Συνέχεια από: Τετάρτη 29 Απριλίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤ΄
Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ, ΟΠΩΣ ΕΚΦΡΑΖΕΤΑΙ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑΣ ΤΟΥ «ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ» ΤΟΥ ΩΣ «ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΥ»
Η πρώτη ἐντοπίζεται στὸν Εὐθύφρονα καὶ περιγράφει τὰ συναισθήματα ποὺ δοκιμάζει ὁ ἱερέας ἀφ᾿ ὅτου ἔδωσε τρεῖς ὁρισμούς γιὰ τὴν ἔννοια «ἱερός», ὁρισμοὶ οἱ ὁποῖοι κατερρίφθησαν ἀπὸ τὸν Σωκράτη, διότι δὲν ἀνεδείκνυαν τὴν οὐσία τοῦ ἱεροῦ, ἀλλὰ μόνον τὰ χαρακτηριστικὰ καὶ τὶς ἰδιότητές του:
ΕΥΘ. Ἀλλ' ἐγώ, Σωκράτη, ἐκεῖνο ποὺ ἔχω στο μυαλό μου δὲν μπορῶ νὰ τὸ ἐκφράσω. Διότι κάθε φορὰ ποὺ προβάλλεται κάτι εἰς τὴν συζήτησιν, στριφογυρίζει (στὸ μυαλό μου), σὰν νὰ μὴ θέλῃ νὰ μείνῃ ἐκεῖ ποὺ τὸ βάλαμε.
ΣΩΚΡ. Τὰ λεγόμενά σου, Εὐθύφρων, φαίνονται νὰ εἶναι σὰν τὰ ἔργα τοῦ δικοῦ μου προγόνου Δαιδάλου. Καὶ ἐὰν ἐγὼ ἔλεγα καὶ ὑπεστήριζα αὐτὰ ποὺ λὲς ἐσὺ, ἴσως νὰ μὲ κορόιδευες, ὅτι ἐξαιτίας τῆς συγγενείας μου μὲ τὸν Δαίδαλον, μοῦ διαφεύγουν αἱ διατυπούμεναι διὰ τοῦ λόγου σκέψεις μου καὶ δὲν θέλουν νὰ μείνουν ἐκεῖ ποὺ θὰ τὰς τοποθετήσῃ κανείς. Τώρα ὅμως – ἐπειδὴ αὐταὶ αἱ ὑποθέσεις (που κάνεις), εἶναι ἰδικαί σου – χρειάζεται ἄλλο πείραγμα, διότι καὶ σὺ ὁ ἴδιος νομίζεις πὼς αἱ σκέψεις σου δὲν σοῦ εἶναι σταθεραί.
ΕΥΘ. Εμένα ὅμως μοῦ φαίνεται πὼς καὶ γιὰ τὰ λεγόμενά μας χρειάζεται τὸ ἴδιο πείραγμα. Διότι τὸ νὰ ἀλλάζουν κάθε τόσο οἱ ὁρισμοί ποὺ δίδω (διὰ τὸ ὅσιον καὶ ἀνόσιον) καὶ νὰ μὴ μένουν οἱ ἴδιοι δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ αἴτιος, ἀλλὰ μοῦ φαίνεται πὼς εἶσαι σὺ ποὺ παίζεις τὸν ρόλον τοῦ Δαιδάλου, ἐπειδή, ἂν ἐξηρτᾶτο ἀπὸ μένα, τὰ λεγόμενα, καθόλου δὲν θὰ ἄλλαζαν.
ΣΩΚΡ. Κοντεύω, λοιπόν, φίλτατε, νὰ περάσω γιὰ καλύτερος μάστορης ἀπὸ τὸν Δαίδαλο εἰς τὴν τέχνην του καὶ τόσο περισσότερο εἶμαι ἀξιώτερός του, ὅσο ἐκεῖνος μὲν ἔκαμε κινούμενα μόνο τὰ δικά του ἔργα, ἐνῶ ἐγὼ μαζί μὲ τὰ δικά μου, καθὼς φαίνεται, ἔκαμα καὶ τὰ ξένα. Κι ἀλήθεια, τοῦτο (τὸ χαρακτηριστικὸν) τῆς τέχνης μου εἶναι τὸ πιὸ λεπτό, γιατί ἄθελά μου εἶμαι σοφός. Θὰ προτιμοῦσα ὅμως αἱ σκέψεις μου νὰ μένουν ἀμετάβλητες καὶ πάντα οἱ ἴδιες καὶ ἂν εἶχα ἀκόμη μαζὺ μὲ τὴν τέχνην τοῦ Δαιδάλου καὶ τὰ πλούτη τοῦ Ταντάλου 55.
Μιὰ πολὺ πιὸ δυνατή μεταφορά περιέχεται στὸν Μένωνα. Ὁ Σωκράτης, ἀφοῦ ἀπέδειξε τὴν ἀκαταλληλότητα τῶν τριῶν ὁρισμῶν γιὰ τὴν «ἀρετή», τοὺς ὁποίους ἐπρότεινε ὁ ἴδιος ὁ Μένων, τὸν προσκαλεῖ τώρα νὰ προτείνει έναν νέο ὁρισμό:
Ἄκουα βέβαια ἐγώ, Σωκράτη, καὶ πρὶν σὲ συναναστραφῶ πὼς ἐσὺ δὲν κάνεις ἄλλο παρὰ καὶ ὁ ἴδιος νὰ βρίσκεσαι σὲ ἀπορίες καὶ τοὺς ἄλλους νὰ κάνης νὰ ἀποροῦν· καὶ τώρα, ὅπως μοῦ φαίνεσαι, μοῦ κάνεις μάγια καὶ μὲ ποτίζεις φίλτρα καὶ (στ’ ἀλήθεια) μοῦ λέγεις ξόρκια, ὥστε νὰ ἔχω πλημμυρίσει ἀπορίες. Καὶ ἐντελῶς μοῦ φαίνεσαι, ἂν ἐπιτρέπεται καὶ ἕνα ἀστεῖο, πὼς ὁμοιάζεις πάρα πολὺ καὶ στὴ μορφὴ καὶ στὰ ἄλλα μὲ τὴν πλατειὰ ἐκείνη νάρκη τῆς θάλασσας. Γιατὶ κι αὐτὴ σ’ ὅποιον τὴν πλησιάζει καὶ τὴν ἀγγίζει φέρνει μούδιασμα καὶ σὺ νομίζω τώρα κάτι τέτοιο ἔχεις κάμει σὲ μένα. Ἀλήθεια ἐμένα τώρα καὶ ἡ ψυχή μου καὶ τὸ στόμα μου είναι ναρκωμένα καὶ δὲν εἶμαι σὲ θέση νὰ σοῦ ἀπαντήσω 56
Ἐὰν αὐτὲς οἱ δύο μεταφορές ἀποτελοῦν ἐπινόηση τοῦ Πλάτωνος, ἡ τρίτη, ἐκείνη τῆς «ἀλογόμυιγας», ἡ ὁποία εἶναι ἐνσωματωμένη στον λόγο τῆς ὑπεράσπισης τοῦ Σωκράτους στὴν Ἀπολογία, θὰ πρέπει νὰ θεωρηθεῖ αὐθεντική βάσει τῆς ἱστορικότητας τοῦ κειμένου 57.
Γιατὶ ἂν μὲ σκοτώσετε, ἄλλον σὰν κι ἐμένα δὲν θὰ βρεῖτε – γιὰ νὰ τὸ πῶ ἁπλὰ ἀλλὰ κι ἀστεῖα – ποὺ νὰ τὸν ἔχει ὁρίσει ὁ θεὸς νὰ βρίσκεται κοντὰ στὴν πόλη, ἡ ὁποία λόγω μεγέθους μοιάζει νωθρό μεγάλο ἄλογο ράτσας καὶ χρειάζεται ἀλογόμυιγα νὰ τὴν ξυπνάει. Νομίζω ὅτι σὰν τέτοια μὲ ἔχει βάλει στὴν πόλη ὁ θεός, νὰ μὴ σταματῶ ὅλη τὴ μέρα νὰ σᾶς ξυπνῶ, νὰ σᾶς πείθω καὶ τὸν καθένα χωριστὰ νὰ ἐπικρίνω τριγωρίζοντας παντοῦ 58.
Ο Kierkegaard ἑρμήνευσε τη μεταφορὰ αὐτὴ μὲ τὸν ἀκόλουθο τρόπο: «Γιατί ὁ Σωκράτης παρομοίωσε τὸν ἑαυτό του μὲ ἀλογόμυιγα; Διότι ἤθελε νὰ ἀποκτήσει μονάχα ἠθικὴ ὑπόσταση. Δὲν ἤθελε νὰ τὸν θαυμάζουν μόνον ὡς πρὸς τὴ μεγαλοφυΐα μὲ τὴν ὁποία ὠθούσε τους ἄλλους διευκολύνοντας τη ζωή τους, διότι ἐκεῖνοι ὕστερα θὰ ἔλεγαν "Είναι εύκολο γιὰ ἐκεῖνον νὰ τὸ κάνει, διότι εἶναι μεγαλοφυΐα". Ὅχι, ἔκανε ὅ,τι θὰ μποροῦσε ὁ καθένας νὰ κάνει, καὶ κατανοοῦσε μόνον αὐτὸ τὸ ὁποῖο ὁ καθένας θὰ μποροῦσε νὰ κατανοήσει. Τὸν ἐνδιέφερε μόνο ὁ Ἀνθρωπος τὸν ὁποῖο ἐξανάγκαζε καὶ βασάνιζε κάθε φορά μέσω τῆς γενικῆς του ἀρχῆς. Μὲ τὸ πάθος του γιὰ τὸν Ἄνθρωπο ἐκνεύριζε ὅπως ἡ ἀλογόμυιγα, ἐνῶ ταυτοχρόνως τὸ ἴδιο τὸ πάθος δὲν τοῦ ἐπέτρεπε νὰ χάνεται σὲ ἕναν ἀπαράμιλλο καὶ μαλθακό θαυμασμό. Ὅταν κάποιος ἄνθρωπος ἐπιδεικνύει ἠθικό σθένος, τότε ὁ κοινός ἄνθρωπος νιώθει τὴν ἐπιθυμία νὰ τὸν θαυμάσει ὡς εὐφυΐα, γεγονός τὸ ὁποῖο τὸν βοηθά νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ τὴν ἀνάγκη στὴν ὁποία στηρίζεται ἡ ζωή του»59.
Ἐπὶ πλέον καὶ πάντοτε κατὰ τὸν Kierkegaard: «Ο ἡρωισμός δὲν συναρτάται μὲ τὴ διαφορετικότητα τῶν ἀνθρώπων (ἂν εἶναι κανείς εὐφυΐα, καλλιτέχνης, ποιητής, ἂν εἶναι εὐγενικῆς καταγωγῆς κ.λπ.). Ὄχι, ὁ ἡρωισμός εἶναι ἡ ἀρετὴ τοῦ κοινοῦ ἀνθρώπου. Ἡρωισμός εἶναι νὰ εἶναι κανείς μεγάλος σὲ ὅ,τι θὰ μποροῦσε ὁ καθεὶς νὰ εἶναι. Νὰ ἀποκαλεῖται ὁ Σωκράτης εὐφυΐα εἶναι μεγάλη ἀνοησία: ἂν ἦταν εὐφυΐα, δὲν θὰ εἶχε συσχετιστεῖ μὲ τὸ κοινό-ἀνθρώπινο (μὲ κάθε ἄνθρωπο δηλαδή), ἀλλὰ θὰ εἶχε «τοποθετηθεῖ ἐκτός». Τότε, δὲν θὰ ἦταν ἀλογόμυιγα»60.
Σημειώσεις
55. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Εὐθύφρων, Βιβλιοθήκη Ἀρχαίων Συγγραφέων, Ἀθήνα, 1. Ζαχαρόπουλος, 11 b-d.56. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Μένων, 80 a-b, Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων, Ἀθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος.
57. Πρέπει να θεωρηθεῖ αὐθεντική διότι, ὅπως ἐπεσημάναμε, ὁ Πλάτων δὲν μποροῦσε σε μία δημόσια δίκη νὰ μὴν ἀποδώσει τὴν ἀλήθεια στὸν λόγο τῆς ὑπερασπίσεως.
58. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Απολογία Σωκράτους, 30 ε - 31 α.
59. S. KIERKEGAARD, Journals, III, σ. 181.
60. Αὐτόθι, ΙV, σ. 114.
Τέλος Κεφαλαίου ΣΤ΄
ΤΙ ΝΟΗΜΑ ΕΧΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΞΥΠΝΗΜΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ; Η ΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ. Η Woke ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΜΑΣ ΦΤΑΝΕΙ ΛΕΕΙ Ο ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΣ ΑΝΤΙΦΩΝΟΣ. ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΟΥ ΕΛΛΗΝΑ!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου