Συνέχεια από Δευτέρα 09. Φεβρουαρίου 2026
Ιστορία της ελληνικής και ρωμαϊκής φιλοσοφίας 13Όγδοος τόμος
Ο Πλωτίνος και ο παγανιστικός Νεοπλατωνισμός
Του Giovanni Reale, Εκδόσεις Bompiani
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΠΛΑΤΩΝΙΣΜΟΥ
Τέταρτη ενότητα
Η υπόσταση του Νοῦ – Είναι-και-Νόηση και τα χαρακτηριστικά της
ΙΙ. Ο «ΝΟΥΣ» ΩΣ «ΕΙΝΑΙ», «ΣΚΕΨΗ» ΚΑΙ «ΖΩΗ»
1. Διαμεσολάβηση της πλατωνικής θέσης με την αριστοτελική
Το Ἕν είναι «δύναμις πάντων», ενώ ο Νους είναι, με τη σειρά του, «τὰ πάντα».¹
Τι σημαίνει αυτό;
Καταρχάς πρέπει να σημειωθεί ότι ο πλατωνικός Νους του Πλωτίνου, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε, είναι αδιάσπαστη ένωση «Είναι» και «Σκέψης», «Νοητού» και «Νοήσεως». Ο Νους, για τον Πλωτίνο, είναι το «καθαρό Είναι» του Πλάτωνος — εκείνο το Είναι που είναι πλήρως και δεν επηρεάζεται κατά κανέναν τρόπο από το μη-είναι — και συγχρόνως είναι η «νόησις νοήσεως» για την οποία μιλούσε ο Αριστοτέλης.²
Όπως είχαμε επανειλημμένα την ευκαιρία να επισημάνουμε, ο Αριστοτέλης, συνεχίζοντας τη «δεύτερη πλοήγηση» του Πλάτωνος, είχε θέσει την Νόηση ως άυλη, και είχε επίσης πει ότι αυτή ήταν η πρώτη ουσία, το υπέρτατο ον, η καθαρή ουσία.
Ταυτόχρονα όμως, κατά κάποιον τρόπο, την είχε απογυμνώσει από περιεχόμενο, ακριβώς τη στιγμή που πίστευε ότι την είχε εμπλουτίσει, αποδίδοντάς της ως αντικείμενο της νόησής της μόνον τον εαυτό της (τον εαυτό της ως «σκέψη»), και επιφυλάσσοντας στην ανθρώπινη νόηση το προνόμιο να είναι ο τόπος των μορφών, ενυπαρχουσών στο αισθητό: ο ανθρώπινος νους — ας το θυμηθούμε — είναι ο τόπος των μορφών, καθόσον μπορεί να τις δεχθεί όλες, αφαιρώντας τες από τα αισθητά.
Ο Πλωτίνος όμως αρνείται ότι οι «μορφές» μπορούν να ενυπαρχοποιηθούν κατά τον αριστοτελικό τρόπο· τους αποδίδει μια υπερβατική δομή και — στη γραμμή των Μεσοπλατωνικών, των Νεοπυθαγορείων και κυρίως του Φίλωνος του Αλεξανδρέως — καθιστά τη Νόηση κατοικία του πλατωνικού κόσμου των Ιδεών. Ο Νους είναι επομένως, για τον Πλωτίνο, η κατοικία όλων των όντων (ιδεατών), χωρίς εξαίρεση:
Υποστηρίζουμε ότι τα όντα ως τέτοια, το καθένα στην ατομικότητά του και στο αληθινό του είναι, τοποθετούνται στον νοητό τόπο, όχι μόνο επειδή παραμένουν αμετάβλητα στην ουσία τους, ενώ καθετί αισθητό ρέει και δεν παραμένει — έστω κι αν δεν αποκλείεται ότι και στο αισθητό υπάρχουν σταθερές πραγματικότητες — αλλά κυρίως επειδή κατέχουν την τελειότητα του είναι. Η ουσία, με την πρωταρχική της έννοια, δεν μπορεί να περιορίζεται στη σκιά του είναι, αλλά οφείλει να κατέχει την πληρότητά του· και αυτή δίδεται μόνο με την παρουσία της μορφής της σκέψης και της ζωής, έτσι ώστε το νοεῖν και το ζῆν να συνυπάρχουν μέσα στο Είναι. Έτσι, αν υπάρχει το Είναι, υπάρχει και η Νόηση, και αν υπάρχει η Νόηση, υπάρχει και το Είναι, και το νοεῖν συνυπάρχει με το Είναι.³
2. Θεωρητική ριζοσπαστικοποίηση της θέσης του Φίλωνος του Αλεξανδρέως και των Μεσοπλατωνικών
Αυτή η ταύτιση «Είναι» και «Νοεῖν» συνεπάγεται μια ριζοσπαστικοποίηση της θέσης, που είχε ήδη υποστηριχθεί από τον Φίλωνα, τους Μεσοπλατωνικούς και τους Νεοπυθαγορείους, σύμφωνα με την οποία οι Ιδέες είναι «σκέψεις του Θεού». Πράγματι, στο πλατωνικό (πλωτινικό) πλαίσιο, οι Ιδέες καθίστανται όχι μόνο το περιεχόμενο της Σκέψης, αλλά και οι ίδιες σκέψη, με την έννοια ότι καθεμιά και όλες οι Ιδέες όχι μόνο βρίσκονται μέσα στον Νου, αλλά είναι οι ίδιες στιγμές του Νου. Είναι, καθεμιά και όλες, Νόηση και Είναι.
Να ένα πολύ ενδιαφέρον χωρίο:
Επομένως, αν η νόηση αφορά μια εσωτερική πραγματικότητα, αυτή είναι η εσωτερική μορφή, δηλαδή η Ιδέα. Αλλά τι είναι η Ιδέα; Είναι Νόηση και νοητική ουσία, έτσι ώστε κάθε Ιδέα να μη διαφέρει από τη Νόηση, αλλά να ταυτίζεται με αυτήν. Η Νόηση στο σύνολό της είναι η ολότητα των μορφών και, από την άλλη, κάθε μορφή αντιστοιχεί σε κάθε επιμέρους Νόηση, όπως η επιστήμη στο σύνολό της είναι όλα τα θεωρήματα, ενώ καθένα από αυτά είναι μέρος του όλου, όχι όμως χωρισμένο χωρικά, αλλά επειδή το καθένα έχει τη λειτουργία του μέσα στο σύνολο. Επομένως, αυτή για την οποία μιλούμε είναι μια Νόηση καθ’ εαυτήν, αδιαμφισβήτητη κυρία του εαυτού της και γι’ αυτό πάντοτε αυτάρκης. Αν φανταζόμασταν τη Νόηση ως υπάρχουσα πριν από το Είναι, θα έπρεπε βέβαια να υποστηρίξουμε ότι, τη στιγμή που ενεργεί και νοεί, ολοκληρώνει και γεννά τα όντα. Εμείς όμως αναγκαζόμαστε να πιστεύουμε ότι το Είναι προηγείται της Νοήσεως, και αν θέλουμε τα όντα να έχουν μέσα τους, ως δραστηριότητά τους, τη Νόηση που είναι ενότητα, πρέπει να θεωρήσουμε ότι εδράζονται στο νοούν και ότι η ενέργεια και η νόηση είναι σύμφυτες με αυτά, όπως στη φωτιά είναι ήδη παρούσα η δραστηριότητα της φωτιάς. Εξάλλου, και το Είναι είναι ενέργεια, ώστε οι δύο ενέργειες σχηματίζουν μία και μόνη· ή, ακριβέστερα, οι δύο πραγματικότητες συνιστούν μία ενιαία πραγματικότητα. Είναι και Νόηση είναι λοιπόν μία και μόνη φύση, και το ίδιο ισχύει για τα όντα, για την ενέργεια του Είναι και για μια τέτοια Νόηση. Και, παρομοίως, οι νοήσεις, με την έννοια που τις εξετάζουμε, ισοδυναμούν με τη μορφή, τη διάρθρωση και τη δραστηριότητα του Είναι. Εμείς όμως, όταν τις σκεπτόμαστε, τις διαιρούμε, θέτοντας τη μία πριν από την άλλη· και αυτό οφείλεται στο ότι άλλο είναι η Νόηση που διαιρεί και άλλο εκείνη που, όντας άνευ μερών, δεν παράγει διαιρέσεις και ταυτίζεται με το Είναι και με όλα τα πράγματα.⁴
3. Ὁ «Νοῦς» ὡς «Ἰδεατὴ Ζωή»
Φυσικά, ο Νους είναι επίσης «Ζωή»· είναι «το τέλειο Ζων», «το Ζων καθ’ εαυτό», είναι «άπειρη Ζωή».⁵
Ο Πλωτίνος φροντίζει να υπογραμμίσει ότι η ζωή δεν είναι κατ’ ανάγκην δεμένη με τη φυσική διάσταση και ότι υπάρχει και μέσα σε εμάς μια ζωή διακριτή από εκείνη του σωματικού οργανισμού.
Η ζωή της δεύτερης υπόστασης είναι ζωή στη διάσταση του άυλου, είναι πνευματική ζωή, δηλαδή ζωή εκτός χρονικότητας.
Εξάλλου, ήδη ο Αριστοτέλης είχε χαρακτηρίσει τον «Ακίνητο Κινούντα» του ως την ύψιστη μορφή ζωής που είναι δυνατόν να υπάρξει, δηλαδή τη ζωή που ανήκει κατεξοχήν στη σκέψη και στη νόηση, ακριβώς στη διάσταση της αιωνιότητας.⁷
Σημειώσεις:
1.Πρβλ. Εννεάδες, V, 4, 2.
2.Ο Nous στον Πλωτίνο είναι όρος πολυσημικός, καθόσον περιλαμβάνει, πέρα από τις εννοιολογικές αποχρώσεις της Σκέψης, και εκείνες του Είναι και της Ζωής. Διατηρήσαμε, επομένως, κατά το πλείστον τη μεταγραφή του όρου. Σε προηγούμενες εκδόσεις είχαμε υιοθετήσει τη μετάφραση του Nous ως «Πνεύμα», ακολουθώντας — πέρα από τον Cilento — κυρίως τη γερμανική παράδοση που αποδίδει τον όρο ως Geist. Ο Radice τον μεταφράζει ως «Νόηση» («Intelligenza»), όρο που σήμερα μας φαίνεται καταλληλότερος από το «Πνεύμα». Στην έκθεση όμως της διδασκαλίας, η μεταγραφή του πρωτοτύπου αποδεικνύεται καταλληλότερη.
3.Εννεάδες, V, 6, 6.
4.Εννεάδες, V, 9, 8· πρβλ. επίσης VI, 6, 6.
5.Πρβλ. Εννεάδες, V, 9, 9· VI, 4, 14· VI, 6, 7· VI, 6, 15· VI, 7, 8· VI, 7, 12.
6.Πρβλ. Εννεάδες, VI, 6, 8.
7.Πρβλ. Αριστοτέλης, Μεταφυσικά, XII, 7 και 9.
Η υπόσταση του Νοῦ – Είναι-και-Νόηση και τα χαρακτηριστικά της
ΙΙ. Ο «ΝΟΥΣ» ΩΣ «ΕΙΝΑΙ», «ΣΚΕΨΗ» ΚΑΙ «ΖΩΗ»
1. Διαμεσολάβηση της πλατωνικής θέσης με την αριστοτελική
Το Ἕν είναι «δύναμις πάντων», ενώ ο Νους είναι, με τη σειρά του, «τὰ πάντα».¹
Τι σημαίνει αυτό;
Καταρχάς πρέπει να σημειωθεί ότι ο πλατωνικός Νους του Πλωτίνου, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε, είναι αδιάσπαστη ένωση «Είναι» και «Σκέψης», «Νοητού» και «Νοήσεως». Ο Νους, για τον Πλωτίνο, είναι το «καθαρό Είναι» του Πλάτωνος — εκείνο το Είναι που είναι πλήρως και δεν επηρεάζεται κατά κανέναν τρόπο από το μη-είναι — και συγχρόνως είναι η «νόησις νοήσεως» για την οποία μιλούσε ο Αριστοτέλης.²
Όπως είχαμε επανειλημμένα την ευκαιρία να επισημάνουμε, ο Αριστοτέλης, συνεχίζοντας τη «δεύτερη πλοήγηση» του Πλάτωνος, είχε θέσει την Νόηση ως άυλη, και είχε επίσης πει ότι αυτή ήταν η πρώτη ουσία, το υπέρτατο ον, η καθαρή ουσία.
Ταυτόχρονα όμως, κατά κάποιον τρόπο, την είχε απογυμνώσει από περιεχόμενο, ακριβώς τη στιγμή που πίστευε ότι την είχε εμπλουτίσει, αποδίδοντάς της ως αντικείμενο της νόησής της μόνον τον εαυτό της (τον εαυτό της ως «σκέψη»), και επιφυλάσσοντας στην ανθρώπινη νόηση το προνόμιο να είναι ο τόπος των μορφών, ενυπαρχουσών στο αισθητό: ο ανθρώπινος νους — ας το θυμηθούμε — είναι ο τόπος των μορφών, καθόσον μπορεί να τις δεχθεί όλες, αφαιρώντας τες από τα αισθητά.
Ο Πλωτίνος όμως αρνείται ότι οι «μορφές» μπορούν να ενυπαρχοποιηθούν κατά τον αριστοτελικό τρόπο· τους αποδίδει μια υπερβατική δομή και — στη γραμμή των Μεσοπλατωνικών, των Νεοπυθαγορείων και κυρίως του Φίλωνος του Αλεξανδρέως — καθιστά τη Νόηση κατοικία του πλατωνικού κόσμου των Ιδεών. Ο Νους είναι επομένως, για τον Πλωτίνο, η κατοικία όλων των όντων (ιδεατών), χωρίς εξαίρεση:
Υποστηρίζουμε ότι τα όντα ως τέτοια, το καθένα στην ατομικότητά του και στο αληθινό του είναι, τοποθετούνται στον νοητό τόπο, όχι μόνο επειδή παραμένουν αμετάβλητα στην ουσία τους, ενώ καθετί αισθητό ρέει και δεν παραμένει — έστω κι αν δεν αποκλείεται ότι και στο αισθητό υπάρχουν σταθερές πραγματικότητες — αλλά κυρίως επειδή κατέχουν την τελειότητα του είναι. Η ουσία, με την πρωταρχική της έννοια, δεν μπορεί να περιορίζεται στη σκιά του είναι, αλλά οφείλει να κατέχει την πληρότητά του· και αυτή δίδεται μόνο με την παρουσία της μορφής της σκέψης και της ζωής, έτσι ώστε το νοεῖν και το ζῆν να συνυπάρχουν μέσα στο Είναι. Έτσι, αν υπάρχει το Είναι, υπάρχει και η Νόηση, και αν υπάρχει η Νόηση, υπάρχει και το Είναι, και το νοεῖν συνυπάρχει με το Είναι.³
2. Θεωρητική ριζοσπαστικοποίηση της θέσης του Φίλωνος του Αλεξανδρέως και των Μεσοπλατωνικών
Αυτή η ταύτιση «Είναι» και «Νοεῖν» συνεπάγεται μια ριζοσπαστικοποίηση της θέσης, που είχε ήδη υποστηριχθεί από τον Φίλωνα, τους Μεσοπλατωνικούς και τους Νεοπυθαγορείους, σύμφωνα με την οποία οι Ιδέες είναι «σκέψεις του Θεού». Πράγματι, στο πλατωνικό (πλωτινικό) πλαίσιο, οι Ιδέες καθίστανται όχι μόνο το περιεχόμενο της Σκέψης, αλλά και οι ίδιες σκέψη, με την έννοια ότι καθεμιά και όλες οι Ιδέες όχι μόνο βρίσκονται μέσα στον Νου, αλλά είναι οι ίδιες στιγμές του Νου. Είναι, καθεμιά και όλες, Νόηση και Είναι.
Να ένα πολύ ενδιαφέρον χωρίο:
Επομένως, αν η νόηση αφορά μια εσωτερική πραγματικότητα, αυτή είναι η εσωτερική μορφή, δηλαδή η Ιδέα. Αλλά τι είναι η Ιδέα; Είναι Νόηση και νοητική ουσία, έτσι ώστε κάθε Ιδέα να μη διαφέρει από τη Νόηση, αλλά να ταυτίζεται με αυτήν. Η Νόηση στο σύνολό της είναι η ολότητα των μορφών και, από την άλλη, κάθε μορφή αντιστοιχεί σε κάθε επιμέρους Νόηση, όπως η επιστήμη στο σύνολό της είναι όλα τα θεωρήματα, ενώ καθένα από αυτά είναι μέρος του όλου, όχι όμως χωρισμένο χωρικά, αλλά επειδή το καθένα έχει τη λειτουργία του μέσα στο σύνολο. Επομένως, αυτή για την οποία μιλούμε είναι μια Νόηση καθ’ εαυτήν, αδιαμφισβήτητη κυρία του εαυτού της και γι’ αυτό πάντοτε αυτάρκης. Αν φανταζόμασταν τη Νόηση ως υπάρχουσα πριν από το Είναι, θα έπρεπε βέβαια να υποστηρίξουμε ότι, τη στιγμή που ενεργεί και νοεί, ολοκληρώνει και γεννά τα όντα. Εμείς όμως αναγκαζόμαστε να πιστεύουμε ότι το Είναι προηγείται της Νοήσεως, και αν θέλουμε τα όντα να έχουν μέσα τους, ως δραστηριότητά τους, τη Νόηση που είναι ενότητα, πρέπει να θεωρήσουμε ότι εδράζονται στο νοούν και ότι η ενέργεια και η νόηση είναι σύμφυτες με αυτά, όπως στη φωτιά είναι ήδη παρούσα η δραστηριότητα της φωτιάς. Εξάλλου, και το Είναι είναι ενέργεια, ώστε οι δύο ενέργειες σχηματίζουν μία και μόνη· ή, ακριβέστερα, οι δύο πραγματικότητες συνιστούν μία ενιαία πραγματικότητα. Είναι και Νόηση είναι λοιπόν μία και μόνη φύση, και το ίδιο ισχύει για τα όντα, για την ενέργεια του Είναι και για μια τέτοια Νόηση. Και, παρομοίως, οι νοήσεις, με την έννοια που τις εξετάζουμε, ισοδυναμούν με τη μορφή, τη διάρθρωση και τη δραστηριότητα του Είναι. Εμείς όμως, όταν τις σκεπτόμαστε, τις διαιρούμε, θέτοντας τη μία πριν από την άλλη· και αυτό οφείλεται στο ότι άλλο είναι η Νόηση που διαιρεί και άλλο εκείνη που, όντας άνευ μερών, δεν παράγει διαιρέσεις και ταυτίζεται με το Είναι και με όλα τα πράγματα.⁴
3. Ὁ «Νοῦς» ὡς «Ἰδεατὴ Ζωή»
Φυσικά, ο Νους είναι επίσης «Ζωή»· είναι «το τέλειο Ζων», «το Ζων καθ’ εαυτό», είναι «άπειρη Ζωή».⁵
Ο Πλωτίνος φροντίζει να υπογραμμίσει ότι η ζωή δεν είναι κατ’ ανάγκην δεμένη με τη φυσική διάσταση και ότι υπάρχει και μέσα σε εμάς μια ζωή διακριτή από εκείνη του σωματικού οργανισμού.
Η ζωή της δεύτερης υπόστασης είναι ζωή στη διάσταση του άυλου, είναι πνευματική ζωή, δηλαδή ζωή εκτός χρονικότητας.
Εξάλλου, ήδη ο Αριστοτέλης είχε χαρακτηρίσει τον «Ακίνητο Κινούντα» του ως την ύψιστη μορφή ζωής που είναι δυνατόν να υπάρξει, δηλαδή τη ζωή που ανήκει κατεξοχήν στη σκέψη και στη νόηση, ακριβώς στη διάσταση της αιωνιότητας.⁷
Σημειώσεις:
1.Πρβλ. Εννεάδες, V, 4, 2.
2.Ο Nous στον Πλωτίνο είναι όρος πολυσημικός, καθόσον περιλαμβάνει, πέρα από τις εννοιολογικές αποχρώσεις της Σκέψης, και εκείνες του Είναι και της Ζωής. Διατηρήσαμε, επομένως, κατά το πλείστον τη μεταγραφή του όρου. Σε προηγούμενες εκδόσεις είχαμε υιοθετήσει τη μετάφραση του Nous ως «Πνεύμα», ακολουθώντας — πέρα από τον Cilento — κυρίως τη γερμανική παράδοση που αποδίδει τον όρο ως Geist. Ο Radice τον μεταφράζει ως «Νόηση» («Intelligenza»), όρο που σήμερα μας φαίνεται καταλληλότερος από το «Πνεύμα». Στην έκθεση όμως της διδασκαλίας, η μεταγραφή του πρωτοτύπου αποδεικνύεται καταλληλότερη.
3.Εννεάδες, V, 6, 6.
4.Εννεάδες, V, 9, 8· πρβλ. επίσης VI, 6, 6.
5.Πρβλ. Εννεάδες, V, 9, 9· VI, 4, 14· VI, 6, 7· VI, 6, 15· VI, 7, 8· VI, 7, 12.
6.Πρβλ. Εννεάδες, VI, 6, 8.
7.Πρβλ. Αριστοτέλης, Μεταφυσικά, XII, 7 και 9.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου