Ισλαμική επανάσταση: Ο Πλάτωνας σε εφαρμογή

Μανώλης Γ. Βαρδής

Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί ήταν καλά εξοικειωμένος και είχε βαθύ ενδιαφέρον για την ισλαμική μυστικοφιλοσοφική παράδοση της πολιτικής θεωρίας. Στους μελετητές της ισλαμικής μυστικοφιλοσοφικής παράδοσης, οι οποίοι ήταν οικείοι στον Χομεϊνί, συγκαταλέγονταν οι Farabi (θ. 950), Suhrawardi (θ. 1191), Αβικέννας (θ. 1037), Ιμπν Αραμπί (θ. 1240) και Μουλά Σάντρ (θ. 1641), οι οποίοι με τη σειρά τους επηρεάστηκαν από τον Πλάτωνα (348-347 π.Χ.). Αυτοί οι μελετητές βασίστηκαν σε κλασικές ισλαμικές πηγές και συχνά σε γραπτά αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων. Ο Χομεϊνί αναγνωρίζει επίσης την επιρροή του Πλάτωνα σε αυτούς τους φιλοσόφους.

Το 1970, μια ομάδα φοιτητών θεολογικής σχολής δημοσίευσε μια σειρά διαλέξεων σχετικά με τη θεωρία της ισλαμικής διακυβέρνησης με τίτλο “Velayat e faqih” ή «Η Κηδεμονία των Ισλαμιστών Νομικών». Ο συγγραφέας αυτών των διαλέξεων ήταν ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο οποίος αργότερα ίδρυσε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν. Στο Velayat e faqih, ο Χομεϊνί υποστηρίζει, ενώ περιμένει την επιστροφή του Madhi - του 12ου διαδόχου του προφήτη - ένας θρησκευτικός ηγέτης θα πρέπει να διορίζεται ως φύλακας του κράτους, «όπως ο διορισμός ενός κηδεμόνα για έναν ανήλικο». Το τέλειο κράτος, κήρυττε ο Χομεϊνί, θα πρέπει να κυβερνάται από έναν Ισλαμιστή νομικό. Παρόμοια με αυτό που ισχυρίστηκε ο Πλάτωνας όταν έγραφε στην Πολιτεία – «Αν οι φιλόσοφοι δεν γίνουν βασιλείς [473d] στις πόλεις, ή αυτοί που ονομάζονται σήμερα βασιλείς και δυνάστες δεν φιλοσοφήσουν γνήσια κι όσο χρειάζεται, σε τρόπο που να συμπέσει στο ίδιο πρόσωπο και δύναμη και φιλοσοφία, και δεν αποκλειστούν αναγκαστικά οι πολλές και διάφορες φύσεις ανθρώπων, που τραβούν σήμερα χωριστά τον ένα ή τον άλλο απ᾽ αυτούς τους δυο δρόμους, είναι αδύνατο, φίλε μου Γλαύκων, να σταματήσει το κακό στις πόλεις και σ᾽ όλο, νομίζω, το ανθρώπινο γένος» (Πλάτων, Πολιτεία).[ΝΟΜΙΚΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΦΑΡΙΣΑΙΣΜΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΠΡΟΕΚΥΨΕ Ο ΜΩΑΜΕΘΑΝΙΣΜΟΣ. ΠΑΡΟΜΟΙΟΣ Ο ΝΟΜΙΚΟΣ ΜΕ ΤΟΝ ΦΙΛΟΣΟΦΟ; ΟΠΩΣ Ο ΠΑΠΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ; Η ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗ;]

Ο Πλάτωνας και ο Χομεϊνί υποστήριζαν και οι δύο ένα κράτος που κυβερνιόταν από φιλοσόφους, καθώς πίστευαν ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς υλιστές και ότι η όρεξη και τα πάθη διέπουν την ανθρώπινη λογική. Ο Χομεϊνί, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ωστόσο, συμφωνεί ότι οι Ισλαμιστές στοχαστές επηρεάστηκαν από Έλληνες φιλοσόφους όπως ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης, αλλά ταυτόχρονα δικαιολογεί και τροποποιεί ορισμένες πτυχές της Πολιτείας του Πλάτωνα και προσπαθεί να φέρει σύγκλιση με τις ισλαμικές παραδόσεις για να φέρει μια συγκεκριμένη εκδήλωση της ιδεολογίας. Ο Χομεϊνί σίγουρα γνώριζε τα γραπτά του Πλάτωνα. Αυτό μπορεί να συναχθεί από μια συνέντευξη στο περιοδικό Time, στην οποία ο Χαμενεΐ λέει ότι ήταν βαθιά «γοητευμένος από τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα στα νιάτα του, των οποίων η Δημοκρατία παρείχε το μοντέλο για την έννοια της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Χομεϊνί». Αυτό το συγκεκριμένο γεγονός αποτέλεσε ένα από τα θεμελιώδη γεγονότα στην ιστορία της Ιρανικής Ισλαμικής Δημοκρατίας και ο Αγιατολάχ Χομεϊνί το αναφέρει στο βιβλίο του Kashf-al-Asrar. Οι ιστορικές γνώσεις αυτού του γεγονότος επηρέασαν το ιρανικό λαό, στην πραγματικότητα αναστάτωσαν τα συναισθήματα του λαού και οδήγησαν στην ενότητα και την ευρεία υποστήριξη του Αγιατολάχ Χομεϊνί.

Οι πρώην μαθητές του Χομεϊνί, Javad Bahonar και Madhi Ha’iri Yazdi, είχαν αποκαλύψει την επιρροή του Πλάτωνα στην πολιτική σκέψη του Χομεϊνί σε μια συνέντευξη με τον δημοσιογράφο του Time. Ο Χομεϊνί αναφέρθηκε σε ένα από τα βιβλία του Πλάτωνα, τον Τίμαιο, στο βιβλίο του Kashf al-asrar, γνωστό και ως “Η Αποκάλυψη των Μυστικών”. Αν και δεν μπορεί να σχολιαστεί με βεβαιότητα. Οι δημοκρατίες, όπως περιγράφονται τόσο από τον Χομεϊνί όσο και από τον Πλάτωνα, βασίζονται εν μέρει σε παρόμοιες υποθέσεις σχετικά με την ανθρώπινη φύση και τον ρόλο του κράτους, καθώς και την ιδέα της Δικαιοσύνης και των κοινών πόρων εντός της κοινότητας. Ο Πλάτωνας και ο Χομεϊνί υποστήριζαν και οι δύο ότι χωρίς την καθοδήγηση μιας σωστής κυβέρνησης, οι άνθρωποι μπορεί να διαφθαρούν. Ο Πλάτωνας αφιέρωσε ένα ολόκληρο μέρος της Πολιτείας στο να θρηνεί την κοινωνία χωρίς επαρκή κυβέρνηση, αποκαλώντας την μια απαίσια κατάσταση όπου ο «τυραννικός άνθρωπος... γίνεται μεθυσμένος, λάγνος, εμπαθής» (Πλάτων, Πολιτεία). Ομοίως, ο Χομεϊνί υποστήριξε ότι χωρίς την κατάλληλη εξουσία «όλοι θα καταπιέζονταν και θα βλάπτονταν οι άλλοι για χάρη των δικών τους απολαύσεων και συμφερόντων».[ΚΑΙ Ο ΜΑΝΩΛΗΣ Ο ΣΟΦΟΣ ΛΟΙΠΟΝ.ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΥ. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ]

Ο Πλάτωνας και ο Χομεϊνί υπαγόρευσαν αυστηρούς όρους για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι φύλακες (του Κράτους). Ο Πλάτωνας υποστήριξε: «οι φύλακες μας [δεν πρέπει] να γελάνε» και «η μέθη και η μαλθακότητα και η νωθρότητα είναι εντελώς ανάρμοστες στον χαρακτήρα των φύλακών μας». Ο Χομεϊνί επανέλαβε πολλά από τα ίδια, λέγοντας ότι «οι fuqaha είναι οι επίτροποι των προφητών, εφόσον δεν ασχολούνται με τις παράνομες επιθυμίες, τις απολαύσεις και τον πλούτο του κόσμου». Οι φύλακες, έλεγαν, δεν πρέπει να είναι «υλιστικά πλάσματα που προσπαθούν να συσσωρεύσουν κοσμικό πλούτο».

Ο Χομεϊνί και ο Πλάτωνας συμμερίζονταν την πεποίθηση ότι ο ρόλος των κηδεμόνων είναι να παρεμβαίνουν στις ζωές των υπηκόων τους προκειμένου να τους προστατεύουν από τη διαφθορά. Ο Πλάτωνας αφιέρωσε εκτενή χρόνο συζητώντας διάφορες κοινωνικές πτυχές του τέλειου κράτους, συμπεριλαμβανομένου του «είδους κοινότητας» γυναικών και παιδιών και του τρόπου «διαχείρισης» της περιόδου μεταξύ γέννησης και εκπαίδευσης». Προσδιόρισε τελετές αναπαραγωγής, κοινές συζύγους και παιδιά και διάφορους άλλους κοινωνικούς ελέγχους. Ο Χομεϊνί, από την άλλη πλευρά, δικαιολόγησε την ικανότητα του κηδεμόνα του να παρεμβαίνει στις ζωές των πολιτών του με το Ισλάμ. Είπε ότι το Κοράνι είναι περιεκτικό στις αποφάσεις του σχετικά με την ορθή συμπεριφορά στη ζωή, από «καθήκοντα... ενώ το βρέφος θηλάζει... πώς πρέπει να ανατρέφεται το παιδί, και πώς ο σύζυγος και η σύζυγος πρέπει να σχετίζονται μεταξύ τους και με τα παιδιά τους». Δεδομένου ότι το Κοράνι είχε κανόνες για όλες τις πτυχές της ζωής, ο κηδεμόνας ήταν επομένως δικαιολογημένος να παρεμβαίνει σε όλες τις πτυχές της ζωής. Ο Χομεϊνί υποστήριξε το ίδιο δικαίωμα παρέμβασης. [Ο ΠΛΑΤΩΝΑΣ ΤΕΛΙΚΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΟΥ ΧΑΡΕΜΙΟΥ. ΔΙΔΑΞΕ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΜΑΧΑΡΑΓΙΑΔΕΣ]

Σε όλο το “Velayat e faqih”, ο Χομεϊνί πήρε τις ιδέες του Πλάτωνα και τις τροποποίησε ώστε να ταιριάζουν στους δικούς του σκοπούς. Ενώ ο Χομεϊνί μπορεί να χρησιμοποίησε το Ισλάμ και τις παραδόσεις του για να δικαιολογήσει ένα ισλαμικό κράτος, το κράτος του Χομεϊνί μοιάζει πολύ με την Πολιτεία του Πλάτωνα. Πράγματι, ο μόνος σημαντικός τρόπος με τον οποίο ο Χομεϊνί παρέκκλινε από τον Πλάτωνα ήταν η πίστη του στον οικουμενισμό ενός ισλαμικού κράτους. Ο Χομεϊνί πίστευε ότι «το παγκόσμιο κίνημα όλων των άγρυπνων Μουσουλμάνων μπορεί να εγκαθιδρύσει ισλαμική κυβέρνηση στη θέση των τυραννικών καθεστώτων». Αυτός ο τύπος κράτους είναι παγκόσμιος: δεν περιορίζεται σε μία μόνο χώρα. Ο Πλάτων, από την άλλη πλευρά, πίστευε ότι «μία χώρα είναι αρκετή».

Βασικές πηγές:

Αlansha Malviya, “Khomeinis of Iran and the Idea of Philosopher Kings”. The Macksey Journal: Volume 3, Article 112.
Alina Utrata, “A Greek and a Persian: Plato’s Influence on Ayatollah Khomeini”. Avicenna/ The Stanford Journal of Muslim Affairs, 5/2, 2015, 6-9.
“Iran: The Unknown Ayatullah Khomeini,” Time, July 16, 1979.

Ισλαμική επανάσταση: Ο Πλάτωνας σε εφαρμογή - Αντίφωνο

ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΠΗΓΕΣ. ΤΟΝ ΞΕΡΟΥΜΕ ΑΠΟ ΜΝΗΜΗΣ.

Θεόδωρος Ι. Ζιάκας

Ορισμένοι είχαμε σχηματίσει, εδώ και πολλά χρόνια, την εικασία ότι παραδόξως το πολιτειακό σύστημα του μετεπαναστικού Ιράν είχε αναλογίες με το πολίτευμα της πλατωνικής Πολιτείας. Η αφορμή ήταν μια διερώτηση του Μαρξ στις Θέσεις για τον Φόυερμπαχ, η οποία οδηγούσε στο “ποιος θα μας φυλάξει από τους φύλακες” της Πολιτείας, όπου και η απάντηση: ο Βασιλιάς-Φιλόσοφος… Σας ευχαριστώ για την υποδειγματική τεκμηρίωση της εικασίας μας…
Καλό Πάσχα να έχετε.

Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΤΗ ΜΟΣΧΑ ΚΑΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΛΕΝΙΝ ΜΕΤΑΚΟΜΙΣΕ ΣΤΑ ΜΥΑΛΑ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΩΝ ΚΑΘΕ ΕΠΟΧΗΣ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΜΑΧΟΝΤΑΙ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟ ΜΗΤΡΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ.

"Μια επίθεση στα θεμέλια της αλήθειας και της συγκεκριμένης ελευθερίας βρίσκεται σε εξέλιξη από ένα Κράτος που έχει γίνει βιοκρατικό, με εξουσία πάνω στις ζωές μας, τόσο τις σωματικές όσο και τις πνευματικές, γυρίζοντάς μας πίσω στις απαρχές του πολιτισμού μας, συγκεκριμένα στο Βιβλίο Ι της Πολιτείας του Πλάτωνα. Ο Σωκράτης διαφωνεί για την ιδέα της δικαιοσύνης με τον Θρασύμαχο, έναν σοφιστή που υποστήριζε μια θέση ή την αντίθετή της, ανάλογα με την αμοιβή του - εν ολίγοις, έναν «διανοούμενο» της αρχαίας Ελλάδας. Ο Θρασύμαχος, αυτή τη φορά, είναι ασυνήθιστα σαφής και συνοπτικός, και το επιχείρημά του εξακολουθεί να ισχύει, είκοσι πέντε αιώνες αργότερα. «Λέω ότι η δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο παρά αυτό που ωφελεί τον ισχυρότερο. Κάθε κυβέρνηση θεσπίζει τους νόμους που την ωφελούν καλύτερα. (...) Μόλις θεσπιστούν αυτοί, οι ηγεμόνες δηλώνουν ότι αυτό που ωφελεί τους ίδιους είναι δίκαιο και για τους υπηκόους τους και τιμωρούν όσους παραβιάζουν τις εντολές τους ως παραβάτες των νόμων και ένοχους αδικίας. Αυτό, λοιπόν, καλέ άνθρωπε, είναι αυτό που λέω ότι είναι εξίσου δίκαιο σε όλες τις πόλεις: αυτό που ωφελεί την καθιερωμένη κυβέρνηση, η οποία είναι η κυρίαρχη εξουσία. Όποιος σκέφτεται καλά πρέπει να αναγνωρίσει ότι αυτό είναι εξίσου δίκαιο παντού: αυτό που ωφελεί τον ισχυρότερο.»[ΤΕΛΙΚΑ ΚΑΙ Ο ΤΡΑΜΠ ΕΠΗΡΕΑΣΤΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ]

Υπάρχει ακόμα στην πράξη η ελευθερία, η αρχέγονη και φυσική ικανότητα που μας δίνει τη δύναμη να σκεφτόμαστε και να αποφασίζουμε; Είναι ακόμα επιτρεπτό να συλλογιζόμαστε διαφορετικά από την κυρίαρχη, ενιαία και αποδεκτή άποψη, να αμφισβητούμε την επίσημη αφήγηση, είτε πρόκειται για πανδημία, εμβολιασμούς, θεωρία φύλου ή οποιοδήποτε άλλο αστικό και ηθικό ζήτημα, ή είμαστε καταδικασμένοι σε πολιτικό θάνατο λόγω της ομοιομορφίας; Είμαστε ελεύθεροι στον σημερινό κόσμο ή υποκείμεθα σε μια νέα τάξη πραγμάτων που έχει μεταμορφώσει την υποταγή, την υποτέλεια, την κατάσταση της δουλείας, τη δουλεία και τη φυλάκιση σε κάτι ελαφρύ, μάταιο, ανεπαίσθητο, ακόμη και γλυκό, αποδεκτό ως όφελος και αναπόφευκτο; Οι απαντήσεις είναι άβολες, αλλά δεν μπορούν να παραμείνουν αναπάντητες.[ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΜΕ ΤΟ ΚΟΡΑΝΙ; ΕΙΝΑΙ ΘΕΟΠΝΕΥΣΤΟ]