ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄
Τὸ πρόβλημα ποὺ θέτει ὁ Schleiermacher ὡς πρὸς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Σωκράτους
Μπορεῖ κανεὶς νὰ ὑποστηρίξει, μαζὶ μὲ τὸν Magalhaes-Vilhena 16 καὶ στὸ γενικότερο πλαίσιο τῆς μεγαλειώδους ἀναδομήσεως, που ἐγνώρισαν οἱ σύγχρονες σωκρατικές σπουδές, ὅτι «τὸ σωκρατικό ζήτημα ἦλθε γιὰ πρώτη φορά στο προσκήνιο καὶ θεωρήθηκε πρόβλημα λογιότητος»17 μὲ ἕνα δοκίμιο τοῦ Schleiermacher18.
Ὁ μελετητής ὁμιλεῖ περί «λογιότητος», ἀλλὰ μὲ ἀνορθόδοξο τρόπο, καθ' ὅτι ἡ προσέγγιση τοῦ σωκρατικού προβλήματος που προτείνει ὁ Schleiermacher πραγματοποιεῖται ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον στὸ ἐπίπεδο μιᾶς ἱστορικῆς ἑρμηνευτικῆς μεθοδολογίας, ἡ ὁποία μάλιστα ἀποδεικνύεται ὑψηλοῦ χαρακτῆρος. Ἡ ἐξασθένηση τοῦ ἑρμηνευτικοῦ αὐτοῦ προγράμματος, ποὺ ὁ ἴδιος ὁ Schleiermacher ἐγκαινίασε, διεπιστώθη στὸ πλαίσιο ἑνός πλήθους μεταγενέστερων μελετών.
Ο Schleiermacher ἐπικεντρώνει τὸν λόγο του στις δύο μοναδικές κύριες πηγές: στὸν Πλάτωνα καὶ στὸν Ξενοφώντα (σποραδικώς και ἐπιφανειακῶς ἐπικαλεῖται καὶ τὸν ᾿Αριστοτέλη) καὶ διατυπώνει το πρόβλημα (τὸ ὁποῖο μόνον ἐν μέρει εἶχε διατυπωθεῖ νωρίτερα), ὑπὸ τη μορφὴ τοῦ ἀκόλουθου ἐρωτήματος: Γιὰ νὰ μάθουμε ὅσα εἶπε ὁ Σωκράτης «πρέπει νὰ πιστέψουμε τὸν Πλάτωνα ἢ τὸν Ξενοφώντα;»19.
Μια τέτοια ερώτηση, φυσικά, ἀποκτά σαφές νόημα μόνον ἐὰν ἀναγνωρίσει κανεὶς ὅτι καὶ οἱ δύο μαρτυρίες «εὑρίσκονται σε πλήρη ἀντίφαση μεταξύ τους»20 καὶ κατόπιν ὁρίσει ποῦ ἔγκειται ἡ ἀντίφαση.
Πράγματι, ὁ Πλάτων, μὲ ἐξαίρεση τὴν ᾿Απολογία καὶ τὸ Συμπόσιο, δὲν παρουσιάζει τὸν Σωκράτη ὡς ἱστορικό πρόσωπο, ἀλλὰ ἐκθέτει ἁπλῶς τις θεωρίες ποὺ μποροῦν νὰ ἀποδοθοῦν στὸν Σωκράτη, ἐμπλουτίζοντάς τες βέβαια μὲ πολλές φιλοσοφικὲς ἐπεκτάσεις. Ο Ξενοφῶν, ἀντιθέτως, δὲν εἶναι φιλόσοφος ἀλλὰ ἀφηγητής καὶ πολιτικὸς ἄνδρας, γι' αὐτὸ καί, σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στη σωκρατική διανόηση, παρουσιάζει μόνον ὅσα ὁ ἴδιος κατενόησε προσωπικώς.
Ἐν κατακλείδι: «Ἔτσι, ἀφ' ἑνός, θὰ ἦταν ὑπερβολὴ νὰ ὑποστηρίξουμε πώς ὁ Σωκράτης ἔχει ὄντως συλλογιστεῖ ὅσα λέει μέσω τοῦ Πλάτωνος, ἀφ' ἑτέρου θὰ ἦταν πολύ λίγο νὰ ὑποστηρίξουμε πὼς ὁ Σωκράτης δὲν ὑπῆρξε σπουδαιότερος σὲ σχέση μὲ ὅσα μᾶς ἀφηγεῖται ὁ Ξενοφῶν»21. Ἐν ὀλίγοις, ὁ Σωκράτης πρέπει νὰ εἶπε ἀσφαλῶς λιγότερα ἀπ' ὅσα μᾶς παρουσιάζει ὁ Πλάτων καὶ περισσότερα ἀπ' ὅσα μᾶς ἀναφέρει ὁ Ξενοφῶν.
Το κανονιστικό κριτήριο τῆς ἔρευνας θὰ ἔπρεπε νὰ ἔγκειται σε μία συσχέτιση τῶν πηγῶν, κατὰ τρόπον ὥστε, ἀπὸ τὴ μία πλευρά, να ἀφαιρεῖ τὴν ὑπερβολὴ τοῦ Πλάτωνος βάσει τοῦ Ξενοφώντος καί, ἀπὸ τὴν ἄλλη, νὰ συμπληρώνει τὰ κενά – τὸ ἀνεπαρκὲς τῶν κειμένων τοῦ Ξενοφώντος – μὲ ὅσα συνάγονται ἀπὸ τὴν πλατωνική μαρτυρία.
Ὁ ἴδιος ὁ Schleiermacher διατυπώνει τὸ ἑρμηνευτικό παράδειγμα ποὺ προτείνει μὲ πολὺ ἐκφραστικό τρόπο: «Η μοναδικὴ ἀσφαλής ὁδὸς εἶναι νὰ διερωτάται κανείς πῶς θὰ μποροῦσε νὰ ἦταν ὁ Σωκράτης, πέρα ἀπ' ὅσα ἀναφέρει γι' αὐτὸν ὁ Ξενοφῶν καὶ χωρὶς νὰ παραβλέπει τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς προσωπικότητός του καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ βίου του, τὰ ὁποῖα ὁ Ξενοφῶν παρουσιάζει ρητῶς ὡς σωκρατικά· ἐπὶ πλέον, τί εἶναι αὐτὸ ποὺ ἔδωσε στὸν Πλάτωνα τὴν εὐκαιρία καὶ τὸ δικαίωμα νὰ παρουσιάζει τὸν Σωκράτη στοὺς διαλόγους του ἔτσι ὅπως τὸν παρουσιάζει»22.
Τὰ συμπεράσματα στὰ ὁποῖα καταλήγει ὁ Schleiermacher εἶναι τὰ ἐξῆς: Μὲ τὸν Σωκράτη ἔρχεται σὲ πρῶτο ἐπίπεδο μία διαλεκτική, ή ὁποία «ἔχει ὡς ἀντικείμενο τὴν ἰδέα τῆς γνώσεως»23. Ὁ σωκρατικός ἰσχυρισμός, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα», συνεπάγεται τὴν κατοχὴ τῆς ἴδιας της ἰδέας τῆς γνώσεως. «Πράγματι», ἐπισημαίνει ὁ Schleiermacher, «προκειμένου νὰ ἀποδειχθεῖ πώς αὐτὸ ποὺ πολλοὶ πίστευαν ὅτι γνώριζαν ἦταν στην πραγματικότητα μή-γνώση, ὁ Σωκράτης προϋπέθετε τὴν ὀρθὴ ἀντίληψη τῆς ἴδιας της γνώσεως»24. Σε γενικές γραμμές, ὁ Σωκράτης, ὁσάκις ἐνεργοποιεῖ τὸ μή-γνωρίζειν, ἐκκινεῖ ἀπὸ τὰ δυὸ αὐτὰ σημεῖα: «Πρῶτον, τὸ γνωρίζειν εἶναι πάντοτε τὸ ἴδιο σὲ ὅλες τις διανοήσεις [...] καί, δεύτερον, τὸ γνωρίζειν ἀποτελεῖ μία ὁλότητα»25.
Συνεπώς, συμπεραίνει ὁ Schleiermacher, «ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ὁ ἀληθινὸς ἐπινοητὴς τῆς διαλεκτικῆς»26. Τὰ συμπεράσματα αὐτὰ – ἀπὸ κοινοῦ μὲ ἐκεῖνα τοῦ Eduard Zeller – ἐπεβλήθησαν μὲ τὴν ἐπίκληση τῶν μαρτυριῶν τοῦ ᾿Αριστοτέλους, μαρτυρίες οἱ ὁποῖες ἐθεωρήθησαν καθοριστικές27.
Ἐν τούτοις, τὸ ἑρμηνευτικὸ αὐτὸ παράδειγμα, ὅσο καὶ ἂν ἐπεβλήθη καὶ ἀπεδείχθη ἀρχικῶς ἀρκετὰ γόνιμο, ξεθώριασε μὲ τὸ πέρασμα τῶν αἰώνων καὶ ἀποδυναμώθηκε πλήρως.
Ἡ δομὴ τοῦ παραδειγματικού πλαισίου τοῦ Schleiermacher εἶναι ὄντως πολύ ἰσχνή γι' αὐτὸ τὰ ἀποτελέσματά της δὲν μποροῦσαν παρά νὰ ὁδηγήσουν σὲ ἀδιέξοδο. Ας ἰδοῦμε γιὰ ποιό λόγο.
α) Κατ' αρχάς, τὸ εὔθραυστο τῆς δομῆς τοῦ παραδειγματικού πλαισίου τοῦ Schleiermacher καταφαίνεται ἤδη ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἐπιλέγονται δυὸ μόνον πηγές, δηλαδὴ ὁ Πλάτων καὶ ὁ Ξενοφῶν, καθώς καὶ ἀπὸ τὸ γεγονός ὅτι παρέχεται σαφής προτεραιότητα στον Πλάτωνα, χωρίς νὰ ἀναδεικνύεται ἡ πραγματική λειτουργικότητα τῆς ξενοφώντειας πηγῆς σὲ σύγκριση μὲ τὴν ἀντίστοιχη πλατωνική.
β) Κατά δεύτερο λόγο, ὁ Schleiermacher παραβλέπει σὲ πολὺ μεγάλο βαθμό τὴν ἠθική προβληματικὴ τοῦ Σωκράτους, προβληματική, ἡ ὁποία, ὅμως, εἶναι ἀπὸ κάθε ἄποψη καθοριστική.
γ) Τρίτον, τὸ νόημα τῆς σωκρατικῆς διαλεκτικῆς – παρ' όλο που ὁ Σωκράτης θεωρεῖται ὡς ὁ ἐπινοητής της – εἶναι πολύ διαφορετικό ἀπὸ ἐκεῖνο ποὺ τῆς ἀποδίδει σήμερα ο Schleiermacher ὅπως θὰ ἰδοῦμε, ἡ σωκρατική διαλεκτική έχει κατά κύριο λόγο ἠθικὴ καὶ ἐκπαιδευτική λειτουργία, ἐνῶ οἱ στόχοι της εἶναι ὑψηλοῦ ἐπιπέδου.
δ) Τέλος, ἀκόμη καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἐπιστήμης, γιὰ τὴν ὁποία ὁμιλεῖ ὁ Schleiermacher, προϋποθέτει οὐσιαστικά οφέλη, ποὺ πρέπει νὰ ἀποδοθοῦν στὸν ᾿Αριστοτέλη καί, κυρίως, στη σύγχρονη φιλοσοφία.
Ιδιαιτέρως ἡ μέθοδος τῆς διαλεκτικῆς, ἡ ὁποία εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴν ἐννοιολογική γνώση, ὅπως αὐτὴ ἐφαρμόσθηκε ἀπὸ τὸν Σωκράτη, μπορεῖ νὰ κατανοηθεῖ σὲ βάθος καὶ σὲ ὅλη τὴν ἔκτασή της, μόνον ἐὰν συνδεθεῖ μὲ τὸν τυπικό πολιτισμό τῆς μιμητικῆς-ποιητικῆς προφορικής παραδόσεως μὲ τὸν ὁποῖον ὁ Σωκράτης σκόπευε νὰ τὴν ἀντιπαραθέσει, μὲ ὅσες ἐπιπτώσεις καὶ συνέπειες αὐτὸ ἐπιφέρει· πράγμα τὸ ὁποῖο, ἐξ ἄλλου, ἐπιβεβαιώνει σε μεγάλο βαθμό ή γέννηση τοῦ λογοτεχνικοῦ εἶδους ποὺ ἐμπνέεται ἀπὸ τοὺς «σωκρατικούς λόγους».
Σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἡ ἐξέλιξη τοῦ ἑρμηνευτικού παραδείγματος τοῦ Schleiermacher δὲν μᾶς ἀφορᾶ πλέον. Ὁ ἀναγνώστης ποὺ ἐνδιαφέρεται νὰ ἐμβαθύνει μπορεῖ νὰ ἐντοπίσει μία ὁλόκληρη σειρά καλοσυνταγμένων καὶ τεκμηριωμένων πληροφοριών στην προαναφερθείσα μονογραφία του Magalhaes-Vilhena καὶ στις σπουδαιότερες μεταγενέστερες βιβλιογραφίες 28.
Μέλημά μας τώρα εἶναι νὰ ἀναφερθοῦμε σὲ ἕνα γεγονὸς ποὺ εἶναι ἰδιαιτέρως ἐνδεικτικό: Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς πλατωνικές, τις ξενοφώντειες καὶ τὶς ἀριστοτελικές πηγές, σταδιακὰ ἔχουν ἀρχίσει νὰ προβάλλονται καὶ νέες πηγές, οἱ ὁποῖες παρουσιάζουν μεγάλο ἐνδιαφέρον. Πρόκειται γιὰ τοὺς ἐλάσσονες Σωκρατικούς καὶ τὸν ᾿Αριστοφάνη29.
Ἐν τούτοις, ἡ μεσολάβηση διαφορετικῶν πηγῶν καὶ τὸ σχέδιο ἐναρμονίσεώς τους δὲν ἀπέφερε ἱκανοποιητικά ἀποτελέσματα. Άλλοι συγγραφεῖς ἔδωσαν προτεραιότητα σε μία πηγὴ καὶ κάποιοι ἄλλοι σε ἄλλη, χωρὶς ὅμως νὰ τεκμηριώνουν μὲ ἀδιαμφισβήτητο τρόπο τις ἐπιλογές τους. Ἔτσι, κατέληξαν στο συμπέρασμα ὅτι ἐν γένει ὅλες οἱ πηγὲς ἀλληλοσυγκρούονται καὶ ὅτι στὴν πραγματικότητα ὁδηγοῦν σε ἀδιέξοδο.
Ὁ μελετητής ὁμιλεῖ περί «λογιότητος», ἀλλὰ μὲ ἀνορθόδοξο τρόπο, καθ' ὅτι ἡ προσέγγιση τοῦ σωκρατικού προβλήματος που προτείνει ὁ Schleiermacher πραγματοποιεῖται ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον στὸ ἐπίπεδο μιᾶς ἱστορικῆς ἑρμηνευτικῆς μεθοδολογίας, ἡ ὁποία μάλιστα ἀποδεικνύεται ὑψηλοῦ χαρακτῆρος. Ἡ ἐξασθένηση τοῦ ἑρμηνευτικοῦ αὐτοῦ προγράμματος, ποὺ ὁ ἴδιος ὁ Schleiermacher ἐγκαινίασε, διεπιστώθη στὸ πλαίσιο ἑνός πλήθους μεταγενέστερων μελετών.
Ο Schleiermacher ἐπικεντρώνει τὸν λόγο του στις δύο μοναδικές κύριες πηγές: στὸν Πλάτωνα καὶ στὸν Ξενοφώντα (σποραδικώς και ἐπιφανειακῶς ἐπικαλεῖται καὶ τὸν ᾿Αριστοτέλη) καὶ διατυπώνει το πρόβλημα (τὸ ὁποῖο μόνον ἐν μέρει εἶχε διατυπωθεῖ νωρίτερα), ὑπὸ τη μορφὴ τοῦ ἀκόλουθου ἐρωτήματος: Γιὰ νὰ μάθουμε ὅσα εἶπε ὁ Σωκράτης «πρέπει νὰ πιστέψουμε τὸν Πλάτωνα ἢ τὸν Ξενοφώντα;»19.
Μια τέτοια ερώτηση, φυσικά, ἀποκτά σαφές νόημα μόνον ἐὰν ἀναγνωρίσει κανεὶς ὅτι καὶ οἱ δύο μαρτυρίες «εὑρίσκονται σε πλήρη ἀντίφαση μεταξύ τους»20 καὶ κατόπιν ὁρίσει ποῦ ἔγκειται ἡ ἀντίφαση.
Πράγματι, ὁ Πλάτων, μὲ ἐξαίρεση τὴν ᾿Απολογία καὶ τὸ Συμπόσιο, δὲν παρουσιάζει τὸν Σωκράτη ὡς ἱστορικό πρόσωπο, ἀλλὰ ἐκθέτει ἁπλῶς τις θεωρίες ποὺ μποροῦν νὰ ἀποδοθοῦν στὸν Σωκράτη, ἐμπλουτίζοντάς τες βέβαια μὲ πολλές φιλοσοφικὲς ἐπεκτάσεις. Ο Ξενοφῶν, ἀντιθέτως, δὲν εἶναι φιλόσοφος ἀλλὰ ἀφηγητής καὶ πολιτικὸς ἄνδρας, γι' αὐτὸ καί, σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στη σωκρατική διανόηση, παρουσιάζει μόνον ὅσα ὁ ἴδιος κατενόησε προσωπικώς.
Ἐν κατακλείδι: «Ἔτσι, ἀφ' ἑνός, θὰ ἦταν ὑπερβολὴ νὰ ὑποστηρίξουμε πώς ὁ Σωκράτης ἔχει ὄντως συλλογιστεῖ ὅσα λέει μέσω τοῦ Πλάτωνος, ἀφ' ἑτέρου θὰ ἦταν πολύ λίγο νὰ ὑποστηρίξουμε πὼς ὁ Σωκράτης δὲν ὑπῆρξε σπουδαιότερος σὲ σχέση μὲ ὅσα μᾶς ἀφηγεῖται ὁ Ξενοφῶν»21. Ἐν ὀλίγοις, ὁ Σωκράτης πρέπει νὰ εἶπε ἀσφαλῶς λιγότερα ἀπ' ὅσα μᾶς παρουσιάζει ὁ Πλάτων καὶ περισσότερα ἀπ' ὅσα μᾶς ἀναφέρει ὁ Ξενοφῶν.
Το κανονιστικό κριτήριο τῆς ἔρευνας θὰ ἔπρεπε νὰ ἔγκειται σε μία συσχέτιση τῶν πηγῶν, κατὰ τρόπον ὥστε, ἀπὸ τὴ μία πλευρά, να ἀφαιρεῖ τὴν ὑπερβολὴ τοῦ Πλάτωνος βάσει τοῦ Ξενοφώντος καί, ἀπὸ τὴν ἄλλη, νὰ συμπληρώνει τὰ κενά – τὸ ἀνεπαρκὲς τῶν κειμένων τοῦ Ξενοφώντος – μὲ ὅσα συνάγονται ἀπὸ τὴν πλατωνική μαρτυρία.
Ὁ ἴδιος ὁ Schleiermacher διατυπώνει τὸ ἑρμηνευτικό παράδειγμα ποὺ προτείνει μὲ πολὺ ἐκφραστικό τρόπο: «Η μοναδικὴ ἀσφαλής ὁδὸς εἶναι νὰ διερωτάται κανείς πῶς θὰ μποροῦσε νὰ ἦταν ὁ Σωκράτης, πέρα ἀπ' ὅσα ἀναφέρει γι' αὐτὸν ὁ Ξενοφῶν καὶ χωρὶς νὰ παραβλέπει τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς προσωπικότητός του καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ βίου του, τὰ ὁποῖα ὁ Ξενοφῶν παρουσιάζει ρητῶς ὡς σωκρατικά· ἐπὶ πλέον, τί εἶναι αὐτὸ ποὺ ἔδωσε στὸν Πλάτωνα τὴν εὐκαιρία καὶ τὸ δικαίωμα νὰ παρουσιάζει τὸν Σωκράτη στοὺς διαλόγους του ἔτσι ὅπως τὸν παρουσιάζει»22.
Τὰ συμπεράσματα στὰ ὁποῖα καταλήγει ὁ Schleiermacher εἶναι τὰ ἐξῆς: Μὲ τὸν Σωκράτη ἔρχεται σὲ πρῶτο ἐπίπεδο μία διαλεκτική, ή ὁποία «ἔχει ὡς ἀντικείμενο τὴν ἰδέα τῆς γνώσεως»23. Ὁ σωκρατικός ἰσχυρισμός, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα», συνεπάγεται τὴν κατοχὴ τῆς ἴδιας της ἰδέας τῆς γνώσεως. «Πράγματι», ἐπισημαίνει ὁ Schleiermacher, «προκειμένου νὰ ἀποδειχθεῖ πώς αὐτὸ ποὺ πολλοὶ πίστευαν ὅτι γνώριζαν ἦταν στην πραγματικότητα μή-γνώση, ὁ Σωκράτης προϋπέθετε τὴν ὀρθὴ ἀντίληψη τῆς ἴδιας της γνώσεως»24. Σε γενικές γραμμές, ὁ Σωκράτης, ὁσάκις ἐνεργοποιεῖ τὸ μή-γνωρίζειν, ἐκκινεῖ ἀπὸ τὰ δυὸ αὐτὰ σημεῖα: «Πρῶτον, τὸ γνωρίζειν εἶναι πάντοτε τὸ ἴδιο σὲ ὅλες τις διανοήσεις [...] καί, δεύτερον, τὸ γνωρίζειν ἀποτελεῖ μία ὁλότητα»25.
Συνεπώς, συμπεραίνει ὁ Schleiermacher, «ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ὁ ἀληθινὸς ἐπινοητὴς τῆς διαλεκτικῆς»26. Τὰ συμπεράσματα αὐτὰ – ἀπὸ κοινοῦ μὲ ἐκεῖνα τοῦ Eduard Zeller – ἐπεβλήθησαν μὲ τὴν ἐπίκληση τῶν μαρτυριῶν τοῦ ᾿Αριστοτέλους, μαρτυρίες οἱ ὁποῖες ἐθεωρήθησαν καθοριστικές27.
Ἐν τούτοις, τὸ ἑρμηνευτικὸ αὐτὸ παράδειγμα, ὅσο καὶ ἂν ἐπεβλήθη καὶ ἀπεδείχθη ἀρχικῶς ἀρκετὰ γόνιμο, ξεθώριασε μὲ τὸ πέρασμα τῶν αἰώνων καὶ ἀποδυναμώθηκε πλήρως.
Ἡ δομὴ τοῦ παραδειγματικού πλαισίου τοῦ Schleiermacher εἶναι ὄντως πολύ ἰσχνή γι' αὐτὸ τὰ ἀποτελέσματά της δὲν μποροῦσαν παρά νὰ ὁδηγήσουν σὲ ἀδιέξοδο. Ας ἰδοῦμε γιὰ ποιό λόγο.
α) Κατ' αρχάς, τὸ εὔθραυστο τῆς δομῆς τοῦ παραδειγματικού πλαισίου τοῦ Schleiermacher καταφαίνεται ἤδη ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἐπιλέγονται δυὸ μόνον πηγές, δηλαδὴ ὁ Πλάτων καὶ ὁ Ξενοφῶν, καθώς καὶ ἀπὸ τὸ γεγονός ὅτι παρέχεται σαφής προτεραιότητα στον Πλάτωνα, χωρίς νὰ ἀναδεικνύεται ἡ πραγματική λειτουργικότητα τῆς ξενοφώντειας πηγῆς σὲ σύγκριση μὲ τὴν ἀντίστοιχη πλατωνική.
β) Κατά δεύτερο λόγο, ὁ Schleiermacher παραβλέπει σὲ πολὺ μεγάλο βαθμό τὴν ἠθική προβληματικὴ τοῦ Σωκράτους, προβληματική, ἡ ὁποία, ὅμως, εἶναι ἀπὸ κάθε ἄποψη καθοριστική.
γ) Τρίτον, τὸ νόημα τῆς σωκρατικῆς διαλεκτικῆς – παρ' όλο που ὁ Σωκράτης θεωρεῖται ὡς ὁ ἐπινοητής της – εἶναι πολύ διαφορετικό ἀπὸ ἐκεῖνο ποὺ τῆς ἀποδίδει σήμερα ο Schleiermacher ὅπως θὰ ἰδοῦμε, ἡ σωκρατική διαλεκτική έχει κατά κύριο λόγο ἠθικὴ καὶ ἐκπαιδευτική λειτουργία, ἐνῶ οἱ στόχοι της εἶναι ὑψηλοῦ ἐπιπέδου.
δ) Τέλος, ἀκόμη καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἐπιστήμης, γιὰ τὴν ὁποία ὁμιλεῖ ὁ Schleiermacher, προϋποθέτει οὐσιαστικά οφέλη, ποὺ πρέπει νὰ ἀποδοθοῦν στὸν ᾿Αριστοτέλη καί, κυρίως, στη σύγχρονη φιλοσοφία.
Ιδιαιτέρως ἡ μέθοδος τῆς διαλεκτικῆς, ἡ ὁποία εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴν ἐννοιολογική γνώση, ὅπως αὐτὴ ἐφαρμόσθηκε ἀπὸ τὸν Σωκράτη, μπορεῖ νὰ κατανοηθεῖ σὲ βάθος καὶ σὲ ὅλη τὴν ἔκτασή της, μόνον ἐὰν συνδεθεῖ μὲ τὸν τυπικό πολιτισμό τῆς μιμητικῆς-ποιητικῆς προφορικής παραδόσεως μὲ τὸν ὁποῖον ὁ Σωκράτης σκόπευε νὰ τὴν ἀντιπαραθέσει, μὲ ὅσες ἐπιπτώσεις καὶ συνέπειες αὐτὸ ἐπιφέρει· πράγμα τὸ ὁποῖο, ἐξ ἄλλου, ἐπιβεβαιώνει σε μεγάλο βαθμό ή γέννηση τοῦ λογοτεχνικοῦ εἶδους ποὺ ἐμπνέεται ἀπὸ τοὺς «σωκρατικούς λόγους».
Σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἡ ἐξέλιξη τοῦ ἑρμηνευτικού παραδείγματος τοῦ Schleiermacher δὲν μᾶς ἀφορᾶ πλέον. Ὁ ἀναγνώστης ποὺ ἐνδιαφέρεται νὰ ἐμβαθύνει μπορεῖ νὰ ἐντοπίσει μία ὁλόκληρη σειρά καλοσυνταγμένων καὶ τεκμηριωμένων πληροφοριών στην προαναφερθείσα μονογραφία του Magalhaes-Vilhena καὶ στις σπουδαιότερες μεταγενέστερες βιβλιογραφίες 28.
Μέλημά μας τώρα εἶναι νὰ ἀναφερθοῦμε σὲ ἕνα γεγονὸς ποὺ εἶναι ἰδιαιτέρως ἐνδεικτικό: Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς πλατωνικές, τις ξενοφώντειες καὶ τὶς ἀριστοτελικές πηγές, σταδιακὰ ἔχουν ἀρχίσει νὰ προβάλλονται καὶ νέες πηγές, οἱ ὁποῖες παρουσιάζουν μεγάλο ἐνδιαφέρον. Πρόκειται γιὰ τοὺς ἐλάσσονες Σωκρατικούς καὶ τὸν ᾿Αριστοφάνη29.
Ἐν τούτοις, ἡ μεσολάβηση διαφορετικῶν πηγῶν καὶ τὸ σχέδιο ἐναρμονίσεώς τους δὲν ἀπέφερε ἱκανοποιητικά ἀποτελέσματα. Άλλοι συγγραφεῖς ἔδωσαν προτεραιότητα σε μία πηγὴ καὶ κάποιοι ἄλλοι σε ἄλλη, χωρὶς ὅμως νὰ τεκμηριώνουν μὲ ἀδιαμφισβήτητο τρόπο τις ἐπιλογές τους. Ἔτσι, κατέληξαν στο συμπέρασμα ὅτι ἐν γένει ὅλες οἱ πηγὲς ἀλληλοσυγκρούονται καὶ ὅτι στὴν πραγματικότητα ὁδηγοῦν σε ἀδιέξοδο.
Σημειώσεις
16. Ἡ ἐργασία τοῦ Schleiermacher τοῦ 1815, Über den Wert des Sokrates als Philosophen [Η αξία του Σωκράτη ως φιλόσοφου], ἐδημοσιεύθη στο Sämtliche Werke. Dritte Abteilung. Zur Philosophie, Zweiter Band, Berlin, 1838, ἀπ' ὅπου καὶ ἡ παραπομπή, σσ. 287-308.
17. V. DE MAGALHAES-VILHENA, Le problème de Socrate, ἔνθ' ἀν.
18. Αὐτόθι, σ. 131.
19. F.D.E. SCHLEIERMACHER, Über den Wert des Sokrates..., σ. 293.
20. Αὐτόθι, σσ. 293 κ. εξ.
21. Αὐτόθι, σ. 294.
22. Αὐτόθι, σ. 297.
23. Αὐτόθι, σ. 300.
24. Αὐτόθι, σσ. 330 κ. εξ.
25. Αὐτόθι, σ. 301.
26. Αὐτόθι, σ. 203.
27. Πβ. άνωτ., σημ. 54, κεφ. 1.
28. IB. L. ROSSETTI, Socrate e le scuole socratiche minori, in Grande antologia filosofica, vol. 32, Milano, 1984 A. PATZER, Bibliographia socratica, Freiburg-München, 1985 L. E. NAVIA - E.L. KATZ, Socrates. An Annotated Bibliography, New York-London 1988 K. DÖRING, Sokrates, die Sokratiker und die von ibnen begründeten Traditionen, in Grundriss der Geschichte der Philosophie begründet von F. Ueberweg, Die Philosophie der Antike, Band 2/1, σσ. 324-341.
29. Σχετικῶς μὲ τοὺς ἐλάσσονες Σωκρατικούς χρησιμοποιήσαμε τὴν ἔκδοση ποὺ ἔχει ἐπιμεληθεῖ ὁ G. GIANNANTONI, Socratis et Socraticorum Reliquiae, 4 vol., Napoli, Bibliopolis, 1990. IIẞ. K. DÖRING, Sokrates, ἔνθ' ἀν. Ὅσον ἀφορᾶ στὸν ᾿Αριστοφάνη ὡς πηγὴ γιὰ τὴν ἀνασύσταση τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως, πβ. L. STRAUSS, Socrates and Aristophanes, New York-London, 1966.
17. V. DE MAGALHAES-VILHENA, Le problème de Socrate, ἔνθ' ἀν.
18. Αὐτόθι, σ. 131.
19. F.D.E. SCHLEIERMACHER, Über den Wert des Sokrates..., σ. 293.
20. Αὐτόθι, σσ. 293 κ. εξ.
21. Αὐτόθι, σ. 294.
22. Αὐτόθι, σ. 297.
23. Αὐτόθι, σ. 300.
24. Αὐτόθι, σσ. 330 κ. εξ.
25. Αὐτόθι, σ. 301.
26. Αὐτόθι, σ. 203.
27. Πβ. άνωτ., σημ. 54, κεφ. 1.
28. IB. L. ROSSETTI, Socrate e le scuole socratiche minori, in Grande antologia filosofica, vol. 32, Milano, 1984 A. PATZER, Bibliographia socratica, Freiburg-München, 1985 L. E. NAVIA - E.L. KATZ, Socrates. An Annotated Bibliography, New York-London 1988 K. DÖRING, Sokrates, die Sokratiker und die von ibnen begründeten Traditionen, in Grundriss der Geschichte der Philosophie begründet von F. Ueberweg, Die Philosophie der Antike, Band 2/1, σσ. 324-341.
29. Σχετικῶς μὲ τοὺς ἐλάσσονες Σωκρατικούς χρησιμοποιήσαμε τὴν ἔκδοση ποὺ ἔχει ἐπιμεληθεῖ ὁ G. GIANNANTONI, Socratis et Socraticorum Reliquiae, 4 vol., Napoli, Bibliopolis, 1990. IIẞ. K. DÖRING, Sokrates, ἔνθ' ἀν. Ὅσον ἀφορᾶ στὸν ᾿Αριστοφάνη ὡς πηγὴ γιὰ τὴν ἀνασύσταση τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως, πβ. L. STRAUSS, Socrates and Aristophanes, New York-London, 1966.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου