ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄
Το βασικό ζήτημα ἀπὸ τὸ ὁποῖο ὀφείλουμε νὰ ξεκινήσουμε, γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ ἐπιλύσουμε τὸ πρόβλημα ποὺ ἀνέκυψε στο προηγούμενο κεφάλαιο, εἶναι τὸ ἑξῆς: Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Σωκράτης ἀπέρριψε τὴν ἰδέα τῆς συγγραφῆς ὁδήγησε στη δημιουργία ἑνὸς καθ' ἑαυτὸ λογοτεχνικοῦ εἴδους – τὸ εἶδος τῶν διαλόγων – τὸ ὁποῖο δὲν ἔχει συγκεκριμένους προδρόμους, ἢ μᾶλλον ἔχει ἀλλὰ σὲ ἐμβρυακὴ καὶ πολύ διαφορετικὴ μορφὴ ἀπ᾿ ὅ,τι αὐτὴ ποὺ χαρακτηρίζει τοὺς σωκρατικούς λόγους. ῎Αρα, ὑπὸ ποίαν ἔννοια καὶ σὲ τί βαθμό ἡ γένεση τοῦ ἐν λόγῳ λογοτεχνικοῦ εἶδους συνδέεται μὲ τὴν ἀπόρριψη τῆς συγγραφῆς ἐκ μέρους τοῦ Σωκράτους; Καὶ ὑπὸ ποίαν ἔννοιαν ἡ ἴδια αὐτὴ γένεση ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐν ἐξελίξει πολιτισμικὴ ἐπανάσταση στὴν ὁποίαν ἤδη ἀναφερθήκαμε;
Ἔχουμε ἤδη ὑποδείξει ὁρισμένες λύσεις γιὰ τὸ πρόβλημα αὐτό, οἱ ὁποῖες ὅμως μὲ κανέναν τρόπο δὲν εὐσταθοῦν. Σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο, καὶ πρὸς ἐπίρρωσιν τῶν ὅσων ἔχουν εἶπωθεῖ, θεωροῦμε σκόπιμο νὰ ἐπικαλεσθοῦμε τὴ θέση τὴν ὁποία υποστήριξε ὁ Gigon καὶ ἡ ὁποία ἀποδεικνύει ὅτι ἀκόμη καὶ ἕνας φιλόλογος παρομοίου ἀναστήματος μπορεῖ νὰ ὑποπέσει σε σοβαρά σφάλματα:
«Ὁ ἴδιος ὁ Σωκράτης δὲν ἔγραψε τίποτε. Αὐτὸ εἶναι ἕνα ἱστορικό γεγονός, τὸ ὁποῖο ἀπὸ μόνο του μπορεῖ νὰ σημαίνει τα πάντα ἢ τίποτε»1. Η θέση τὴν ὁποία, κατά συνέπεια, ὑποστηρίζει ὁ ἐν λόγῳ μελετητής εἶναι ἡ ἀκόλουθη: «ἡ ἀποχή του Σωκράτους ἀπὸ τὴ συγγραφική δραστηριότητα ἀποτελεῖ κατ' ἀρχὴν ἕνα ἀπλὸ ἱστορικό γεγονός, τὸ ὁποῖο, ὅπως πιστεύουμε, ἀνήχθη σε φιλοσοφική ἀρχὴ ἀπὸ τη σωκρατική ποίηση»2.
Τὰ αἴτια ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ ἐξηγήσουν τη γένεση τῶν σωκρατικῶν λόγων εἶναι τὰ ἐξῆς τρία: «Τὸ πρῶτο εἶναι ὅτι ὁ σωκρατικός διάλογος στηρίχθηκε σε μια λαϊκή "φιλολογία γιὰ τοὺς σοφούς"· βάσει αὐτῆς μποροῦν νὰ κατανοηθούν ορισμένα, προπάντων σκηνικά, θεμελιώδη μοτίβα. Το δεύτερο εἶναι ἡ ἀξιοποίηση τῆς ἀφηρημένης ἀντιλογικῆς τέχνης καὶ τῆς τεχνικῆς τῶν ἐρωτήσεων καὶ ἀπαντήσεων τῶν σοφιστῶν αὐτὸ ἐπηρεάζει ἀργότερα τὴν ἀντικειμενική διεξαγωγή του ἴδιου τοῦ φιλοσοφικοῦ διαλόγου. Το τρίτο ὅμως εἶναι ἡ προσπάθεια νὰ ἐγκατασταθεί ὄχι ὡς ξενόφερτο ἀξιοπερίεργο, ἀλλὰ ὡς κάτι το ὁποῖο μπορεῖ νὰ προκύψει ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν σχεδιασμό καὶ τὴ μέριμνα τοῦ ᾿Αθηναίου πολίτη γιὰ τὴν καθημερινή ζωή»3.
Οἱ λόγοι, όμως, τοὺς ὁποίους ἐπικαλεῖται ὁ Gigon διακρίνονται γιὰ τὸν πολύ γενικό χαρακτήρα τους καὶ σὲ καμμία περίπτωση δέν εἶναι σε θέση νὰ ἐξηγήσουν τόσον τὴν ποιότητα ὅσον καὶ τὴν ποσότητα τῶν διαλόγων που προέκυψαν ἀπὸ τὸ γεγονός ότι ο Σωκράτης ἐπέλεξε νὰ μὴν ἀναπτύξει συγγραφική δραστηριότητα καὶ οἱ ὁποῖοι συνδέονται μὲ τὰ προβλήματα ποὺ ἐδημιούργησε ἡ προφορική διαλεκτική παράδοση.
Ένα μικρό βήμα παραπέρα πραγματοποιεί ὁ Βλαστός, ὁ ὁποῖος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ γένεση τοῦ νέου λογοτεχνικοῦ εἶδους εἶναι στενά συνυφασμένη μὲ τὴν ἀπόρριψη τῆς συγγραφῆς ἀπὸ τὸν Σωκράτη: «Έξ ἄλλου, κατὰ τὴν περίοδο ἀκριβῶς ποὺ ὁ Πλάτων ἐπρόκειτο νὰ ξεκινήσει τὸ ἔργο του, ὁ πεζός διάλογος εἶχε ἀποκτήσει δική του υπόσταση ὡς περίεργη ἐπίπτωση τῆς ἄρνησης τοῦ ἴδιου τοῦ Σωκράτη να συγγράψει· ἀναδύθηκε ένα καινούργιο λογοτεχνικό εἶδος, οἱ σωκρατικοί λόγοι, οἱ ὁποῖοι ξαφνικά ἔγιναν μόδα, σχεδόν μανία. Διάφορες ἀπὸ τις πηγές μας ἀποδίδουν τὴν σύνταξη παρόμοιων συνθέσεων, πέρα ἀπὸ τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν Ξενοφώντα, στον καθένα ἀπὸ τοὺς ἐξῆς συγγραφεῖς: τὸν Αἰσχίνη τὸν Σφήττιο, τὸν ᾿Αντισθένη, τὸν ᾿Αρίστιππο, τὸν Βρύσωνα, τὸν Κέβητα, τὸν Κρίτωνα, τὸν Εὐκλείδη τὸν Μεγαρέα, τὸν Φαίδωνα. Ὅτι ὁ Πλάτων δὲν ἦταν ὁ πρῶτος σ' αὐτὸν τὸν χώρο μποροῦμε νὰ τὸ συναγάγουμε ἀπὸ δύο μαρτυρίες, ποὺ καὶ οἱ δύο προέρχονται ἀπὸ ἔγκυρες παραδόσεις: Ο ᾿Αριστοτέλης κατονομάζει κάποιον ᾿Αλεξαμενό, ὡς τὸν πρῶτο συγγραφέα φιλοσοφικών διαλόγων· καὶ ὁ Θεόπομπος (ὁ ἱστορικός, σύγχρονος τοῦ Δημοσθένη καὶ τοῦ ᾿Αριστοτέλη), καταγγέλλει ὅτι οἱ περισσότεροι διάλογοι τοῦ Πλάτωνα ἀποτελοῦν προϊόντα λογοκλοκῆς ἀπὸ διαλόγους τοῦ ᾿Αρίστιππου, τοῦ ᾿Αντισθένη καὶ τοῦ Βρύσωνα»4.
Πράγματι, ἐπρόκειτο κυριολεκτικῶς γιὰ τὴν «ἔκρηξη» μιᾶς νέας λογοτεχνικής μορφῆς, τῆς ὁποίας κάτι ἀνάλογο δὲν συναντούμε οὔτε πρὶν οὔτε μετὰ τὴν ἐποχὴ αὐτή.
Ας διαβάσουμε μερικές μαρτυρίες, ξεκινώντας ἀπὸ ἐκείνη που ἀναφέρεται στὸν Σίμωνα, πρόσωπο ἀμφιλεγόμενο, τὸ ὁποῖο ὁ Βλαστὸς δὲν μνημονεύει καθόλου, ἀλλὰ ποὺ ἐμεῖς θεωροῦμε ὡς ἐξαιρετικά σημαντικό σημεῖο ἐκκινήσεως.
Ο Διογένης Λαέρτιος ἰσχυρίζεται ὅτι ἦταν ὑποδηματοποιός καὶ ὅτι στὸ ἐργαστήριό του ἐσύχναζε ὁ Σωκράτης για κουβέντα. ᾿Αναφέρει, μάλιστα ὅτι ἐσημείωνε «όλα όσα θυμόταν»5 καὶ γιὰ τὸν λόγο αὐτό «σκυτικοὺς αὐτοῦ τοὺς διαλόγους καλοῦσιν (τοῦ παπουτσή)»6. Οἱ διάλογοι αὐτοὶ ἦσαν τριάντα τρεῖς.
Ο Αἰσχίνης ὁ Σφήττιος μᾶς ἀναφέρει ὅτι ὁ Μενέδημος ἀπὸ τὴν Ερέτρια:
Παρουσίαζε ὡς δικούς του πολλούς διαλόγους τοῦ Σωκράτη, παίρνοντάς τους ἀπὸ τὴν Ξανθίππη. Οἱ διάλογοι ποὺ ὀνομάζονται ἀκέφαλοι δὲν ἔχουν συνοχή ὡς πρὸς τὸ ὕφος τους οὔτε τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς σωκρατικής τεχνικής. Αὐτοί, σύμφωνα μὲ τὸν Πεισίστρατο τὸν Ἐφέσιο, δὲν εἶναι τοῦ Αἰσχίνη7.
Ο Διογένης Λαέρτιος ἀναφέρει, ἐπίσης, ὅτι στοὺς διαλόγους τοῦ Αἰσχίνου ἔχουν ἐνταχθεῖ κάποιοι, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν στον Πασιφῶντα τῆς σχολῆς τῆς Ἑρέτριας καὶ ὅτι ὁ συγγραφεύς μας ἰδιοποιήθηκε διαλόγους τοῦ ᾿Αντισθένους ἀλλὰ καὶ ἄλλων. Φαίνεται πὼς οἱ διάλογοι τοῦ Αἰσχίνου, οἱ ὁποῖοι μιμούνται ιδιαίτερα «τὸ σωκρατικόν ἡθος ἀπομεμαγμένοι εἰσὶν ἐπτά»8.
Οἱ εὐφάνταστες σπερμολογίες ἀποκαλύπτουν πολλά γι' αὐτὸ τὸ λογοτεχνικό εἶδος. Σχετικῶς μὲ τοὺς διαλόγους ποὺ ἀποδίδονται στον ᾿Αντισθένη, ὁ Παναίτιος ἀναφέρει ὅτι έθεωροῦντο αὐθεντικοί9.
Σε ὅ,τι ἀφορᾶ στὸν ᾿Αρίστιππο, ὁ Διογένης ἀπαριθμεῖ περισσότερους ἀπὸ εἶκοσι τίτλους10. Σχετικῶς μὲ τὸν Κέβητα, ἀπαριθημε τρεῖς11. Γιὰ τὸν Σιμμία12 είκοσι τρεῖς, γιὰ τὸν Κρίτωνα δεκαεπτά13 καὶ γιὰ τὸν Φαίδωνα ἑπτά14.
Εἶναι προφανές ότι πολλοί ἀπὸ τοὺς διαλόγους αὐτοὺς πιθανών νὰ ἦσαν ἀπόκρυφοι. ᾿Αναφέρεται, ἐπίσης, ὅτι ὁ Παναίτιος εἶχε υιοθετήσει σχετικῶς μία θέση ἡ ὁποία ήταν μάλλον ἀπόλυτη:
Ὁ Παναίτιος ἔχει τὴν ἄποψη πὼς ἀπὸ ὅλους τοὺς σωκρατικής διαλόγους, ἀληθινοί εἶναι τοῦ Πλάτωνα, τοῦ Ξενοφῶντα, τοῦ ᾿Αντισθένη καὶ τοῦ Αἰσχίνη. Γιὰ τὸν Φαίδωνα καὶ τὸν Εὐκλείδη ἔχει κάποιους δισταγμούς, ἐνῶ ἀπορρίπτει ὅλους τοὺς ὑπόλοιπους15.
Σὲ ἐμᾶς πλήρως ἔχουν περιέλθει μόνον τὰ σωκρατικά κείμενα του Ξενοφώντος (᾿Απομνημονεύματα. Συμπόσιο, ᾿Απολογία Σωκράτους, Οἰκονομικός) καὶ οἱ διάλογοι τοῦ Πλάτωνος, στοὺς ὁποίους θα ἀναφερθοῦμε ἐκτενῶς καὶ κατ᾿ ἐπανάληψη.
Μπορούμε, όμως, να δώσουμε μία πρώτη ἀπάντηση στο πρόβλημα που θέσαμε παραπάνω. Ένα φαινόμενο ὅπως ἡ γένεση καὶ ἡ διάδοση τέτοιου είδους διαλόγων δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἐξηγηθεί παρά μόνον βάσει τῶν αἰτιῶν ποὺ ἐπεσημάναμε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Πιο συγκεκριμένα, τὸ μήνυμα τοῦ Σωκράτους, ποὺ τόσον ἐντυπωσίαζει μὲ τὸ περιεχόμενο καὶ τὴ μορφὴ μὲ τὰ ὁποῖα μετεδίδετο, δὲν μποροῦσαι νὰ καταστεῖ ἀντικείμενο ἀπομνημονεύσεως, νὰ ἐντυπωθεῖ μόνιμα και νὰ χρησιμοποιηθεῖ ἐκ νέου στο πλαίσιο τοῦ προφορικού λόγου. Πράγματι, μόνον ή ποίηση, χάρη στὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικά της (τυπικό ὕφος καὶ ρυθμικότητα τοῦ στίχου), προσφέρεται γιὰ ἀπομνημόνευση καί, συνεπῶς, μπορεῖ νὰ ἐντυπωθεῖ μόνιμα καὶ νὰ χρησιμοποιηθεῖ ἐκ νέου. Ὡς ἐκ τούτου, ὁ διαλεκτικός λόγος ἐπιβάλλει ὡς ἀναγκαῖο ὅρο γιὰ τὴν ἀπομνημόνευση καὶ τὴν ἐπανάληψή του τη χρήση τῆς γραφῆς.
᾿Ακριβέστερα, ὁ διαλογικός λόγος ἐπιβάλλει ἕνα εἶδος γραφῆς τὸ ὁποῖο διαφοροποιεῖται σαφῶς τόσο ἀπὸ τὸν ἁπλὸ ρητορικό ὅσο καὶ ἀπὸ τὸν στομφώδη πανηγυρικό λόγο. Επιβάλλει, δηλαδή, τὴν ἀναπαραγωγὴ τῆς δομῆς τοῦ λόγου βάσει ἐρωτήσεων καὶ ἀπαντήσεων κατά τρόπο διαλεκτικό, μία ἀναπαραγωγή, ἡ ὁποία ἐπιτελεῖται διὰ μέσου τῆς δυναμικῆς τοῦ καταρριπτικοῦ λόγου καὶ τῆς ἀποδοχῆς ἢ μὴ τῶν συμπερασμάτων, στὰ ὁποῖα βαθμιαίως καταλήγει κανείς μέσω τῶν ἐρωταποκρίσεων.
Στὸ ζήτημα αὐτό, ὅμως, θὰ ἐπανέλθουμε λεπτομερώς παρακάτω. Πρὸς τὸ παρὸν τὸ ἐρώτημα ποὺ μᾶς ἀπασχολεῖ εἶναι μὲ ποιό τρόπο κινήθηκαν οἱ ἑρμηνευτές στο πλαίσιο μιᾶς τόσο πολύπλοκης καὶ ἐν πολλοῖς ἀντιφατικῆς καταστάσεως;
1. O. GIGON, Σωκράτης. Ἡ εἰκόνα του στὴν ποίηση καὶ στὴν ἱστορία, ἐνθ' ἀν, σ. 22.
2. Αὐτόθι, σ. 23.
3. Αὐτόθι, σ. 215.
4. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σ. 99.
5. ΔΙΟΓΕΝΟΥΣ ΛΑΕΡΤΙΟΥ, Βίοι Φιλοσόφων, ΙΙ, 122.
6. Αὐτόθι.
7. Αὐτόθι, ΙΙ 60.
8. Αὐτόθι, ΙΙ 61.
9. Αὐτόθι, ΙΙ 64.
10. Αὐτόθι, ΙΙ 84.
11. Αὐτόθι, ΙΙ 125.
12. Αὐτόθι, ΙΙ 124.
13. Αὐτόθι, ΙΙ 121.
14. Αὐτόθι, ΙΙ 105.
15. Αὐτόθι, ΙΙ 64.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου