγια:
«Όταν επέστρεψα για πρώτη φορά από την Ελλάδα και πλησίαζα σε αυτή την πόλη, στάθηκα και αναρωτήθηκα γιατί επιστρέφω, λέγοντας εκείνα τα λόγια του Ομήρου (Οδύσσεια, XI, 93 κ.ε.): “Δυστυχισμένε, γιατί εγκαταλείπεις το γλυκό φως του ήλιου”, την Ελλάδα με εκείνη την αγαπητή ευτυχία και ελευθερία, και έρχεσαι εδώ να δεις τόση αναστάτωση, και συκοφαντίες, και υπεροπτικούς χαιρετισμούς και συμπόσια, και κόλακες, και φονιάδες, και αναμονές κληρονομιών, και ψεύτικες φιλίες; Τι αποφάσισες να κάνεις, αφού δεν μπορείς ούτε να φύγεις ούτε να προσαρμοστείς σε αυτά τα ήθη; Έτσι, σκεπτόμενος και, όπως ο Έκτορας με τη βοήθεια του Δία, αποσύροντάς με έξω από τα βέλη “από τη σφαγή, τα βέλη και τη μάχη” (Ιλιάδα, XI, 163 κ.ε.), αποφάσισα να μείνω στο σπίτι για το υπόλοιπο της ζωής μου· και επιλέγοντας αυτόν τον βίο, που σε πολλούς φαίνεται δειλός και μαλθακός, αφιερώνομαι στη φιλοσοφία, στον Πλάτωνα, στην αλήθεια. Και, τοποθετημένος εδώ σαν σε θέατρο πλήθους ανθρώπων, παρατηρώ από ψηλά τα πράγματα που συμβαίνουν, από τα οποία άλλα μου προκαλούν ευχαρίστηση και γέλιο και άλλα δοκιμάζουν ποιος είναι πραγματικά ισχυρός άνθρωπος.»¹⁵
Ότι ο Νιγρῖνος —όπως έχει υποστηριχθεί— είναι φανταστικό πρόσωπο του Λουκιανού δεν είναι ιδιαίτερα πιθανό. Είναι όμως βέβαιο ότι από τον Λουκιανό αντλούμε ελάχιστα για τη φιλοσοφική του σκέψη και ότι οι εν μέρει στωικοί και εν μέρει κυνικοί τόνοι των απόψεων που αποδίδονται σε αυτόν —αν και αποκαλείται «Πλατωνικός»— μπορεί να οφείλονται στη συγκεκριμένη οπτική με την οποία ο Λουκιανός προσλάμβανε τα φιλοσοφικά ζητήματα.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί ο Λούκιος, γνωστός κυρίως για το έργο ή σχόλιό του στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη, και συνδεόμενος με τον Νικόστρατο. Για το πρόσωπο αυτό, ωστόσο, δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο. Υπήρξαν και άλλοι φιλόσοφοι κατά την αυτοκρατορική εποχή με αυτό το όνομα, αλλά κανένας δεν μπορεί να ταυτιστεί με αυτόν τον πλατωνικό Λούκιο.¹⁶
Ο Νικόστρατος κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του Μεσοπλατωνισμού λόγω της αυστηρής κριτικής που άσκησε —όπως και ο Λούκιος— στη διδασκαλία των Κατηγοριών του Αριστοτέλη. Μεταξύ άλλων, επισημαίνει —όπως και ο Λούκιος— ότι το αριστοτελικό σύστημα των κατηγοριών περιορίζεται στη σφαίρα των αισθητών όντων και δεν λαμβάνει υπόψη τη σφαίρα των «νοητών όντων».¹⁷
Ο Αττικός, που έζησε στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ., υπήρξε ένας από τους πιο αξιόλογους ερμηνευτές του Πλάτωνα.
Η συγγραφική του παραγωγή πρέπει να ήταν αρκετά πλούσια. Το πιο γνωστό του έργο φαίνεται πως ήταν εκείνο από το οποίο ο Ευσέβιος μας διέσωσε εκτενή αποσπάσματα, με τίτλο: Κατὰ τῶν διὰ Ἀριστοτέλους ἐπιχειρούντων ἐξηγεῖσθαι τὸν Πλάτωνα.
Υπήρξε ένθερμος υπερασπιστής της πλατωνικής διδασκαλίας και σφοδρός αντίπαλος του Αριστοτέλη. Ωστόσο, η σκέψη του δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «ορθόδοξη», αν και δεν είναι ασφαλώς δίκαιες οι επικρίσεις εκείνων που τον θεωρούσαν Στωικό μεταμφιεσμένο σε Πλατωνικό.
Ο Πλωτίνος διάβαζε τα έργα του στις διδασκαλίες του, ο Ευσέβιος Καισαρείας τον εκτιμούσε και τον χρησιμοποιούσε ευρέως, ενώ και ο Πρόκλος τον μνημονεύει συχνά στο σχόλιό του στον Τίμαιο.¹⁸
Ο Αρποκράτιων —σύμφωνα με τις πληροφορίες που μας παρέχει η Σούδα— συνέγραψε Σχόλια στον Πλάτωνα σε 24 βιβλία, καθώς και ένα Πλατωνικό Λεξικό σε δύο βιβλία. Επηρεάστηκε έντονα, πέρα από τον Αττικό, και από τον Νουμήνιο, τόσο ως προς τη διδασκαλία των υποστάσεων όσο και ως προς την ηθική προβληματική.¹⁹
Στη Σχολή του Γαΐου συνδέεται κατά πάσα πιθανότητα και ο Απουλήιος. Η ευπορία της οικογένειάς του του επέτρεψε, πέρα από τις σπουδές του στην Καρχηδόνα, να πραγματοποιεί συχνά ταξίδια.
Διέμεινε στην Αθήνα, όπου μυήθηκε στον Πλατωνισμό.
Ασχολήθηκε όμως σε βάθος και με τον Αριστοτέλη και τους Περιπατητικούς, ενώ μελέτησε και τις επιμέρους επιστήμες.
Ωστόσο, σε αυτόν υπερίσχυσε η νοοτροπία και το γούστο του λογοτέχνη, αν και ήταν καταρτισμένος σε όλες τις τέχνες των Μουσών, όπως ο ίδιος καυχιόταν.
Διέμεινε, φυσικά, και στη Ρώμη, όπου κατόρθωσε να εκτιμηθεί, χωρίς όμως να παραμείνει για πολύ.
Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού προς την Αλεξάνδρεια, αναγκάστηκε, λόγω ασθένειας, να σταματήσει στην Οέα, όπου παντρεύτηκε, με περιπετειώδη τρόπο, μια πλούσια χήρα ονόματι Πουδεντίλλα, ήδη προχωρημένης ηλικίας, μητέρα του Ποντιανού, ενός συμφοιτητή του στην Αθήνα. Από τα σκοτεινά και περίπλοκα γεγονότα που ακολούθησαν αυτόν τον γάμο προέκυψε η κατηγορία της μαγείας (κατά τους κατηγόρους του, είχε αποπλανήσει την Πουδεντίλλα με μαγικές τέχνες και ερωτικό φίλτρο).
Η κατηγορία δεν ήταν βάσιμη, αλλά φαινόταν πειστική, μεταξύ άλλων, και επειδή ο Απουλήιος είχε μυηθεί σε πολλά ανατολικά και ελληνικά θρησκευτικά μυστήρια και είχε τη φήμη ότι γνώριζε απόκρυφες επιστήμες.
Πέρασε το τελευταίο μέρος της ζωής του στην Καρχηδόνα.
Από τα φιλοσοφικά του έργα μας έχουν διασωθεί: το De Platone et eius dogmate (που πραγματεύεται μεταφυσική και ηθική), το De deo Socratis (που αφορά τη δαιμονολογία) και το De mundo (που είναι μια παραφραστική μετάφραση του έργου Περὶ κόσμου που αποδίδεται στον Αριστοτέλη).¹¹
Στη Σχολή του Γαΐου φαίνεται ότι πρέπει να συνδεθεί —μεταξύ άλλων— και ο Ανώνυμος συγγραφέας ενός Σχολίου στον Θεαίτητο, που μας έχει διασωθεί εν μέρει και παρουσιάζει σημαντικό ενδιαφέρον.¹²
Στον 2ο αιώνα μ.Χ. ανήκε και ο Θέων ο Σμυρναίος. Ανέπτυξε κυρίως τη μαθηματική διάσταση του Πλατωνισμού στο έργο Τὰ κατὰ τὰ μαθηματικὰ χρήσιμα πρὸς τὴν τοῦ Πλάτωνος ἀνάγνωσιν, αναδεικνύοντας τον καθαρτικό, ηθικό και θρησκευτικό χαρακτήρα των μαθηματικών. Στον Θέωνα είναι ιδιαίτερα αισθητές οι επιδράσεις του Πυθαγορισμού.¹³
Στον ίδιο αιώνα ανήκει και ο Νιγρῖνος.¹⁴ Πρόκειται για πρόσωπο που έγινε γνωστό κυρίως χάρη στον Λουκιανό.
Ο Νιγρῖνος έζησε στη Ρώμη, ζώντας με μεγάλη λιτότητα και διδάσκοντας φιλοσοφία. Ο Λουκιανός τον παρουσιάζει ως αυστηρό επικριτή των ρωμαϊκών ηθών και, μεταξύ άλλων, του αποδίδει τα εξής λόγια:
«Όταν επέστρεψα για πρώτη φορά από την Ελλάδα και πλησίαζα σε αυτή την πόλη, στάθηκα και αναρωτήθηκα γιατί επιστρέφω, λέγοντας εκείνα τα λόγια του Ομήρου (Οδύσσεια, XI, 93 κ.ε.): “Δυστυχισμένε, γιατί εγκαταλείπεις το γλυκό φως του ήλιου”, την Ελλάδα με εκείνη την αγαπητή ευτυχία και ελευθερία, και έρχεσαι εδώ να δεις τόση αναστάτωση, και συκοφαντίες, και υπεροπτικούς χαιρετισμούς και συμπόσια, και κόλακες, και φονιάδες, και αναμονές κληρονομιών, και ψεύτικες φιλίες; Τι αποφάσισες να κάνεις, αφού δεν μπορείς ούτε να φύγεις ούτε να προσαρμοστείς σε αυτά τα ήθη; Έτσι, σκεπτόμενος και, όπως ο Έκτορας με τη βοήθεια του Δία, αποσύροντάς με έξω από τα βέλη “από τη σφαγή, τα βέλη και τη μάχη” (Ιλιάδα, XI, 163 κ.ε.), αποφάσισα να μείνω στο σπίτι για το υπόλοιπο της ζωής μου· και επιλέγοντας αυτόν τον βίο, που σε πολλούς φαίνεται δειλός και μαλθακός, αφιερώνομαι στη φιλοσοφία, στον Πλάτωνα, στην αλήθεια. Και, τοποθετημένος εδώ σαν σε θέατρο πλήθους ανθρώπων, παρατηρώ από ψηλά τα πράγματα που συμβαίνουν, από τα οποία άλλα μου προκαλούν ευχαρίστηση και γέλιο και άλλα δοκιμάζουν ποιος είναι πραγματικά ισχυρός άνθρωπος.»¹⁵
Ότι ο Νιγρῖνος —όπως έχει υποστηριχθεί— είναι φανταστικό πρόσωπο του Λουκιανού δεν είναι ιδιαίτερα πιθανό. Είναι όμως βέβαιο ότι από τον Λουκιανό αντλούμε ελάχιστα για τη φιλοσοφική του σκέψη και ότι οι εν μέρει στωικοί και εν μέρει κυνικοί τόνοι των απόψεων που αποδίδονται σε αυτόν —αν και αποκαλείται «Πλατωνικός»— μπορεί να οφείλονται στη συγκεκριμένη οπτική με την οποία ο Λουκιανός προσλάμβανε τα φιλοσοφικά ζητήματα.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί ο Λούκιος, γνωστός κυρίως για το έργο ή σχόλιό του στις Κατηγορίες του Αριστοτέλη, και συνδεόμενος με τον Νικόστρατο. Για το πρόσωπο αυτό, ωστόσο, δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο. Υπήρξαν και άλλοι φιλόσοφοι κατά την αυτοκρατορική εποχή με αυτό το όνομα, αλλά κανένας δεν μπορεί να ταυτιστεί με αυτόν τον πλατωνικό Λούκιο.¹⁶
Ο Νικόστρατος κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του Μεσοπλατωνισμού λόγω της αυστηρής κριτικής που άσκησε —όπως και ο Λούκιος— στη διδασκαλία των Κατηγοριών του Αριστοτέλη. Μεταξύ άλλων, επισημαίνει —όπως και ο Λούκιος— ότι το αριστοτελικό σύστημα των κατηγοριών περιορίζεται στη σφαίρα των αισθητών όντων και δεν λαμβάνει υπόψη τη σφαίρα των «νοητών όντων».¹⁷
Ο Αττικός, που έζησε στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ., υπήρξε ένας από τους πιο αξιόλογους ερμηνευτές του Πλάτωνα.
Η συγγραφική του παραγωγή πρέπει να ήταν αρκετά πλούσια. Το πιο γνωστό του έργο φαίνεται πως ήταν εκείνο από το οποίο ο Ευσέβιος μας διέσωσε εκτενή αποσπάσματα, με τίτλο: Κατὰ τῶν διὰ Ἀριστοτέλους ἐπιχειρούντων ἐξηγεῖσθαι τὸν Πλάτωνα.
Υπήρξε ένθερμος υπερασπιστής της πλατωνικής διδασκαλίας και σφοδρός αντίπαλος του Αριστοτέλη. Ωστόσο, η σκέψη του δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «ορθόδοξη», αν και δεν είναι ασφαλώς δίκαιες οι επικρίσεις εκείνων που τον θεωρούσαν Στωικό μεταμφιεσμένο σε Πλατωνικό.
Ο Πλωτίνος διάβαζε τα έργα του στις διδασκαλίες του, ο Ευσέβιος Καισαρείας τον εκτιμούσε και τον χρησιμοποιούσε ευρέως, ενώ και ο Πρόκλος τον μνημονεύει συχνά στο σχόλιό του στον Τίμαιο.¹⁸
Ο Αρποκράτιων —σύμφωνα με τις πληροφορίες που μας παρέχει η Σούδα— συνέγραψε Σχόλια στον Πλάτωνα σε 24 βιβλία, καθώς και ένα Πλατωνικό Λεξικό σε δύο βιβλία. Επηρεάστηκε έντονα, πέρα από τον Αττικό, και από τον Νουμήνιο, τόσο ως προς τη διδασκαλία των υποστάσεων όσο και ως προς την ηθική προβληματική.¹⁹
Ο Κέλσος έγινε γνωστός κυρίως επειδή ήταν ο πρώτος που έγραψε έργο κατά των Χριστιανών, με τίτλο Ἀληθὴς Λόγος, που συνήθως μεταφράζεται ως Αληθής Λόγος. Ωστόσο, ο τίτλος θα έπρεπε να αποδοθεί ως Ο αληθινός Λόγος, διότι ο Κέλσος απορρίπτει τη χριστιανική θέση που ταύτιζε τον Λόγο (με την ελληνική έννοια) με τον Θεό που έγινε άνθρωπος στον Χριστό. Σκοπός του ήταν, πράγματι, να αντικρούσει τη νέα κοσμοθεωρία που διέδιδαν οι Χριστιανοί, προκειμένου να επαναβεβαιώσει την εγκυρότητα της αρχαίας κοσμοαντίληψης, και ιδίως της πλατωνικής.
Όπως είναι γνωστό, ο Ωριγένης αντέκρουσε συστηματικά και λεπτομερώς τις θέσεις του Ἀληθοῦς Λόγου στο έργο Κατὰ Κέλσου, ώστε, χάρη στον Ωριγένη, είναι δυνατόν να ανασυνθέσουμε τις βασικές γραμμές του έργου του Κέλσου, το οποίο έχει χαθεί.²⁰
Ο ρήτορας Μάξιμος ο Τύριος ανέπτυξε τη δραστηριότητά του στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Οι πηγές μας τοποθετούν την αρχή της δράσης του γύρω στο 155 μ.Χ. Ο Μάξιμος υπήρξε κυρίως ρήτορας και ο Πλατωνισμός του έχει λαϊκό χαρακτήρα.²¹
Αξιόλογος υπήρξε και ο Σεύηρος, ο οποίος τοποθετείται πιθανότατα στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Πράγματι, από τον Πορφύριο γνωρίζουμε ότι τα σχόλια του Σεύηρου διαβάζονταν —μαζί με εκείνα του Κρονίου, του Νουμηνίου, του Γαΐου, του Αττικού, του Ασπασίου, του Αλεξάνδρου και του Αδράστου— από τον Πλωτίνο στις διδασκαλίες του. Επιπλέον, από τις παραπομπές του Πρόκλου σε αυτόν τον φιλόσοφο και από τις διδασκαλίες που του αποδίδονται προκύπτουν επαρκείς επιβεβαιώσεις αυτής της χρονολόγησης.
Εκτός από τον Πρόκλο, ο Σεύηρος μνημονεύεται και από τον Ιάμβλιχο και τον Συριανό. Ο Ευσέβιος μας διασώζει επίσης ένα απόσπασμα του.²²
Σε αυτή την εποχή, πλέον, ο Πλατωνισμός είχε επιβληθεί σχεδόν ως μια οικουμενική σκέψη.²³
Δυστυχώς, μόνο ένα πολύ μικρό μέρος της παραγωγής αυτών των συγγραφέων έχει διασωθεί, με ελάχιστες εξαιρέσεις.²⁴
Διαθέτουμε ακόμη πλήρη έργα του Πλουτάρχου, του Θέωνα του Σμυρναίου, του Αλβίνου, του Αλκίνοου, του Απουληίου και του Μάξιμου του Τυρίου, όπως ήδη αναφέραμε. Από άλλους Μεσοπλατωνικούς σώζονται μόνο αποσπάσματα, ενώ για ορισμένους γνωρίζουμε σχεδόν μόνο το όνομα.
Το σημαντικότερο ακέραιο κείμενο που μας έχει διασωθεί —όπως ήδη είπαμε— είναι ο Διδασκαλικός, όποιο κι αν είναι το πραγματικό όνομα του συγγραφέα του, είτε Αλκίνοος είτε ο ίδιος ο Αλβίνος.²⁵
2. Διαφορετικές τάσεις και διαρθρώσεις του κινήματος του Μεσοπλατωνισμού
Ορισμένοι μελετητές θεώρησαν ότι μπορούν να διακρίνουν στον Μεσοπλατωνισμό δύο βασικές τάσεις μεταξύ τους διαφορετικές: μία πρώτη συνθετικού (συγκρητιστικού) χαρακτήρα, δηλαδή πρόθυμη να αξιοποιήσει τα επιτεύγματα των διαφόρων σχολών, και μία δεύτερη πιο «ορθόδοξη», δηλαδή περισσότερο διατεθειμένη να απορρίψει τις διδασκαλίες άλλων σχολών για να προσκολληθεί σε εκείνες που θεωρούνται αυθεντικά πλατωνικές.
Ο κύκλος του Γαΐου θα εκπροσωπούσε την «συγκρητιστική» τάση, ενώ εκπρόσωποι της λεγόμενης «ορθόδοξης» τάσης θα ήταν ο Πλούταρχος, ο Καλβένιος Ταύρος, ο Νικόστρατος και, κυρίως, ο Αττικός.
Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι η υποτιθέμενη «ορθοδοξία» αυτών των εκπροσώπων βρίσκεται —αν υπάρχει— περισσότερο στις προθέσεις παρά στα ίδια τα πράγματα.
Ο Πλούταρχος, για παράδειγμα, αποδίδει στον Πλάτωνα πολλές διδασκαλίες που σαφώς δεν είναι πλατωνικές· και ο Αττικός, ο οποίος αντιπαραθέτει τον Πλάτωνα στον Αριστοτέλη, επιτιθέμενος σφοδρά στον τελευταίο, δεν επαναφέρει εντούτοις τις αρχικές πλατωνικές διδασκαλίες.
Στην πραγματικότητα, όχι μόνο η «συγκρητιστική» τάση του λεγόμενου «Κύκλου του Γαΐου» αποδεικνύεται η πιο γόνιμη, αλλά, από ορισμένες απόψεις, είναι και εκείνη που βρίσκεται πιο κοντά στο «πνεύμα» του Πλάτωνα.²⁶
Μια άλλη διάκριση μπορεί να γίνει —ίσως με λιγότερη αυθαιρεσία— ανάμεσα στους Μεσοπλατωνικούς που έδωσαν στον λόγο τους περισσότερο «φιλοσοφική» μορφή και σε εκείνους που έδειξαν ιδιαίτερη ευαισθησία στις «θρησκευτικές και μυστικιστικές» απαιτήσεις, όπως ο Πλούταρχος, ο Κέλσος και ο ίδιος ο Απουλήιος.
Στον Πλούταρχο —όπως έχουμε ήδη πει— αναδεικνύεται ιδιαίτερα και η ανατολική συνιστώσα: πράγματι, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την αιγυπτιακή θρησκεία και μυθολογία, την οποία ερμηνεύει με ενδιαφέροντα αλληγορικό τρόπο, όπως θα δούμε.
Η παρουσίαση του Μεσοπλατωνισμού μπορεί να γίνει είτε μέσω αναλυτικής εξέτασης όσων γνωρίζουμε για τους επιμέρους στοχαστές είτε μέσω της ανασύνθεσης των παραπάνω τάσεων είτε, τέλος, επιχειρώντας μια ενιαία και συνθετική ανασύνθεση των βασικών προβλημάτων και των λύσεων που προτάθηκαν.
Εμείς επιλέξαμε αυτήν την τρίτη μέθοδο, δεδομένου ότι η πρώτη αποδεικνύεται αρκετά διάσπαρτη, ενώ η δεύτερη οδηγεί σε μάλλον αβέβαια και, συνεπώς, όχι ιδιαίτερα πειστικά αποτελέσματα.²⁷
Πριν προχωρήσουμε στην εξέταση των προβλημάτων, θέλουμε ωστόσο να κάνουμε μία τελευταία διευκρίνιση σχετικά με τη σημασία και τα όρια του Μεσοπλατωνισμού.
3. Η ιστορικο-φιλοσοφική σημασία και τα θεωρητικά όρια του Μεσοπλατωνισμού
Η σημασία του Μεσοπλατωνισμού, που για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε παραγνωριστεί, μπορεί να διατυπωθεί σύντομα.
Χωρίς το μεσοπλατωνικό κίνημα ο Νεοπλατωνισμός θα ήταν σχεδόν ανεξήγητος. Ο Πλωτίνος, στις διδασκαλίες του, σχολίαζε κυρίως κείμενα Μεσοπλατωνικών²⁸ και κείμενα Περιπατητικών επηρεασμένων από τον Μεσοπλατωνισμό.²⁹
Επιπλέον, από τους Μεσοπλατωνικούς άντλησε όχι μόνο ορισμένα βασικά προβλήματα, αλλά και τις αντίστοιχες λύσεις.
Πράγματι, ορισμένες διατυπώσεις που ο Πλωτίνος κάνει στις Εννεάδες χωρίς να αισθάνεται την ανάγκη να τις αποδείξει —και που ο σύγχρονος αναγνώστης απορεί που δεν αποδεικνύονται— εξηγούνται ακριβώς από το γεγονός ότι, με τον Μεσοπλατωνισμό, είχαν καταστεί κοινά αποδεκμένες θέσεις και ως τέτοιες υιοθετούνται από τον Πλωτίνο.
Ο Μεσοπλατωνισμός είναι επίσης σημαντικός και για την κατανόηση της πρώιμης χριστιανικής σκέψης, δηλαδή της πρώτης Πατερικής, η οποία, πριν από τη γένεση του Νεοπλατωνισμού, άντλησε από αυτό το ρεύμα τις κατηγορίες σκέψης με τις οποίες επιχείρησε να θεμελιώσει φιλοσοφικά την πίστη.³⁰
Ένα ενδιαφέρον γεγονός αξίζει να σημειωθεί σχετικά με αυτό: όπως ο Νεοπλατωνισμός, μετά τον Πλωτίνο, θα χρησιμοποιηθεί παράλληλα από τους εθνικούς φιλοσόφους προς υπεράσπιση του παγανισμού και από τους χριστιανούς στοχαστές προς υπεράσπιση του Χριστιανισμού, έτσι συνέβη —αν και σε μικρότερο βαθμό— και με τον Μεσοπλατωνισμό: ο Κέλσος έγραψε το πρώτο φιλοσοφικό έργο κατά των Χριστιανών χρησιμοποιώντας μεσοπλατωνικές κατηγορίες, ενώ, παράλληλα, οι Χριστιανοί, όπως ειπώθηκε, άντλησαν από τον Μεσοπλατωνισμό τα μέσα για να επεξεργαστούν θεωρητικά τη δική τους αντίληψη για τον κόσμο και τη ζωή.
Ο Μεσοπλατωνισμός αποτελεί, επομένως, έναν από τους ουσιώδεις συνδετικούς κρίκους στην ιστορία της δυτικής σκέψης.
Τα όρια αυτού του κινήματος έγκεινται στο γεγονός ότι οι προσπάθειες αναστοχασμού και συστηματοποίησης του Πλατωνισμού παρέμειναν ασταθείς και, κατά κάποιον τρόπο, «ημιτελείς».
Κανένας από τους Μεσοπλατωνικούς δεν κατόρθωσε να φθάσει σε μια σύνθεση, αν όχι οριστική, τουλάχιστον υποδειγματική.
Στον Μεσοπλατωνισμό δεν έλειψαν άνθρωποι με πνευματική οξύτητα· έλειψε όμως η δημιουργική ή αναδημιουργική ιδιοφυΐα και, ακριβώς γι’ αυτό, παρέμεινε μια μεταβατική φιλοσοφία, στο μέσο της πορείας που οδηγεί από τον Πλάτωνα στον Πλωτίνο.
Σημειώσεις:
Όπως είναι γνωστό, ο Ωριγένης αντέκρουσε συστηματικά και λεπτομερώς τις θέσεις του Ἀληθοῦς Λόγου στο έργο Κατὰ Κέλσου, ώστε, χάρη στον Ωριγένη, είναι δυνατόν να ανασυνθέσουμε τις βασικές γραμμές του έργου του Κέλσου, το οποίο έχει χαθεί.²⁰
Ο ρήτορας Μάξιμος ο Τύριος ανέπτυξε τη δραστηριότητά του στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Οι πηγές μας τοποθετούν την αρχή της δράσης του γύρω στο 155 μ.Χ. Ο Μάξιμος υπήρξε κυρίως ρήτορας και ο Πλατωνισμός του έχει λαϊκό χαρακτήρα.²¹
Αξιόλογος υπήρξε και ο Σεύηρος, ο οποίος τοποθετείται πιθανότατα στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Πράγματι, από τον Πορφύριο γνωρίζουμε ότι τα σχόλια του Σεύηρου διαβάζονταν —μαζί με εκείνα του Κρονίου, του Νουμηνίου, του Γαΐου, του Αττικού, του Ασπασίου, του Αλεξάνδρου και του Αδράστου— από τον Πλωτίνο στις διδασκαλίες του. Επιπλέον, από τις παραπομπές του Πρόκλου σε αυτόν τον φιλόσοφο και από τις διδασκαλίες που του αποδίδονται προκύπτουν επαρκείς επιβεβαιώσεις αυτής της χρονολόγησης.
Εκτός από τον Πρόκλο, ο Σεύηρος μνημονεύεται και από τον Ιάμβλιχο και τον Συριανό. Ο Ευσέβιος μας διασώζει επίσης ένα απόσπασμα του.²²
Σε αυτή την εποχή, πλέον, ο Πλατωνισμός είχε επιβληθεί σχεδόν ως μια οικουμενική σκέψη.²³
Δυστυχώς, μόνο ένα πολύ μικρό μέρος της παραγωγής αυτών των συγγραφέων έχει διασωθεί, με ελάχιστες εξαιρέσεις.²⁴
Διαθέτουμε ακόμη πλήρη έργα του Πλουτάρχου, του Θέωνα του Σμυρναίου, του Αλβίνου, του Αλκίνοου, του Απουληίου και του Μάξιμου του Τυρίου, όπως ήδη αναφέραμε. Από άλλους Μεσοπλατωνικούς σώζονται μόνο αποσπάσματα, ενώ για ορισμένους γνωρίζουμε σχεδόν μόνο το όνομα.
Το σημαντικότερο ακέραιο κείμενο που μας έχει διασωθεί —όπως ήδη είπαμε— είναι ο Διδασκαλικός, όποιο κι αν είναι το πραγματικό όνομα του συγγραφέα του, είτε Αλκίνοος είτε ο ίδιος ο Αλβίνος.²⁵
2. Διαφορετικές τάσεις και διαρθρώσεις του κινήματος του Μεσοπλατωνισμού
Ορισμένοι μελετητές θεώρησαν ότι μπορούν να διακρίνουν στον Μεσοπλατωνισμό δύο βασικές τάσεις μεταξύ τους διαφορετικές: μία πρώτη συνθετικού (συγκρητιστικού) χαρακτήρα, δηλαδή πρόθυμη να αξιοποιήσει τα επιτεύγματα των διαφόρων σχολών, και μία δεύτερη πιο «ορθόδοξη», δηλαδή περισσότερο διατεθειμένη να απορρίψει τις διδασκαλίες άλλων σχολών για να προσκολληθεί σε εκείνες που θεωρούνται αυθεντικά πλατωνικές.
Ο κύκλος του Γαΐου θα εκπροσωπούσε την «συγκρητιστική» τάση, ενώ εκπρόσωποι της λεγόμενης «ορθόδοξης» τάσης θα ήταν ο Πλούταρχος, ο Καλβένιος Ταύρος, ο Νικόστρατος και, κυρίως, ο Αττικός.
Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι η υποτιθέμενη «ορθοδοξία» αυτών των εκπροσώπων βρίσκεται —αν υπάρχει— περισσότερο στις προθέσεις παρά στα ίδια τα πράγματα.
Ο Πλούταρχος, για παράδειγμα, αποδίδει στον Πλάτωνα πολλές διδασκαλίες που σαφώς δεν είναι πλατωνικές· και ο Αττικός, ο οποίος αντιπαραθέτει τον Πλάτωνα στον Αριστοτέλη, επιτιθέμενος σφοδρά στον τελευταίο, δεν επαναφέρει εντούτοις τις αρχικές πλατωνικές διδασκαλίες.
Στην πραγματικότητα, όχι μόνο η «συγκρητιστική» τάση του λεγόμενου «Κύκλου του Γαΐου» αποδεικνύεται η πιο γόνιμη, αλλά, από ορισμένες απόψεις, είναι και εκείνη που βρίσκεται πιο κοντά στο «πνεύμα» του Πλάτωνα.²⁶
Μια άλλη διάκριση μπορεί να γίνει —ίσως με λιγότερη αυθαιρεσία— ανάμεσα στους Μεσοπλατωνικούς που έδωσαν στον λόγο τους περισσότερο «φιλοσοφική» μορφή και σε εκείνους που έδειξαν ιδιαίτερη ευαισθησία στις «θρησκευτικές και μυστικιστικές» απαιτήσεις, όπως ο Πλούταρχος, ο Κέλσος και ο ίδιος ο Απουλήιος.
Στον Πλούταρχο —όπως έχουμε ήδη πει— αναδεικνύεται ιδιαίτερα και η ανατολική συνιστώσα: πράγματι, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την αιγυπτιακή θρησκεία και μυθολογία, την οποία ερμηνεύει με ενδιαφέροντα αλληγορικό τρόπο, όπως θα δούμε.
Η παρουσίαση του Μεσοπλατωνισμού μπορεί να γίνει είτε μέσω αναλυτικής εξέτασης όσων γνωρίζουμε για τους επιμέρους στοχαστές είτε μέσω της ανασύνθεσης των παραπάνω τάσεων είτε, τέλος, επιχειρώντας μια ενιαία και συνθετική ανασύνθεση των βασικών προβλημάτων και των λύσεων που προτάθηκαν.
Εμείς επιλέξαμε αυτήν την τρίτη μέθοδο, δεδομένου ότι η πρώτη αποδεικνύεται αρκετά διάσπαρτη, ενώ η δεύτερη οδηγεί σε μάλλον αβέβαια και, συνεπώς, όχι ιδιαίτερα πειστικά αποτελέσματα.²⁷
Πριν προχωρήσουμε στην εξέταση των προβλημάτων, θέλουμε ωστόσο να κάνουμε μία τελευταία διευκρίνιση σχετικά με τη σημασία και τα όρια του Μεσοπλατωνισμού.
3. Η ιστορικο-φιλοσοφική σημασία και τα θεωρητικά όρια του Μεσοπλατωνισμού
Η σημασία του Μεσοπλατωνισμού, που για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε παραγνωριστεί, μπορεί να διατυπωθεί σύντομα.
Χωρίς το μεσοπλατωνικό κίνημα ο Νεοπλατωνισμός θα ήταν σχεδόν ανεξήγητος. Ο Πλωτίνος, στις διδασκαλίες του, σχολίαζε κυρίως κείμενα Μεσοπλατωνικών²⁸ και κείμενα Περιπατητικών επηρεασμένων από τον Μεσοπλατωνισμό.²⁹
Επιπλέον, από τους Μεσοπλατωνικούς άντλησε όχι μόνο ορισμένα βασικά προβλήματα, αλλά και τις αντίστοιχες λύσεις.
Πράγματι, ορισμένες διατυπώσεις που ο Πλωτίνος κάνει στις Εννεάδες χωρίς να αισθάνεται την ανάγκη να τις αποδείξει —και που ο σύγχρονος αναγνώστης απορεί που δεν αποδεικνύονται— εξηγούνται ακριβώς από το γεγονός ότι, με τον Μεσοπλατωνισμό, είχαν καταστεί κοινά αποδεκμένες θέσεις και ως τέτοιες υιοθετούνται από τον Πλωτίνο.
Ο Μεσοπλατωνισμός είναι επίσης σημαντικός και για την κατανόηση της πρώιμης χριστιανικής σκέψης, δηλαδή της πρώτης Πατερικής, η οποία, πριν από τη γένεση του Νεοπλατωνισμού, άντλησε από αυτό το ρεύμα τις κατηγορίες σκέψης με τις οποίες επιχείρησε να θεμελιώσει φιλοσοφικά την πίστη.³⁰
Ένα ενδιαφέρον γεγονός αξίζει να σημειωθεί σχετικά με αυτό: όπως ο Νεοπλατωνισμός, μετά τον Πλωτίνο, θα χρησιμοποιηθεί παράλληλα από τους εθνικούς φιλοσόφους προς υπεράσπιση του παγανισμού και από τους χριστιανούς στοχαστές προς υπεράσπιση του Χριστιανισμού, έτσι συνέβη —αν και σε μικρότερο βαθμό— και με τον Μεσοπλατωνισμό: ο Κέλσος έγραψε το πρώτο φιλοσοφικό έργο κατά των Χριστιανών χρησιμοποιώντας μεσοπλατωνικές κατηγορίες, ενώ, παράλληλα, οι Χριστιανοί, όπως ειπώθηκε, άντλησαν από τον Μεσοπλατωνισμό τα μέσα για να επεξεργαστούν θεωρητικά τη δική τους αντίληψη για τον κόσμο και τη ζωή.
Ο Μεσοπλατωνισμός αποτελεί, επομένως, έναν από τους ουσιώδεις συνδετικούς κρίκους στην ιστορία της δυτικής σκέψης.
Τα όρια αυτού του κινήματος έγκεινται στο γεγονός ότι οι προσπάθειες αναστοχασμού και συστηματοποίησης του Πλατωνισμού παρέμειναν ασταθείς και, κατά κάποιον τρόπο, «ημιτελείς».
Κανένας από τους Μεσοπλατωνικούς δεν κατόρθωσε να φθάσει σε μια σύνθεση, αν όχι οριστική, τουλάχιστον υποδειγματική.
Στον Μεσοπλατωνισμό δεν έλειψαν άνθρωποι με πνευματική οξύτητα· έλειψε όμως η δημιουργική ή αναδημιουργική ιδιοφυΐα και, ακριβώς γι’ αυτό, παρέμεινε μια μεταβατική φιλοσοφία, στο μέσο της πορείας που οδηγεί από τον Πλάτωνα στον Πλωτίνο.
Σημειώσεις:
¹⁰ Ο J. Freudenthal, Der Platoniker Albinos und der falsche Alkinoos, «Hellenistische Studien», II, Βερολίνο 1879, επιχείρησε να αποδείξει ότι το «Αλκίνοος» δεν είναι παρά γραφική παραφθορά του «Αλβίνος». Ο M. Giusta επανέφερε σε συζήτηση αυτή τη θέση, η οποία είχε καταστεί γενικά αποδεκτή, στο άρθρο Ἀλβίνου Ἐπιτομή ἢ Ἀλκίνου Διδασκαλικός;, στα «Atti dell’Accademia delle Scienze di Torino, Classe di Scienze morali, storiche e filologiche», 95 (1960-1961), σσ. 167-194. Έκτοτε οι μελετητές ακολούθησαν αυτή τη γραμμή και σήμερα οι περισσότεροι απορρίπτουν τη θέση του Freudenthal, ενώ η σύγχρονη έκδοση αναφοράς αποκαθιστά το αρχικό όνομα: Alcinoos, Enseignement des doctrines de Platon, εισαγωγή, κριτική έκδοση και σχόλια από τον J. Whittaker και μετάφραση από τον P. Louis, Les Belles Lettres, Παρίσι 1990. Σημειώνεται ότι ο E. Orth επιχείρησε να αποδώσει στον Αλβίνο και το αντιστοϊκό έργο De qualitatibus incorporeis, που σώζεται μεταξύ των έργων του Γαληνού αλλά θεωρείται εδώ και καιρό νόθο· πρβλ. Les oeuvres d’Albinos le Platonicien, στο «L’Antiquité Classique», 16 (1947), σσ. 113-114. Το έργο Περὶ τῆς ἀσωματότητος τῶν ποιοτήτων, με ιταλική μετάφραση και σημειώσεις, επιμελήθηκε ο M. Giusta, «Accademia delle Scienze», Τορίνο 1976. Πρβλ. Moraux, L’Aristotelismo presso i Greci, όπ. π., II, 2, σσ. 15-52. Για τη βιβλιογραφία βλ. Schedario, λήμμα· κείμενα και μετάφραση στο Vimercati, έκδ. Bompiani, όπ. π., κεφ. VI.
¹¹ Ο Απουλήιος γεννήθηκε στη Μάδαυρα στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Οι μελετητές προτείνουν ως πιθανή χρονολογία το 125, με βάση το ότι γύρω στο 158 διεξήχθη η δίκη του για μαγεία και ότι τότε ήταν λίγο πάνω από τριάντα ετών. Πρόκειται όμως για υποθέσεις. Βλ. βιβλιογραφία στο Schedario, λήμμα· τα φιλοσοφικά έργα με μετάφραση στο Vimercati, έκδ. Bompiani, όπ. π., κεφ. XIV.
¹² Πρβλ. Anonymer Kommentar zu Platons Theaetet (Papyrus 9782) μαζί με τρία αποσπάσματα φιλοσοφικού περιεχομένου (Pap. N. 8, Pap. 9766-9569), με τη συνεργασία του J. L. Heiberg, επιμ. H. Diels και W. Schubart, «Berliner Klassikertexte», τεύχ. II, Βερολίνο 1905. Το σχόλιο αυτό μελετήθηκε διεξοδικά από τον K. Praechter σε μια περίφημη κριτική στο «Göttingische Gelehrte Anzeiger», 171 (1909), σσ. 530-547, τώρα στο Kleine Schriften, Hildesheim–New York 1973, σσ. 264 κ.ε.· επανεξετάζεται επίσης από τον Moraux, L’Aristotelismo presso i Greci, όπ. π., II, 2, σσ. 53-65· κείμενο και μετάφραση στο Vimercati, όπ. π., κεφ. II.
¹³ Ο Θέων ο Σμυρναίος έζησε επί αυτοκράτορος Αδριανού. Η Expositio rerum mathematicarum ad legendum Platonem utilium εκδόθηκε από τον E. Hiller, Λειψία 1878, και με γαλλική μετάφραση από τον J. Dupuis: Théon de Smyrne Philosophe Platonicien, Παρίσι 1892· Βρυξέλλες 1966².
¹⁴ Για τον Νιγρῖνο πληροφορούμαστε μόνο από τον Λουκιανό, ο οποίος του αφιερώνει ένα έργο που φέρει το όνομα του φιλοσόφου (βλ. Λουκιανός, Άπαντα, όπ. π., σσ. 114-137).
¹⁵ Λουκιανός, Νιγρῖνος, 17 κ.ε.
¹⁶ Οι μαρτυρίες για τον Λούκιο έχουν συγκεντρωθεί, με μετάφραση και σχολιασμό, από τον Gioè 2002, σσ. 117-154· και τώρα στο Vimercati, έκδ. Bompiani, όπ. π., κεφ. VII. Βλ. επίσης Moraux, L’Aristotelismo presso i Greci, όπ. π., II, 2, σσ. 97-131.
¹⁷ Οι μαρτυρίες για τον Νικόστρατο έχουν συγκεντρωθεί, με μετάφραση και σχολιασμό, από τον Gioè 2002, σσ. 155-219· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. VIII. Για τη μορφή αυτού του Μεσοπλατωνικού παραμένει θεμελιώδες το άρθρο του K. Praechter, Nikostratos der Platoniker, στο «Hermes», 57 (1922), σσ. 481-517. Πρβλ. Σιμπλίκιος, In Arist. Categ., 1, 9 κ.ε.· 76, 13 κ.ε. = 13 T Gioè, όπου παρουσιάζεται κατά κάποιον τρόπο ως πρόδρομος του Πλωτίνου στο ζήτημα αυτό (όπως και ο Λούκιος: πρβλ. Λούκιος, 5 T Gioè). Για τη σκέψη του βλ. Moraux, όπ. π., II, 2, σσ. 97-131.
¹⁸ Ο Αττικός έζησε στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Ο Ιερώνυμος στις Χρονικές (σ. 207 Helm) μας πληροφορεί ότι ο φιλόσοφος ήταν διάσημος το 176 μ.Χ. Κριτική έκδοση των αποσπασμάτων του, με γαλλική μετάφραση και σημειώσεις, επιμελήθηκε ο É. des Places: Atticus, Fragments, Les Belles Lettres, Παρίσι 1977· ιταλική μετάφραση στο G. Martano, Due precursori del Neoplatonismo, Νάπολη χ.χ., σσ. 23-61· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. XIII. Πρβλ. Moraux, όπ. π., II, 2, σσ. 133-150.
¹⁹ Οι μαρτυρίες για τον Αρποκράτιωνα έχουν συγκεντρωθεί, με μετάφραση και σχολιασμό, από τον Gioè 2002, σσ. 435-485· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. XI. Γεννήθηκε στο Άργος και ήταν μαθητής του Αττικού (πρβλ. ιδίως Πρόκλος, In Plat. Tim., I, σ. 305, 6 κ.ε. Diehl = 2 T Gioè· και I, σ. 304, 22 κ.ε. Diehl = 22 T Gioè).
²⁰ Οι μελετητές, με βάση τον Ωριγένη, Contra Celsum, VIII, 68 κ.ε., υποθέτουν ότι ο Κέλσος συνέγραψε το έργο του στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Μάρκου Αυρηλίου, δηλαδή γύρω στο 177/179 μ.Χ. Οι φιλοσοφικές κατηγορίες που χρησιμοποιεί δεν είναι γενικά πλατωνικές, αλλά ειδικά μεσοπλατωνικές. Κριτική ανασύνθεση του έργου επιμελήθηκε ο O. Glöckner, Βόννη 1924. Βλ. τώρα κείμενο και μετάφραση στο Vimercati, όπ. π., κεφ. XV.
²¹ Από τον Μάξιμο τον Τύριο έχουν διασωθεί 41 Λόγοι ή Διαλέξεις, που εκδόθηκαν επανειλημμένα στη νεότερη εποχή. Η πιο προσεγμένη έκδοση παραμένει εκείνη του H. Hobein, Λειψία 1910.
²² Όλες οι μαρτυρίες και τα αποσπάσματα του Σεύηρου έχουν συγκεντρωθεί, μεταφραστεί και σχολιαστεί από τον Gioè 2002, σσ. 375-433· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. X.
²³ Ο Praechter, στο άρθρο Hierax der Platoniker, στο «Hermes», 41 (1906), σσ. 593-618, μελέτησε αποσπάσματα που παραδίδει ο Στοβαίος από έργο Περὶ δικαιοσύνης ενός Πλατωνικού ονόματι Ιέρακος, το οποίο παρουσιάζει συγγένειες με τον Αλβίνο και πιθανότατα ανήκει σε αυτή την εποχή. Στους Μεσοπλατωνικούς ανήκε πιθανότατα και ο Ιούνκος, συγγραφέας διαλόγου Περὶ γήρατος, από τον οποίο ο Στοβαίος παραδίδει αποσπάσματα. Τέλος, η παρουσίαση του Πλάτωνα από τον Διογένη Λαέρτιο (III, 67-80) φέρει επιδράσεις του Μεσοπλατωνισμού. Και το ψευδοπλουτάρχειο έργο De fato αποτελεί τυπικό τεκμήριο μεσοπλατωνικής σκέψης· βλ. έκδοση με μετάφραση του E. Valgilio: Ps. Plutarco, De fato, Ρώμη 1964.
²⁴ Η συστηματική συλλογή όλων των μαρτυριών και αποσπασμάτων των Μεσοπλατωνικών ήταν αναγκαία και πραγματοποιήθηκε υποδειγματικά από τον Vimercati για τη σειρά «Il Pensiero Occidentale» της Bompiani.
²⁵ Πρβλ. ανωτέρω, σημ. 10.
²⁶ Η διάκριση μεταξύ «ορθόδοξης» και «συγκρητιστικής» τάσης οφείλεται στον Praechter (πρβλ. Die Philosophie des Altertums, όπ. π., σσ. 524 κ.ε.). Μεταξύ εκείνων που συνέβαλαν στην αποδόμηση αυτής της, κανονικής πλέον, θέσης, αναφέρουμε τον C. Moreschini, La posizione di Apuleio e della scuola di Gaio, στο «Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa», 33 (1964), σσ. 16-56.
²⁷ Η πρώτη μέθοδος καταλήγει να περιορίζει την έκθεση σε ένα είδος «αιτιολογημένου καταλόγου», όπως συμβαίνει στην κατά τα άλλα αξιόλογη παρουσίαση του Praechter (Die Philosophie des Altertums, όπ. π., σσ. 524-556). Η δεύτερη μέθοδος θα ήταν δυνατή μόνο αν διαθέταμε περισσότερα έργα των Μεσοπλατωνικών. Ο Αλβίνος, για παράδειγμα, που από όσα σώζονται φαίνεται να κλίνει προς καθαρά φιλοσοφικά ενδιαφέροντα, θα μπορούσε να εμφανίζεται εντελώς διαφορετικός, αν διαθέταμε το έργο του όπου, όπως αναφέρει ο Τερτυλλιανός (De anima, 28, 1), η «αρχαία διδασκαλία» περί μετεμψύχωσης θεωρούνταν θεϊκής προέλευσης.
²⁸ Πρβλ. το ήδη επανειλημμένα αναφερθέν χωρίο του Πορφυρίου, Βίος Πλωτίνου, 14, όπου μνημονεύονται οι Σεύηρος, Γάιος και Αττικός.
²⁹ Πρβλ. την προηγούμενη σημείωση. Οι Περιπατητικοί που αναφέρονται είναι: Ασπάσιος, Αλέξανδρος και Άδραστος. Σε ποια έννοια ο Μεσοπλατωνισμός επηρέασε αυτούς, έχει ήδη εξηγηθεί στο βιβλίο VI.
³⁰ Πρέπει να αναγνωριστεί ότι στο παρελθόν οι μελετητές της πρώιμης χριστιανικής σκέψης διέγνωσαν τη σημασία του Μεσοπλατωνισμού και ανέδειξαν την ιστορική του αξία νωρίτερα και πληρέστερα από ό,τι οι μελετητές της εθνικής αρχαίας σκέψης της ίδιας εποχής.
Συνεχίζεται με:
Τμήμα ΙΙ. Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
Ι. Η εκ νέου ανακάλυψη του «ασώματου» στον Μεσοπλατωνισμό
¹¹ Ο Απουλήιος γεννήθηκε στη Μάδαυρα στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Οι μελετητές προτείνουν ως πιθανή χρονολογία το 125, με βάση το ότι γύρω στο 158 διεξήχθη η δίκη του για μαγεία και ότι τότε ήταν λίγο πάνω από τριάντα ετών. Πρόκειται όμως για υποθέσεις. Βλ. βιβλιογραφία στο Schedario, λήμμα· τα φιλοσοφικά έργα με μετάφραση στο Vimercati, έκδ. Bompiani, όπ. π., κεφ. XIV.
¹² Πρβλ. Anonymer Kommentar zu Platons Theaetet (Papyrus 9782) μαζί με τρία αποσπάσματα φιλοσοφικού περιεχομένου (Pap. N. 8, Pap. 9766-9569), με τη συνεργασία του J. L. Heiberg, επιμ. H. Diels και W. Schubart, «Berliner Klassikertexte», τεύχ. II, Βερολίνο 1905. Το σχόλιο αυτό μελετήθηκε διεξοδικά από τον K. Praechter σε μια περίφημη κριτική στο «Göttingische Gelehrte Anzeiger», 171 (1909), σσ. 530-547, τώρα στο Kleine Schriften, Hildesheim–New York 1973, σσ. 264 κ.ε.· επανεξετάζεται επίσης από τον Moraux, L’Aristotelismo presso i Greci, όπ. π., II, 2, σσ. 53-65· κείμενο και μετάφραση στο Vimercati, όπ. π., κεφ. II.
¹³ Ο Θέων ο Σμυρναίος έζησε επί αυτοκράτορος Αδριανού. Η Expositio rerum mathematicarum ad legendum Platonem utilium εκδόθηκε από τον E. Hiller, Λειψία 1878, και με γαλλική μετάφραση από τον J. Dupuis: Théon de Smyrne Philosophe Platonicien, Παρίσι 1892· Βρυξέλλες 1966².
¹⁴ Για τον Νιγρῖνο πληροφορούμαστε μόνο από τον Λουκιανό, ο οποίος του αφιερώνει ένα έργο που φέρει το όνομα του φιλοσόφου (βλ. Λουκιανός, Άπαντα, όπ. π., σσ. 114-137).
¹⁵ Λουκιανός, Νιγρῖνος, 17 κ.ε.
¹⁶ Οι μαρτυρίες για τον Λούκιο έχουν συγκεντρωθεί, με μετάφραση και σχολιασμό, από τον Gioè 2002, σσ. 117-154· και τώρα στο Vimercati, έκδ. Bompiani, όπ. π., κεφ. VII. Βλ. επίσης Moraux, L’Aristotelismo presso i Greci, όπ. π., II, 2, σσ. 97-131.
¹⁷ Οι μαρτυρίες για τον Νικόστρατο έχουν συγκεντρωθεί, με μετάφραση και σχολιασμό, από τον Gioè 2002, σσ. 155-219· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. VIII. Για τη μορφή αυτού του Μεσοπλατωνικού παραμένει θεμελιώδες το άρθρο του K. Praechter, Nikostratos der Platoniker, στο «Hermes», 57 (1922), σσ. 481-517. Πρβλ. Σιμπλίκιος, In Arist. Categ., 1, 9 κ.ε.· 76, 13 κ.ε. = 13 T Gioè, όπου παρουσιάζεται κατά κάποιον τρόπο ως πρόδρομος του Πλωτίνου στο ζήτημα αυτό (όπως και ο Λούκιος: πρβλ. Λούκιος, 5 T Gioè). Για τη σκέψη του βλ. Moraux, όπ. π., II, 2, σσ. 97-131.
¹⁸ Ο Αττικός έζησε στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Ο Ιερώνυμος στις Χρονικές (σ. 207 Helm) μας πληροφορεί ότι ο φιλόσοφος ήταν διάσημος το 176 μ.Χ. Κριτική έκδοση των αποσπασμάτων του, με γαλλική μετάφραση και σημειώσεις, επιμελήθηκε ο É. des Places: Atticus, Fragments, Les Belles Lettres, Παρίσι 1977· ιταλική μετάφραση στο G. Martano, Due precursori del Neoplatonismo, Νάπολη χ.χ., σσ. 23-61· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. XIII. Πρβλ. Moraux, όπ. π., II, 2, σσ. 133-150.
¹⁹ Οι μαρτυρίες για τον Αρποκράτιωνα έχουν συγκεντρωθεί, με μετάφραση και σχολιασμό, από τον Gioè 2002, σσ. 435-485· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. XI. Γεννήθηκε στο Άργος και ήταν μαθητής του Αττικού (πρβλ. ιδίως Πρόκλος, In Plat. Tim., I, σ. 305, 6 κ.ε. Diehl = 2 T Gioè· και I, σ. 304, 22 κ.ε. Diehl = 22 T Gioè).
²⁰ Οι μελετητές, με βάση τον Ωριγένη, Contra Celsum, VIII, 68 κ.ε., υποθέτουν ότι ο Κέλσος συνέγραψε το έργο του στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Μάρκου Αυρηλίου, δηλαδή γύρω στο 177/179 μ.Χ. Οι φιλοσοφικές κατηγορίες που χρησιμοποιεί δεν είναι γενικά πλατωνικές, αλλά ειδικά μεσοπλατωνικές. Κριτική ανασύνθεση του έργου επιμελήθηκε ο O. Glöckner, Βόννη 1924. Βλ. τώρα κείμενο και μετάφραση στο Vimercati, όπ. π., κεφ. XV.
²¹ Από τον Μάξιμο τον Τύριο έχουν διασωθεί 41 Λόγοι ή Διαλέξεις, που εκδόθηκαν επανειλημμένα στη νεότερη εποχή. Η πιο προσεγμένη έκδοση παραμένει εκείνη του H. Hobein, Λειψία 1910.
²² Όλες οι μαρτυρίες και τα αποσπάσματα του Σεύηρου έχουν συγκεντρωθεί, μεταφραστεί και σχολιαστεί από τον Gioè 2002, σσ. 375-433· και τώρα στο Vimercati, όπ. π., κεφ. X.
²³ Ο Praechter, στο άρθρο Hierax der Platoniker, στο «Hermes», 41 (1906), σσ. 593-618, μελέτησε αποσπάσματα που παραδίδει ο Στοβαίος από έργο Περὶ δικαιοσύνης ενός Πλατωνικού ονόματι Ιέρακος, το οποίο παρουσιάζει συγγένειες με τον Αλβίνο και πιθανότατα ανήκει σε αυτή την εποχή. Στους Μεσοπλατωνικούς ανήκε πιθανότατα και ο Ιούνκος, συγγραφέας διαλόγου Περὶ γήρατος, από τον οποίο ο Στοβαίος παραδίδει αποσπάσματα. Τέλος, η παρουσίαση του Πλάτωνα από τον Διογένη Λαέρτιο (III, 67-80) φέρει επιδράσεις του Μεσοπλατωνισμού. Και το ψευδοπλουτάρχειο έργο De fato αποτελεί τυπικό τεκμήριο μεσοπλατωνικής σκέψης· βλ. έκδοση με μετάφραση του E. Valgilio: Ps. Plutarco, De fato, Ρώμη 1964.
²⁴ Η συστηματική συλλογή όλων των μαρτυριών και αποσπασμάτων των Μεσοπλατωνικών ήταν αναγκαία και πραγματοποιήθηκε υποδειγματικά από τον Vimercati για τη σειρά «Il Pensiero Occidentale» της Bompiani.
²⁵ Πρβλ. ανωτέρω, σημ. 10.
²⁶ Η διάκριση μεταξύ «ορθόδοξης» και «συγκρητιστικής» τάσης οφείλεται στον Praechter (πρβλ. Die Philosophie des Altertums, όπ. π., σσ. 524 κ.ε.). Μεταξύ εκείνων που συνέβαλαν στην αποδόμηση αυτής της, κανονικής πλέον, θέσης, αναφέρουμε τον C. Moreschini, La posizione di Apuleio e della scuola di Gaio, στο «Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa», 33 (1964), σσ. 16-56.
²⁷ Η πρώτη μέθοδος καταλήγει να περιορίζει την έκθεση σε ένα είδος «αιτιολογημένου καταλόγου», όπως συμβαίνει στην κατά τα άλλα αξιόλογη παρουσίαση του Praechter (Die Philosophie des Altertums, όπ. π., σσ. 524-556). Η δεύτερη μέθοδος θα ήταν δυνατή μόνο αν διαθέταμε περισσότερα έργα των Μεσοπλατωνικών. Ο Αλβίνος, για παράδειγμα, που από όσα σώζονται φαίνεται να κλίνει προς καθαρά φιλοσοφικά ενδιαφέροντα, θα μπορούσε να εμφανίζεται εντελώς διαφορετικός, αν διαθέταμε το έργο του όπου, όπως αναφέρει ο Τερτυλλιανός (De anima, 28, 1), η «αρχαία διδασκαλία» περί μετεμψύχωσης θεωρούνταν θεϊκής προέλευσης.
²⁸ Πρβλ. το ήδη επανειλημμένα αναφερθέν χωρίο του Πορφυρίου, Βίος Πλωτίνου, 14, όπου μνημονεύονται οι Σεύηρος, Γάιος και Αττικός.
²⁹ Πρβλ. την προηγούμενη σημείωση. Οι Περιπατητικοί που αναφέρονται είναι: Ασπάσιος, Αλέξανδρος και Άδραστος. Σε ποια έννοια ο Μεσοπλατωνισμός επηρέασε αυτούς, έχει ήδη εξηγηθεί στο βιβλίο VI.
³⁰ Πρέπει να αναγνωριστεί ότι στο παρελθόν οι μελετητές της πρώιμης χριστιανικής σκέψης διέγνωσαν τη σημασία του Μεσοπλατωνισμού και ανέδειξαν την ιστορική του αξία νωρίτερα και πληρέστερα από ό,τι οι μελετητές της εθνικής αρχαίας σκέψης της ίδιας εποχής.
Συνεχίζεται με:
Τμήμα ΙΙ. Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
Ι. Η εκ νέου ανακάλυψη του «ασώματου» στον Μεσοπλατωνισμό
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου