Συνέχεια από: Σάββατο 28 Μαρτίου 2026
(Κυριακή 22 Μαρτίου) με αφορμή το νέο του βιβλίο:
Αναλογικές ταυτότητες (τόμος β΄)- Η δημιουργία του χριστιανικού εαυτού
Διεννοημάτωση: αυτo-καθολικοποίηση, μετα-ναρκισσισμός και Χριστιανική θεολογία,
εκδ. Αρμός.
............Λοιπόν, θέλω να πάμε στις βαριές έννοιες του βιβλίου αυτού. Γιατί υπάρχουν τρεις, οι οποίες είναι βαριές και χρειάζονται εξήγηση.
Διεννοημάτωση:
Το νόημα, δηλαδή, παράγεται μόνο από μένα. Γι’ αυτό και η απάντησή μου είναι η διαινοημάτωση. Δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο το νόημα προσφέρεται από μένα σε άλλους προς επεξεργασία. Και επιστρέφει σε μένα και ξαναπροσφέρεται.
Είναι η ταυτότητα κάτι που γεννιέται μεταξύ προσώπων;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ακριβώς. Προσώπων τα οποία είναι ανοιχτά μεταξύ τους. Εδώ είναι το υπαρξιακό μυστήριο του προσώπου. Και εδώ μας βοηθάει πολύ η χριστιανική τριαδολογία. Δεν έχουμε άλλη έννοια προσώπου πιο όμορφη.
Ακριβώς. Προσώπων τα οποία είναι ανοιχτά μεταξύ τους. Εδώ είναι το υπαρξιακό μυστήριο του προσώπου. Και εδώ μας βοηθάει πολύ η χριστιανική τριαδολογία. Δεν έχουμε άλλη έννοια προσώπου πιο όμορφη.
(Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ)
«Περιφρούρησα με τη νηστεία την ψυχή μου», λέει ο θεόπνευστος Δαβίδ —τόσο ισχυρός είναι αυτός ο αγώνας! «Ταπείνωνα με τη νηστεία την ψυχή μου»— τόσο εναντιώνεται αυτός ο αγώνας στην αυταρέσκεια και την έπαρση, που γεννιούνται από τον χορτασμό τής κοιλιάς. Με τη νηστεία «η προσευχή μου (θ’ ανέβει στον Κύριο και) θα επιστρέψει σ’ εμένα». Χωρίς τη νηστεία η προσευχή μου είναι μια θλιβερή θυσία στον μετεωρισμό τού νου, τον αχώριστο σύντροφο του χορτασμού τής κοιλιάς.
Γιατὶ ὁ λόγος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ γνώση τῶν θείων εἶναι διπλή· ἡ σχετική, ποὺ βρίσκεται μόνο στὸ λόγο καὶ στὶς ἔννοιες καὶ ποὺ δὲν ἔχει κατὰ τὴν πράξη μὲ τὴν πείρα αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ καὶ ποὺ μ᾿ αὐτὴν οἰκονομοῦμε τὴν παρούσα ζωή· καὶ ἡ πραγματικὴ ἀληθινὴ γνώση, ποὺ μὲ τὴν πείρα μόνο κατὰ τὴν πράξη χωρὶς λόγο καὶ ἔννοιες παρέχει ὅλη τὴν αἴσθηση ἐκείνου ποὺ ἔγινε γνωστὸ, μετέχοντάς το κατὰ χάρη, καὶ μὲ αὐτὴ τὴ γνώση ὑποδεχόμαστε κατὰ τὴ μελλοντικὴ κατάπαυση τὴν πάνω ἀπὸ τὴ φύση θέωση ποὺ πραγματοποιεῖται ἀδιάκοπα.
Γιατὶ εἶναι ἀδύνατο, λένε οἱ σοφοί, νὰ συνυπάρχουν ἡ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ λόγος περὶ Θεοῦ ἢ ἡ αἴσθηση τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ νόηση γι᾿ Αὐτόν. Καὶ λόγο περὶ Θεοῦ ἀποκαλῶ τὴν γνωστικὴ θεωρία γι᾿ αὐτὸν ποὺ ἀναλογεῖ στὰ ὄντα, αἴσθηση τὴν μεθεκτικὴ πείρα τῶν πέρα ἀπὸ τὴ φύση ἀγαθῶν, καὶ νόηση τὴν ἁπλὴ καὶ ἑνιαία γνώση περὶ Θεοῦ μέσῳ τῶν ὄντων. Τὸ ἴδιο ἴσως μπορεῖ νὰ διαπιστωθεῖ καὶ σὲ κάθε ἄλλο πράγμα, ἂν ἡ ἐμπειρία αὐτοῦ τοῦ πράγματος σταματᾶ τὸ λόγο γι᾿ αὐτὸν καὶ ἡ αἴσθηση αὐτοῦ τοῦ πράγματος κάνει ἀργὴ τὴν νόηση περὶ αὐτοῦ. [Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΗΣΥΧΑΣΜΟΥ] Πρὸς Θαλάσσιον Περὶ Διαφόρων ᾿Απόρων τῆς ῾Αγίας Γραφῆς, ᾿Ερώτησις Ξʹ.
ΑΙΡΕΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ: ΑΙΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΕΝΑΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΡΙΚΟΥΣ ΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΣΑΝ ΕΝΝΟΙΑ , ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ, ΤΗΝ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩ ΚΑΤΑ ΤΟ ΔΟΚΟΥΝ. ΔΙ' ΙΔΙΟΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝ. ΤΗΝ ΑΥΤΟ-ΚΑΘΟΛΙΚΟΠΟΙΗΣΗ.Μαρία Δόικου:
Θέλω να μου πείτε πώς συνδέονται αυτά τα δύο: ασυνείδητο και θεολογικές ρίζες.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Θα σας πω κάτι πολύ απλό. Αν θέλετε να το πούμε αυτό, θα χρειαστεί μια άλλη εκπομπή. Είναι τεράστιο το θέμα.
Μαρία Δόικου:
Το ξέρω. Αλλά εσείς δεν μπορεί κανένας...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Στο βιβλίο μου έχω ένα τρίτο μέρος. Το τρίτο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο σε αυτό. Αλλά όποιος δει το τρίτο μέρος σε αυτό, θα δει ότι κάνω μια εισαγωγή απλώς. Και υπόσχομαι κάποια στιγμή να το πραγματευτώ ξεχωριστά, αν τα καταφέρω. Αν θέλει ο Θεός. Αν είμαστε στη ζωή. Αν υπάρχει ο κόσμος. Αν, αν, αν.
Μαρία Δόικου:
Αλλά το έχετε βάλει στόχο να το αποδείξετε αυτό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ναι. Διότι οι έννοιες οι οποίες φιλοξενούνται στο ασυνείδητο, καταλάβατε, είναι έννοιες ανθρώπινες. Ξέρετε, οι διακρίσεις που κάνουμε —ψυχολογία, φιλοσοφία, θεολογία— είναι εν μέρει δικές μας διακρίσεις. Στο μυαλό των μεγάλων φιλοσόφων, ας πούμε, δεν υπήρχαν.
Πάλι στον Αριστοτέλη θα σας πει τι εστί η θεολογία. «Η θεολογία με ενδιαφέρει πάρα πολύ· είναι η επιστήμη των πρώτων αρχών». Σας παρακαλώ πάρα πολύ. Γιατί; Δεν έχει θεολογία στο Μετά τα Φυσικά; Δεν έχει κανέναν φόβο ο Ηράκλειτος; Ο Πλάτων;
Εδώ έχουμε γίνει ειδικοί των ειδικών, σπουδικοί φιλολογικά, και νομίζουμε ότι όλα αυτά έχουν έτη φωτός μεταξύ τους. Παρ’ όλο που υπήρχαν άνθρωποι σημαντικοί στον χώρο της ψυχολογίας και άλλοι, οι οποίοι ανακάλυψαν τέτοιου είδους συσχετίσεις.
Εγώ θα προσπαθήσω κάποια στιγμή —λέω μερικά πράγματα στο βιβλίο αυτό, καλό είναι όποιος θέλει να τα δει με στοχαστικό τρόπο, να δει μερικά πράγματα για τη λειτουργία αυτών των συγγραμμάτων— που φωτίζονται πάρα πολύ, εάν χρησιμοποιήσουμε ως προβολέα το γεγονός ειδικά της ελληνοχριστιανικής εμπειρίας. Πάρα πολύ.
Με τον τρόπο αυτό φαίνεται η πολύ θετική έννοια που μπορεί να πάρει το ασυνείδητο. Στην κλασική ψυχανάλυση το ασυνείδητο έχει πάρα πολλές φορές αρνητική σημασία. Κάτι που δυνητικά πρέπει να το αποκρυπτογραφήσουμε για να μπορέσουμε να καταλάβουμε τι λέει.
Θεωρητικά τα άλλα όμως, όπως ο Γιουνγκ ή ο Λακάν, κατάλαβαν ότι το περιεχόμενο του ασυνείδητου είναι πολύ βαθύτερο. Είναι κατατεθειμένη πείρα.
Μαρία Δόικου:
Καταρχάς, τη λέξη τη δεχόμαστε.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Τη δεχόμαστε. Ό,τι δέχομαι. Είναι κατατεθειμένη πείρα σχετικά με τα βαθύτερα ερωτήματα της ζωής. Δηλαδή το ασυνείδητο μας μαθαίνει να ερωτάμε βαθύτερα από ό,τι ρωτάει, ας πούμε, ένας κλασικός επιφανειακός στοχασμός. Να ρωτάμε πολύ βαθύτερα για την ανθρώπινη πραγματικότητα.
Και μέσα από την εξέταση των μεγάλων ψυχοθεραπευτικών σχολών, έτσι, μπορεί να βγουν πολύτιμα χαρακτηριστικά τα οποία θα παραπέμπουν στη συνέχεια —αυτό είναι το εκπληκτικό— στη θεολογική εμπειρία.
Μαρία Δόικου:
Ναι, ναι, ναι. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα. Όποιος θέλει να το δει, πρέπει να δει το βιβλίο.
Θεολογική εμπειρία. Γίνετε πιο αναλυτικός.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Στην εμπειρία του Θεού. Όπως κωδικοποιείται στις θεολογίες. Επίσης και οι θρησκείες παίζουν ρόλο γενικά.
Μαρία Δόικου:
Μισό λεπτό, γιατί τα προσπερνάτε γρήγορα, επειδή για εσάς, όχι σχεδόν, είναι αυτονόητα, αλλά για τους τηλεθεατές νομίζω ότι χρειάζεται λίγη δουλειά.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Χρειάζεται δουλειά, ναι.
Μαρία Δόικου:
Λέτε «θεολογική εμπειρία». Ωραία. Η σχέση με τον Θεό. Όμως, ακούγοντας ένας άνθρωπος που δεν ξέρει, με το που ακούει «θεολογική εμπειρία», αμέσως στο μυαλό του πηγαίνει σε αυτό που ένας άγιος βιώνει τη στιγμή κατά την οποία συνδέεται με τον Θεό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Αυτό το λέτε εσείς. Ευτυχώς το λέτε, γιατί οι πιο πολλοί αντιστρόφως νομίζουν ότι είναι κακές κουβέντες που λένε οι παπάδες και οι θεολόγοι. Δηλαδή ότι είναι ουσιαστικά μια αυθαίρετη, ξέρω ’γω, λογολαγνεία περί Θεού.
Είναι σωστό αυτό που λέτε. Η θεολογία είναι μια στάση συμμετοχής.
Μαρία Δόικου:
Βέβαια. Να μην ξεχαστεί κι αυτό. Γι’ αυτό εκδηλώνεται το μεγαλύτερο ενδιαφέρον το τελευταίο διάστημα. Η ταινία του Αγίου Παϊσίου, η οποία προβάλλεται στους κινηματογράφους αυτή την περίοδο και μέχρι τον Μάρτιο, και η τηλεοπτική σειρά που προηγήθηκε, είχαν τεράστια απήχηση. Δηλαδή άγγιξαν πολλούς ανθρώπους και τους έβαλαν σε έναν διάλογο με τον εαυτό τους για το τι πάει καλά και το τι δεν πάει καλά με τον εαυτό τους.
Και είδε εκεί μέσα ο καθένας μας κάτι απλές συμβουλές. Απλές, πολύ απλές. Δεν χρειάζεται να κάνεις βαθύ στοχασμό γι’ αυτό το πράγμα. Απλές συμβουλές, στις οποίες μπορεί ο καθένας μέσα του να ακολουθήσει και να έχει αυτή την εμπειρία που είχε και ο ίδιος.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Μάλιστα.
Μαρία Δόικου:
Όμως, όταν πας σε αυτές τις απλές συμβουλές στην καθημερινότητα της εφαρμογής, βλέπεις ότι όχι μόνο δεν είναι απλές. Είναι τρομακτικά δύσκολες και πολύ βαθιές, και χρειάζεται σκάψιμο τρομερό του εαυτού σου για να φτάσεις στο σημείο να έχεις αυτή την εμπειρία για την οποία εμείς τώρα συνομιλούμε.
Ο άνθρωπος φοβάται, πατέρα Νικόλα. Φοβάται να αναμετρηθεί με αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό και το απωθεί.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Φοβάται να μη χάσει τα κεκτημένα της φιλαυτίας του. Αλλά δεν καταλαβαίνει ότι η φιλαυτία τον σκοτώνει. Αυτό που προσποιούμαστε. Αυτό μας σκοτώνει.
Μαρία Δόικου:
Εγώ θέλω να είμαι πιο διαλλακτική με αυτό. Είναι η φιλαυτία μόνο; Δεν είναι και ένας...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Είναι η θεμελιώδης φιλαυτία. Γιατί ξέρετε τι είναι η φιλαυτία, μιλώντας οντολογικά; Είναι ακριβώς αυτό που λέω εγώ. Είναι ένας τρόπος αυτοκαθολικοποίησης. Δηλαδή είναι μια αυτοαναφορά.
Μαρία Δόικου:
Μόνο, ε; Υπάρχει μια αγαθή φιλαυτία, με την έννοια ότι είμαι δοσμένος στον εαυτό μου. Αγαπώ αυτό που είμαι. Αυτό είναι υγιές.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Αυτό δεν υπάρχει πουθενά. Εντάξει. Αν κάποιος πει ότι «εγώ εκτιμώ, μ’ αρέσει αυτό που είμαι, χαίρομαι γι’ αυτό που είμαι», εντάξει, δεν είναι καν ανθρώπινο αυτό.
Το θέμα είναι ότι, καθώς αυτό το πράγμα γίνεται μοναδική αρχή με την οποία κουμπώνω τα όντα και τα πράγματα και τους ανθρώπους, μεταβάλλεται σε κάτι τερατώδες. Δηλαδή γίνομαι ένας Προκρούστης, έτσι, όπως οι πιο πολλοί άνθρωποι, και λέω ότι τούτο εδώ είναι η πραγματικότητα. Πόση είναι τούτο εδώ; Το έχω στα χέρια μου. Τόση δα. Η πραγματικότητα είναι τόση. Ό,τι περισσεύει το κόβω. Ό,τι είναι μικρότερο, το εντώνω.
Και στην πραγματικότητα αποκτάει ο άνθρωπος με τη φιλαυτία —ναρκισσισμό, έλεγα— και αυτό το μέτρο σήμερα, μια εικόνα για τον εαυτό του, για το πρόσωπο, για την αλήθεια, για τον κόσμο, τερατωδώς περιορισμένη. Δεν είναι νοητή.
Μαρία Δόικου:
Και με τον τρόπο αυτό να υποφέρει. Αλλά και να κάνει κι άλλους να υποφέρουν δίπλα του.
Καλά, πατέρα Νικόλα, να πω κάτι. Ακόμη κι αν ένας άνθρωπος δεν ξέρει ότι έχει περιέλθει σε μια τέτοια κατάσταση, μόλις όμως το μάθει, μόλις το συνειδητοποιήσει, είναι εύκολο μετά αυτό το πράγμα να το σπάσεις; Πώς θα το σπάσεις; Εδώ είναι το στοίχημα. Και για έναν άνθρωπο ο οποίος θέλει να έχει με τον Θεό μια σχέση, είναι και το στοίχημα της ελευθερίας του και της πίστης του μαζί.
Όταν σου λέει ο Χριστός: σου χτυπάει κάποιος στο μάγουλο ένα χαστούκι. Έτσι; Και εσύ τι θα κάνεις; Γύρνα και το άλλο. Εδώ όλη η φιλαυτία είναι στο κόκκινο. «Μην το διανοηθείς. Χτύπησέ τον. Κάνε τουλάχιστον το ίδιο».
Μαρία Δόικου:
Άμα γυρίσουν και το άλλο, θα μας σκοτώσουν. Σήμερα απειλούνται συνεχώς παγκόσμιοι πόλεμοι. Πολλοί πόλεμοι απειλούνται συνεχώς, διότι οι άνθρωποι δεν εφαρμόζουν κανένας τίποτα από αυτά.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Το θέμα είναι ότι όταν κάνει το άλμα αυτό της πίστεως —που είναι άλμα πίστεως—, το λέει κάποιος που κρατάει το κλειδί της ζωής στα χέρια του. Είναι ο Θεός που μου το λέει. Για να δοκιμάσω να το κάνω. Παραδόξως, αποδεικνύεται...
Μαρία Δόικου:
Είναι λυτρωτικό όμως αυτό και στην προσωπική ζωή. Όσες φορές υπήρξαν άνθρωποι οι οποίοι το έκαναν, στην οικογενειακή ζωή τους, στην επαγγελματική ζωή τους, στην καθημερινότητά τους —δηλαδή αποφάσισαν κάτι ιδιωτικό, κάτι προσωπικό, να το ρίξουν πίσω και να υποστούν την ταλαιπωρία, τη δυσκολία του άλλου—, με έναν τρόπο...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Το πρέπει και το κάνεις αυτό στο όνομα του Θεού. Δεν το κάνεις απλώς για να τον εντυπωσιάσεις ή να τον εξαπατήσεις, όχι, ή να τον κολακέψεις, όχι. Το κάνεις και σου στοιχίζει. Εκεί μέσα επεμβαίνει κάτι και τα πράγματα αλλάζουν άρδην. Και όχι μόνο δεν χάνεις, αλλά κερδίζεις απέραντα. Και τον άλλον κερδίζεις και τον εαυτό σου κερδίζεις.
Μαρία Δόικου:
Συνταγή όμως δεν υπάρχει.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Δεν είναι συνταγή, είναι μια πρόταση.
Μαρία Δόικου:
Εντάξει, εγώ κάνω το ίδιο, έρχονται όλοι δίπλα μου και εγώ σηκώνω το βάρος του σταυρού. Να ξανά εδώ τώρα. Δηλαδή σηκώνω την ευθύνη μου. Τέρμα η θυματοποίηση, δεν φταίτε εσείς, δεν φταίει κανένας. Ποιος φταίει; Εγώ φταίω. Αυτό το πράγμα είναι δυνατόν παράλογο.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Παραδόξως όμως μπορεί να χτίσει κοινωνία. Ενώ το άλλο δεν χτίζει κοινωνία.
Μαρία Δόικου:
Ναι, όντως. Δεν ξέρω αν ασχολείστε με τα social media, αλλά αν μπείτε στο TikTok...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Δεν έχω χρόνο.
Μαρία Δόικου:
Δεν έχετε χρόνο. Αν μπείτε στο TikTok, αν μπείτε στο Facebook — στο Instagram όχι τόσο — θα δείτε εκατομμύρια βιντεάκια από ιερείς, οι οποίοι είτε είναι φτιαγμένα με AI, δηλαδή πρόσωπα τα οποία υποδύονται έναν ιερέα — δεν είναι ένας συγκεκριμένος, είναι κάποιος που γέννησε η τεχνητή νοημοσύνη — ή και πραγματικά πρόσωπα, να δίνουν συμβουλές για το πώς πρέπει να προσεγγίσεις τον Θεό.
Ας πούμε, άκουγα προχθές κάποιον ιερέα, έλεγε: «Σταματήστε να υπεραναλύετε τα πάντα. Μόλις το κάνετε, θα φωτιστεί η σκέψη σας από τον Θεό. Γιατί η υπερανάλυση, με όρους ψυχολογίας, η υπερανάλυση είναι κάτι το οποίο προέρχεται από τον διάβολο».
Πώς εσείς θα υποδεχόσασταν ένα τέτοιο βίντεο;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Δεν ξέρω τι βίντεο είναι αυτό. Οι άνθρωποι βγαίνουν και λένε ό,τι νομίζει ο καθένας σήμερα. Τα τεχνολογικά μέσα έχουν δώσει λόγο στον καθένα.
Μαρία Δόικου:
Εσείς δεν έχετε μπει στη διαδικασία να κάνετε ποτέ κάτι τέτοιο;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ποτέ.
Μαρία Δόικου:
Είστε υπέρ ή κατά, καταρχάς, αυτού του πράγματος;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Θα σας πω κάτι. Το ίδιο το πράγμα αυτό θέλει προσοχή. Κάποτε έλεγα: για να μιλήσει κανείς δημόσια, πρέπει να είναι κάποιος. Δεν μπορεί να μιλεί ο οποιοσδήποτε. Σήμερα όλοι οι πάντες μιλούν δημόσια. Και επειδή ούτε την παιδεία έχουν, ούτε τον στοχασμό έχουν, ούτε την ευγένεια έχουν, ούτε το περιεχόμενο, ούτε τη σοβαρότητα, ούτε την εμπειρία, ούτε την κρίση, γι’ αυτό και διαβάζει κανείς τερατώδη πράγματα.
Ο καθένας που θέλει να λύσει το υπαρξιακό του πρόβλημα φτιάχνει ένα αυτό και βγαίνει και αρχίζει και λέει... Όπως έλεγε ο Μπουαλό, ένας πολύ μεγάλος Γάλλος συγγραφέας: «Πάντοτε ένας ανόητος θα βρει άλλους πιο ανόητους από αυτόν να τον θαυμάσουν». Έτσι παράγονται οι οπαδοί. Δεν είναι αυτό το πράγμα. Εντάξει; Μια σημαντικότητα προκύπτει από την ευτέλειά μας. Έτσι.
Βλέπει κανείς, και μετά βλέπει κανείς, ότι το τελευταίο μοντέλο που διαλέγει μια οικονομία της αυτοπαρουσίασης και της αυτογύμνωσης, της οικονομίας, έχει εκατομμύρια views από κάτω. Εκατομμύρια views.
Μαρία Δόικου:
Παρ’ όλα αυτά όμως, όταν ζεις σε μια τεχνολογημένη εποχή όπως είναι η δική μας, υπάρχει ένα δίλημμα από την πλευρά της Εκκλησίας: να μπούμε και εμείς μέσα σε αυτό ή να μην μπούμε; Και αν μπούμε, με ποιους όρους θα μπούμε; Θα μπορέσουμε να το ελέγξουμε ή δεν θα μπορέσουμε να το ελέγξουμε; Και θα έχουμε περιπτώσεις κάποιων οι οποίοι θα βγαίνουν και θα λένε, ξέρω εγώ, ο καθένας το δικό του.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Αυτό σημαίνει σήμερα. Δεν μπορεί να το ελέγξει. Αλλά βέβαια εγώ θεωρώ ότι, στον βαθμό που έχουμε κριτήρια — κάποια κριτήρια, και πρέπει να φτιάξει κριτήρια ο καθένας — θα μπορέσει να απορρίψει, να δεχθεί πράγματα τα οποία για τον προάγοντα είναι ανόητα. Πρέπει να κοιτάμε πάντα ποιος είναι αυτός ο οποίος μιλάει, έτσι, και να βλέπουμε στη συνέχεια πού αποσκοπεί με αυτά.
Μαρία Δόικου:
Πάντως αυτό οδηγεί με κάποιο τρόπο σε μια ελαστικοποίηση, πώς να πω, σε μια στρογγίλεψη των γωνιών αυτής της αυστηρότητας από την οποία διέπεται η θρησκεία. Και όχι μόνο η θρησκεία.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ναι.
Μαρία Δόικου:
Είναι σωστό αυτό. Και έρχεται υποτίθεται πιο κοντά στους ανθρώπους. Αλλά, επιστρέφοντας στο βιβλίο σας, σε αντίθεση προς μια αυταρχική πλευρά του χριστιανισμού, εσείς υποστηρίζετε τη θετική σημασία της επίγειας ζωής στο βίωμα της Ορθοδοξίας. Ποια είναι αυτή η σημασία; Είναι πάρα πολύ σημαντικό να μας το πείτε.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Μιλάμε για την έννοια του εαυτού. Δηλαδή ο εαυτός είναι κάτι που κατορθώνεται εδώ, με την έννοια της αναλογίας. Δηλαδή μια συνεργητική έννοια, η οποία περνάει μέσα από μια ειδική χρήση των δυνάμεων της ψυχής. Και εδώ προσπαθώ να εξηγήσω —και αλλού— ότι αυτό το πράγμα είναι μια οικονομία του εαυτού. Είναι ένας τρόπος...
Μαρία Δόικου:
Είναι ωραίο αυτό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Σωστό. Ο οποίος όμως, με τον τρόπο αυτό, χτίζεται στη ζωή αυτή. Και βέβαια ηχεί στην αιωνιότητα. Αλλά το ζήτημα είναι ότι το σημαντικό είναι να έχουμε από τη ζωή αυτή την αίσθηση και της πραγματικότητας.
Μαρία Δόικου:
Ένας χριστιανικός εαυτός είναι αποτέλεσμα άσκησης ή χάριτος;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Και τα δύο. Η άσκηση είναι η προαίρεση. Είναι δίκαιο αυτό. Είναι δίκαιο να υπάρχει Θεός, και Θεός είναι αγάπη. Ο Θεός δίνει πράγματα που είναι πολύ μεγαλύτερα από αυτά τα οποία αξίζουν να δοθούν. Μιλήσατε για τον πατέρα Παΐσιο, τον οποίο ξέρετε καλά ότι γνώριζα.
Μαρία Δόικου:
Έχω στο αρχείο φωτογραφία.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Λοιπόν, ο άνθρωπος αυτός... Η άσκησή του ήταν να δείξει την προαίρεσή του, αυτή την αφιέρωση, την αγάπη, την κοινωνία. Και μετά ο Θεός οικοδομούσε πράγματα που ήταν υπερφυσικά πάνω του. Δεν ήταν φυσικά. Τα γνώρισα κι εγώ. Μπορώ να το πω. Χιλιάδες άνθρωποι τα λένε σήμερα. Και απορώ μερικές φορές, παρ’ όλο ότι εγώ, βλέπετε, προχωρώ στον στοχασμό, έτσι, δεν μένω σε αυτά.
Μαρία Δόικου:
Κάτι το οποίο ο ίδιος είχε προβλέψει για εσάς. Να το πούμε και αυτό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Το θέμα είναι το εξής. Γιατί; Διότι ο άνθρωπος έτσι πρέπει. Κατά κάποιο τρόπο πρέπει να προχωρήσει στοχαστικά. Δεν είναι απλώς ένα ον το οποίο εντυπωσιάζεται. Εντάξει; Και στον Χριστό πρέπει να προχωρήσεις από το γεγονός του Χριστού. Τα θαύματα, έτσι, τι κάνουν; Ουσιαστικά πραγματοποιούν τη διδασκαλία Του. Και είναι αυτό το σημαντικό. Ένας τρόπος ύπαρξης, ζωής, θανάτου, σκέψης. Αυτό είναι το σημαντικό.
Γι’ αυτό και ο εύκολος εντυπωσιασμός είναι κάτι που είναι ένα πολύ ασήμαντο βήμα. Πρώτο βήμα. Και δεν είναι αυτό που μας ενδιαφέρει. Αυτό που ενδιαφέρει είναι η στοχαστική, ας πούμε, και η πνευματική ζύμωση. Μόνο αυτά τα πράγματα.
Μαρία Δόικου:
Τι μπορούμε να πούμε; Ότι ζούμε μια κρίση πίστης ή μια κρίση ανθρωπολογίας;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Και τα δύο. Ζούμε μια τεράστια κρίση ανθρωπολογίας σήμερα. Τεράστια όμως κρίση. Μόλις χθες είχα μια εκπομπή στην Ακαδημία του Βόλου, συζήτηση με κάποιον πολύ ειδικό για τα θέματα αυτά.
Σήμερα έχουμε την τρομερή ανάγκη —και θα την έχουμε όλο και πιο πολύ στα επόμενα χρόνια— να ορίσουμε το ανθρώπινο. Όταν η Σαουδική Αραβία δίνει ιθαγένεια σε ένα ρομπότ, όταν ο Καναδάς συζητά πολύ σοβαρά να δώσει ατομικά δικαιώματα, ατομικά νομικά δικαιώματα, όπως εσείς, όπως εγώ, όταν η Αλβανία έχει εγκαταστήσει στη θέση ενός υπουργού ένα ρομπότ, χρειάζεται να είναι κανείς ιδιαίτερα... για να αντιληφθεί ότι θα τεθεί το ερώτημα περί του ανθρώπινου πάρα πολύ γρήγορα.
Γιατί τι θα τεθεί πραγματικά; Αν δεν τεθεί αυτό το ερώτημα, είμαστε χαμένοι. Είμαστε χαμένοι.
Μαρία Δόικου:
Σε μια άλλη εκπομπή, μου έκανε εντύπωση αυτό, γιατί... ένα podcast που έκανα τελευταία με κάποιον αξιόλογο, και είχε πολλές από κάτω σχόλια. Εγώ τα σχόλια προσπαθώ, εντάξει, μερικές φορές τα κοιτάζω —γιατί δεν ήταν πολλά και δεν γινόταν διάλογος. Μου έγραφε λοιπόν μία κυρία, επειδή εγώ είπα κάποια στιγμή: «Κοιτάξτε, το ζώο ψοφά. Ο άνθρωπος πεθαίνει». Με την έννοια ότι στον άνθρωπο ο θάνατος είναι παρών. Το ζώο αποφεύγει βέβαια τον θάνατο, εάν το κυνηγάς θέλει να φύγει, αλλά δεν ζει τον θάνατο. Καταλάβατε; Σε εμάς ο θάνατος είναι παρών σε κάθε στιγμή της ενήλικης ζωής μας, ως ένα γεγονός στο οποίο απαιτείται απόλυτη, ας πούμε, προσοχή και νοηματοδότηση. Δεν είναι; Ζω με τον θάνατό μου πολύ προτού πεθάνω.
Λοιπόν, το άκουσε αυτό η κυρία και μου γράφει από κάτω: «Λοιπόν, θα ψοφήσεις εσύ, όχι τα σκυλιά μου. Τα σκυλιά μου πεθαίνουν». «Βρε», μου λέει, «δεν καταλαβαίνεις ότι και τα σκυλιά και εμείς είμαστε όλοι εικόνες Θεού από τον Θεό;»
π. Ν. Λουδοβίκος:
Καταλάβατε; Δηλαδή, εντάξει, αυτή η καημένη μου —να ξέρετε— για τα σκυλιά της, τα σκυλιά της είχαν μια τεράστια αξία γι’ αυτήν. Μιλούσε μαζί τους, έκανε μια εξομολόγηση, τραγουδούσαν, γελάνε, ξέρω ’γω τι κάνανε μαζί. Το θέμα είναι ότι ξεκάθαρα αποδίδει ανθρωπολογικό περιεχόμενο στα σκυλιά και ζωολογικό περιεχόμενο σε μένα.
Μαρία Δόικου:
Ναι, ναι, ναι. Αυτό συμβαίνει πολύ συχνά, πατέρα Νικόλα.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Λοιπόν, αυτό με τις μηχανές... Οι μηχανές, οι οποίες συνδέονται με τα ζώα... με τις μηχανές θα συμβεί κατά κόρον πλέον. Διότι ο άλλος θα χειρίζεται, θα βλέπει ότι η σχέση του με το μηχάνημα είναι τέτοια: τον βοηθάει, τον σώζει, τον ικανοποιεί, τον χαροποιεί. Θα το θεώσει. Πάντως θα είναι ο έτερος πόλος. Δηλαδή ουσιαστικά θα γίνει το «συ» του, το εγώ θέλει ένα «συ».
Δηλαδή το ερώτημα θα είναι αν θα συνεχίσουμε να λέμε ναι στον άνθρωπο. Αν θα συνεχίσουμε να ξέρουμε τι είναι ο άνθρωπος ως εικόνα του Θεού και ως αιώνια ύπαρξη. Αυτά θα τεθούν σύντομα. Τίθεται ήδη με οξύτατο τρόπο.
Μαρία Δόικου:
Έλεγε ο άγιος Μάξιμος: «Ο άνθρωπος είναι άλλος χωρίς καθρέφτη του». Εσείς τι προβλέπετε βάσει των δικών σας εμπειριών;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Εγώ προβλέπω ότι θα υπάρξει μεγάλο μακελειό. Αλλά κάποια στιγμή, μέσα από πολύ μεγάλη αγωνία, δεν είναι... θα φτάσουμε να βλέπουμε πράγματα που τα χάσαμε από την οπτική μας για καιρό πολύ.
Μαρία Δόικου:
Κλείνοντας, πρέπει οπωσδήποτε να περιγράψουμε τον χριστιανικό εαυτό σε μια πρόταση, και θα ήθελα να το κάνετε εσείς, ώστε να εντυπωθεί στους τηλεθεατές και στις τηλεθεάτριες. Τι είναι ο χριστιανικός εαυτός;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Είναι ο εαυτός εκείνος ο οποίος χρησιμοποιεί το γεγονός της σάρκωσης του Θεού για να αναπτύξει την κοινωνία του με το άκτιστο με έναν τρόπο αναλογικό. Δηλαδή να προχωρεί προς το άκτιστο όλο και περισσότερο, και με τον τρόπο αυτό να προχωρεί και προς τους άλλους ανθρώπους, προς τα άλλα όντα, με τη δημιουργία, και να γίνεται με έναν τρόπο πανάνθρωπος χωρίς να χάνει τον εαυτό του και τους άλλους. Καταλάβατε;
Εγώ υποστηρίζω ότι αυτό είναι επιδίωξη οποιουδήποτε ανθρώπου, ακόμα κι αν δεν είναι χριστιανός. Αλλά έχω την εντύπωση ότι μέσω αυτού του χριστιανισμού για τον οποίο μιλάω εδώ —όχι οποιουδήποτε χριστιανισμού— αυτό το πράγμα είναι πολύ ευκολότερο.
Μαρία Δόικου:
Φυσικά. Και μας έχετε ανάψει μια σπίθα για να διαβάσουμε. Εγώ, εντάξει, έχω φτάσει στη μέση, να πω και την αλήθεια μου, δεν κατάφερα, δεν πρόλαβα να το διαβάσω όλο. Δεν είναι και εύκολο. Αν κατάλαβα ό,τι κατάλαβα, συγχωρέστε με, δεν είμαι και Νικόλαος Λουδοβίκος.
Αλλά σε κάθε περίπτωση, νομίζω ότι μας δώσατε το έναυσμα για να διαβάσουμε, να καταλάβουμε κάποια πράγματα βαθύτερα. Αλλά αυτό προϋποθέτει, κυρίες και κύριοι, ηρεμία, γαλήνη και επιλογή να πάμε τον εαυτό μας παρακάτω. Δεν χρειάζεται να ενδίδουμε συνεχώς σε όλη αυτή την ευκολία που μας προσφέρει το κινητό μας τηλέφωνο, μέσα από το TikTok, το Facebook και τα άλλα social media, τα οποία ξέρω πολύ καλά ότι αγαπάτε, και να περιοριζόμαστε στο να μάθουμε κάτι σκρολάροντας στο κινητό, μέσα σε δευτερόλεπτα, τη μια πληροφορία και τη μια εικόνα μετά την άλλη.
Αυτό που κάνετε είναι ένα σαχλαμάρισμα στο κεφάλι σας —συγγνώμη, είναι και η ταπεινή μου άποψη— που τελικώς, όταν κλείνετε το κινητό, δεν σας έχει μείνει και τίποτα και δεν θυμάστε και τίποτα από όλα αυτά τα οποία πέρασαν από μπροστά σας. Αυτά ίσως να τα θυμηθεί ο εγκέφαλος το βράδυ που κοιμάται, λένε οι ψυχολόγοι, και να κάνει εφιάλτες. Αλλά σε κάθε περίπτωση έτσι ένας άνθρωπος δεν καλλιεργεί τον πνευματικό του κόσμο. Οι άνθρωποι σήμερα, σαν περιηγητές, περιηγούνται. Δεν έχουν τα αξιοθέατα.
Θέλω να σας ευχαριστήσω πάρα πολύ που είστε κοντά μας, να μιλήσουμε για τη δημιουργία του χριστιανικού εαυτού. Ξέρω ότι είναι ένα δύσκολο θέμα. Ελπίζω να το κατανοήσατε, να το απολαύσατε. Και ό,τι απορίες έχετε, βεβαίως μπορείτε να τις διατυπώσετε μέσα από ερωτήματα που μπορείτε να απευθύνετε στο email μας.
Να σας πω, κυρίες και κύριοι, ότι οι Αναλογικές ταυτότητες δεν είναι απλώς ένα βιβλίο θεολογίας. Είναι μια τολμηρή απόπειρα να ξανασκεφτούμε τον ίδιο τον άνθρωπο σε μια εποχή που ο εαυτός συχνά ταυτίζεται με τη δύναμη, την αυτάρκεια και την προβολή. Εδώ ο πατέρας Νικόλαος Λουδοβίκος μάς υπενθύμισε ότι το νόημα δεν γεννιέται στην απομόνωση αλλά γεννιέται στη σχέση. Είναι ένας λόγος απαιτητικός αλλά βαθιά υπαρξιακός. Και προτείνει όχι μια ιδεολογία αλλά έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ριζικό μήνυμα και της βραδιάς: ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μόνος του. Το ερώτημα μένει ανοιχτό και αφορά τον καθένα μας. Καλό σας βράδυ.
Θέλω να μου πείτε πώς συνδέονται αυτά τα δύο: ασυνείδητο και θεολογικές ρίζες.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Θα σας πω κάτι πολύ απλό. Αν θέλετε να το πούμε αυτό, θα χρειαστεί μια άλλη εκπομπή. Είναι τεράστιο το θέμα.
Μαρία Δόικου:
Το ξέρω. Αλλά εσείς δεν μπορεί κανένας...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Στο βιβλίο μου έχω ένα τρίτο μέρος. Το τρίτο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο σε αυτό. Αλλά όποιος δει το τρίτο μέρος σε αυτό, θα δει ότι κάνω μια εισαγωγή απλώς. Και υπόσχομαι κάποια στιγμή να το πραγματευτώ ξεχωριστά, αν τα καταφέρω. Αν θέλει ο Θεός. Αν είμαστε στη ζωή. Αν υπάρχει ο κόσμος. Αν, αν, αν.
Μαρία Δόικου:
Αλλά το έχετε βάλει στόχο να το αποδείξετε αυτό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ναι. Διότι οι έννοιες οι οποίες φιλοξενούνται στο ασυνείδητο, καταλάβατε, είναι έννοιες ανθρώπινες. Ξέρετε, οι διακρίσεις που κάνουμε —ψυχολογία, φιλοσοφία, θεολογία— είναι εν μέρει δικές μας διακρίσεις. Στο μυαλό των μεγάλων φιλοσόφων, ας πούμε, δεν υπήρχαν.
Πάλι στον Αριστοτέλη θα σας πει τι εστί η θεολογία. «Η θεολογία με ενδιαφέρει πάρα πολύ· είναι η επιστήμη των πρώτων αρχών». Σας παρακαλώ πάρα πολύ. Γιατί; Δεν έχει θεολογία στο Μετά τα Φυσικά; Δεν έχει κανέναν φόβο ο Ηράκλειτος; Ο Πλάτων;
Εδώ έχουμε γίνει ειδικοί των ειδικών, σπουδικοί φιλολογικά, και νομίζουμε ότι όλα αυτά έχουν έτη φωτός μεταξύ τους. Παρ’ όλο που υπήρχαν άνθρωποι σημαντικοί στον χώρο της ψυχολογίας και άλλοι, οι οποίοι ανακάλυψαν τέτοιου είδους συσχετίσεις.
Εγώ θα προσπαθήσω κάποια στιγμή —λέω μερικά πράγματα στο βιβλίο αυτό, καλό είναι όποιος θέλει να τα δει με στοχαστικό τρόπο, να δει μερικά πράγματα για τη λειτουργία αυτών των συγγραμμάτων— που φωτίζονται πάρα πολύ, εάν χρησιμοποιήσουμε ως προβολέα το γεγονός ειδικά της ελληνοχριστιανικής εμπειρίας. Πάρα πολύ.
Με τον τρόπο αυτό φαίνεται η πολύ θετική έννοια που μπορεί να πάρει το ασυνείδητο. Στην κλασική ψυχανάλυση το ασυνείδητο έχει πάρα πολλές φορές αρνητική σημασία. Κάτι που δυνητικά πρέπει να το αποκρυπτογραφήσουμε για να μπορέσουμε να καταλάβουμε τι λέει.
Θεωρητικά τα άλλα όμως, όπως ο Γιουνγκ ή ο Λακάν, κατάλαβαν ότι το περιεχόμενο του ασυνείδητου είναι πολύ βαθύτερο. Είναι κατατεθειμένη πείρα.
Μαρία Δόικου:
Καταρχάς, τη λέξη τη δεχόμαστε.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Τη δεχόμαστε. Ό,τι δέχομαι. Είναι κατατεθειμένη πείρα σχετικά με τα βαθύτερα ερωτήματα της ζωής. Δηλαδή το ασυνείδητο μας μαθαίνει να ερωτάμε βαθύτερα από ό,τι ρωτάει, ας πούμε, ένας κλασικός επιφανειακός στοχασμός. Να ρωτάμε πολύ βαθύτερα για την ανθρώπινη πραγματικότητα.
Και μέσα από την εξέταση των μεγάλων ψυχοθεραπευτικών σχολών, έτσι, μπορεί να βγουν πολύτιμα χαρακτηριστικά τα οποία θα παραπέμπουν στη συνέχεια —αυτό είναι το εκπληκτικό— στη θεολογική εμπειρία.
Μαρία Δόικου:
Ναι, ναι, ναι. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα. Όποιος θέλει να το δει, πρέπει να δει το βιβλίο.
Θεολογική εμπειρία. Γίνετε πιο αναλυτικός.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Στην εμπειρία του Θεού. Όπως κωδικοποιείται στις θεολογίες. Επίσης και οι θρησκείες παίζουν ρόλο γενικά.
Μαρία Δόικου:
Μισό λεπτό, γιατί τα προσπερνάτε γρήγορα, επειδή για εσάς, όχι σχεδόν, είναι αυτονόητα, αλλά για τους τηλεθεατές νομίζω ότι χρειάζεται λίγη δουλειά.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Χρειάζεται δουλειά, ναι.
Μαρία Δόικου:
Λέτε «θεολογική εμπειρία». Ωραία. Η σχέση με τον Θεό. Όμως, ακούγοντας ένας άνθρωπος που δεν ξέρει, με το που ακούει «θεολογική εμπειρία», αμέσως στο μυαλό του πηγαίνει σε αυτό που ένας άγιος βιώνει τη στιγμή κατά την οποία συνδέεται με τον Θεό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Αυτό το λέτε εσείς. Ευτυχώς το λέτε, γιατί οι πιο πολλοί αντιστρόφως νομίζουν ότι είναι κακές κουβέντες που λένε οι παπάδες και οι θεολόγοι. Δηλαδή ότι είναι ουσιαστικά μια αυθαίρετη, ξέρω ’γω, λογολαγνεία περί Θεού.
Είναι σωστό αυτό που λέτε. Η θεολογία είναι μια στάση συμμετοχής.
Μαρία Δόικου:
Βέβαια. Να μην ξεχαστεί κι αυτό. Γι’ αυτό εκδηλώνεται το μεγαλύτερο ενδιαφέρον το τελευταίο διάστημα. Η ταινία του Αγίου Παϊσίου, η οποία προβάλλεται στους κινηματογράφους αυτή την περίοδο και μέχρι τον Μάρτιο, και η τηλεοπτική σειρά που προηγήθηκε, είχαν τεράστια απήχηση. Δηλαδή άγγιξαν πολλούς ανθρώπους και τους έβαλαν σε έναν διάλογο με τον εαυτό τους για το τι πάει καλά και το τι δεν πάει καλά με τον εαυτό τους.
Και είδε εκεί μέσα ο καθένας μας κάτι απλές συμβουλές. Απλές, πολύ απλές. Δεν χρειάζεται να κάνεις βαθύ στοχασμό γι’ αυτό το πράγμα. Απλές συμβουλές, στις οποίες μπορεί ο καθένας μέσα του να ακολουθήσει και να έχει αυτή την εμπειρία που είχε και ο ίδιος.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Μάλιστα.
Μαρία Δόικου:
Όμως, όταν πας σε αυτές τις απλές συμβουλές στην καθημερινότητα της εφαρμογής, βλέπεις ότι όχι μόνο δεν είναι απλές. Είναι τρομακτικά δύσκολες και πολύ βαθιές, και χρειάζεται σκάψιμο τρομερό του εαυτού σου για να φτάσεις στο σημείο να έχεις αυτή την εμπειρία για την οποία εμείς τώρα συνομιλούμε.
Ο άνθρωπος φοβάται, πατέρα Νικόλα. Φοβάται να αναμετρηθεί με αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό και το απωθεί.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Φοβάται να μη χάσει τα κεκτημένα της φιλαυτίας του. Αλλά δεν καταλαβαίνει ότι η φιλαυτία τον σκοτώνει. Αυτό που προσποιούμαστε. Αυτό μας σκοτώνει.
Μαρία Δόικου:
Εγώ θέλω να είμαι πιο διαλλακτική με αυτό. Είναι η φιλαυτία μόνο; Δεν είναι και ένας...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Είναι η θεμελιώδης φιλαυτία. Γιατί ξέρετε τι είναι η φιλαυτία, μιλώντας οντολογικά; Είναι ακριβώς αυτό που λέω εγώ. Είναι ένας τρόπος αυτοκαθολικοποίησης. Δηλαδή είναι μια αυτοαναφορά.
Μαρία Δόικου:
Μόνο, ε; Υπάρχει μια αγαθή φιλαυτία, με την έννοια ότι είμαι δοσμένος στον εαυτό μου. Αγαπώ αυτό που είμαι. Αυτό είναι υγιές.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Αυτό δεν υπάρχει πουθενά. Εντάξει. Αν κάποιος πει ότι «εγώ εκτιμώ, μ’ αρέσει αυτό που είμαι, χαίρομαι γι’ αυτό που είμαι», εντάξει, δεν είναι καν ανθρώπινο αυτό.
Το θέμα είναι ότι, καθώς αυτό το πράγμα γίνεται μοναδική αρχή με την οποία κουμπώνω τα όντα και τα πράγματα και τους ανθρώπους, μεταβάλλεται σε κάτι τερατώδες. Δηλαδή γίνομαι ένας Προκρούστης, έτσι, όπως οι πιο πολλοί άνθρωποι, και λέω ότι τούτο εδώ είναι η πραγματικότητα. Πόση είναι τούτο εδώ; Το έχω στα χέρια μου. Τόση δα. Η πραγματικότητα είναι τόση. Ό,τι περισσεύει το κόβω. Ό,τι είναι μικρότερο, το εντώνω.
Και στην πραγματικότητα αποκτάει ο άνθρωπος με τη φιλαυτία —ναρκισσισμό, έλεγα— και αυτό το μέτρο σήμερα, μια εικόνα για τον εαυτό του, για το πρόσωπο, για την αλήθεια, για τον κόσμο, τερατωδώς περιορισμένη. Δεν είναι νοητή.
Μαρία Δόικου:
Και με τον τρόπο αυτό να υποφέρει. Αλλά και να κάνει κι άλλους να υποφέρουν δίπλα του.
Καλά, πατέρα Νικόλα, να πω κάτι. Ακόμη κι αν ένας άνθρωπος δεν ξέρει ότι έχει περιέλθει σε μια τέτοια κατάσταση, μόλις όμως το μάθει, μόλις το συνειδητοποιήσει, είναι εύκολο μετά αυτό το πράγμα να το σπάσεις; Πώς θα το σπάσεις; Εδώ είναι το στοίχημα. Και για έναν άνθρωπο ο οποίος θέλει να έχει με τον Θεό μια σχέση, είναι και το στοίχημα της ελευθερίας του και της πίστης του μαζί.
Όταν σου λέει ο Χριστός: σου χτυπάει κάποιος στο μάγουλο ένα χαστούκι. Έτσι; Και εσύ τι θα κάνεις; Γύρνα και το άλλο. Εδώ όλη η φιλαυτία είναι στο κόκκινο. «Μην το διανοηθείς. Χτύπησέ τον. Κάνε τουλάχιστον το ίδιο».
Μαρία Δόικου:
Άμα γυρίσουν και το άλλο, θα μας σκοτώσουν. Σήμερα απειλούνται συνεχώς παγκόσμιοι πόλεμοι. Πολλοί πόλεμοι απειλούνται συνεχώς, διότι οι άνθρωποι δεν εφαρμόζουν κανένας τίποτα από αυτά.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Το θέμα είναι ότι όταν κάνει το άλμα αυτό της πίστεως —που είναι άλμα πίστεως—, το λέει κάποιος που κρατάει το κλειδί της ζωής στα χέρια του. Είναι ο Θεός που μου το λέει. Για να δοκιμάσω να το κάνω. Παραδόξως, αποδεικνύεται...
Μαρία Δόικου:
Είναι λυτρωτικό όμως αυτό και στην προσωπική ζωή. Όσες φορές υπήρξαν άνθρωποι οι οποίοι το έκαναν, στην οικογενειακή ζωή τους, στην επαγγελματική ζωή τους, στην καθημερινότητά τους —δηλαδή αποφάσισαν κάτι ιδιωτικό, κάτι προσωπικό, να το ρίξουν πίσω και να υποστούν την ταλαιπωρία, τη δυσκολία του άλλου—, με έναν τρόπο...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Το πρέπει και το κάνεις αυτό στο όνομα του Θεού. Δεν το κάνεις απλώς για να τον εντυπωσιάσεις ή να τον εξαπατήσεις, όχι, ή να τον κολακέψεις, όχι. Το κάνεις και σου στοιχίζει. Εκεί μέσα επεμβαίνει κάτι και τα πράγματα αλλάζουν άρδην. Και όχι μόνο δεν χάνεις, αλλά κερδίζεις απέραντα. Και τον άλλον κερδίζεις και τον εαυτό σου κερδίζεις.
Μαρία Δόικου:
Συνταγή όμως δεν υπάρχει.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Δεν είναι συνταγή, είναι μια πρόταση.
Μαρία Δόικου:
Εντάξει, εγώ κάνω το ίδιο, έρχονται όλοι δίπλα μου και εγώ σηκώνω το βάρος του σταυρού. Να ξανά εδώ τώρα. Δηλαδή σηκώνω την ευθύνη μου. Τέρμα η θυματοποίηση, δεν φταίτε εσείς, δεν φταίει κανένας. Ποιος φταίει; Εγώ φταίω. Αυτό το πράγμα είναι δυνατόν παράλογο.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Παραδόξως όμως μπορεί να χτίσει κοινωνία. Ενώ το άλλο δεν χτίζει κοινωνία.
Μαρία Δόικου:
Ναι, όντως. Δεν ξέρω αν ασχολείστε με τα social media, αλλά αν μπείτε στο TikTok...
π. Ν. Λουδοβίκος:
Δεν έχω χρόνο.
Μαρία Δόικου:
Δεν έχετε χρόνο. Αν μπείτε στο TikTok, αν μπείτε στο Facebook — στο Instagram όχι τόσο — θα δείτε εκατομμύρια βιντεάκια από ιερείς, οι οποίοι είτε είναι φτιαγμένα με AI, δηλαδή πρόσωπα τα οποία υποδύονται έναν ιερέα — δεν είναι ένας συγκεκριμένος, είναι κάποιος που γέννησε η τεχνητή νοημοσύνη — ή και πραγματικά πρόσωπα, να δίνουν συμβουλές για το πώς πρέπει να προσεγγίσεις τον Θεό.
Ας πούμε, άκουγα προχθές κάποιον ιερέα, έλεγε: «Σταματήστε να υπεραναλύετε τα πάντα. Μόλις το κάνετε, θα φωτιστεί η σκέψη σας από τον Θεό. Γιατί η υπερανάλυση, με όρους ψυχολογίας, η υπερανάλυση είναι κάτι το οποίο προέρχεται από τον διάβολο».
Πώς εσείς θα υποδεχόσασταν ένα τέτοιο βίντεο;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Δεν ξέρω τι βίντεο είναι αυτό. Οι άνθρωποι βγαίνουν και λένε ό,τι νομίζει ο καθένας σήμερα. Τα τεχνολογικά μέσα έχουν δώσει λόγο στον καθένα.
Μαρία Δόικου:
Εσείς δεν έχετε μπει στη διαδικασία να κάνετε ποτέ κάτι τέτοιο;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ποτέ.
Μαρία Δόικου:
Είστε υπέρ ή κατά, καταρχάς, αυτού του πράγματος;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Θα σας πω κάτι. Το ίδιο το πράγμα αυτό θέλει προσοχή. Κάποτε έλεγα: για να μιλήσει κανείς δημόσια, πρέπει να είναι κάποιος. Δεν μπορεί να μιλεί ο οποιοσδήποτε. Σήμερα όλοι οι πάντες μιλούν δημόσια. Και επειδή ούτε την παιδεία έχουν, ούτε τον στοχασμό έχουν, ούτε την ευγένεια έχουν, ούτε το περιεχόμενο, ούτε τη σοβαρότητα, ούτε την εμπειρία, ούτε την κρίση, γι’ αυτό και διαβάζει κανείς τερατώδη πράγματα.
Ο καθένας που θέλει να λύσει το υπαρξιακό του πρόβλημα φτιάχνει ένα αυτό και βγαίνει και αρχίζει και λέει... Όπως έλεγε ο Μπουαλό, ένας πολύ μεγάλος Γάλλος συγγραφέας: «Πάντοτε ένας ανόητος θα βρει άλλους πιο ανόητους από αυτόν να τον θαυμάσουν». Έτσι παράγονται οι οπαδοί. Δεν είναι αυτό το πράγμα. Εντάξει; Μια σημαντικότητα προκύπτει από την ευτέλειά μας. Έτσι.
Βλέπει κανείς, και μετά βλέπει κανείς, ότι το τελευταίο μοντέλο που διαλέγει μια οικονομία της αυτοπαρουσίασης και της αυτογύμνωσης, της οικονομίας, έχει εκατομμύρια views από κάτω. Εκατομμύρια views.
Μαρία Δόικου:
Παρ’ όλα αυτά όμως, όταν ζεις σε μια τεχνολογημένη εποχή όπως είναι η δική μας, υπάρχει ένα δίλημμα από την πλευρά της Εκκλησίας: να μπούμε και εμείς μέσα σε αυτό ή να μην μπούμε; Και αν μπούμε, με ποιους όρους θα μπούμε; Θα μπορέσουμε να το ελέγξουμε ή δεν θα μπορέσουμε να το ελέγξουμε; Και θα έχουμε περιπτώσεις κάποιων οι οποίοι θα βγαίνουν και θα λένε, ξέρω εγώ, ο καθένας το δικό του.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Αυτό σημαίνει σήμερα. Δεν μπορεί να το ελέγξει. Αλλά βέβαια εγώ θεωρώ ότι, στον βαθμό που έχουμε κριτήρια — κάποια κριτήρια, και πρέπει να φτιάξει κριτήρια ο καθένας — θα μπορέσει να απορρίψει, να δεχθεί πράγματα τα οποία για τον προάγοντα είναι ανόητα. Πρέπει να κοιτάμε πάντα ποιος είναι αυτός ο οποίος μιλάει, έτσι, και να βλέπουμε στη συνέχεια πού αποσκοπεί με αυτά.
Μαρία Δόικου:
Πάντως αυτό οδηγεί με κάποιο τρόπο σε μια ελαστικοποίηση, πώς να πω, σε μια στρογγίλεψη των γωνιών αυτής της αυστηρότητας από την οποία διέπεται η θρησκεία. Και όχι μόνο η θρησκεία.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Ναι.
Μαρία Δόικου:
Είναι σωστό αυτό. Και έρχεται υποτίθεται πιο κοντά στους ανθρώπους. Αλλά, επιστρέφοντας στο βιβλίο σας, σε αντίθεση προς μια αυταρχική πλευρά του χριστιανισμού, εσείς υποστηρίζετε τη θετική σημασία της επίγειας ζωής στο βίωμα της Ορθοδοξίας. Ποια είναι αυτή η σημασία; Είναι πάρα πολύ σημαντικό να μας το πείτε.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Μιλάμε για την έννοια του εαυτού. Δηλαδή ο εαυτός είναι κάτι που κατορθώνεται εδώ, με την έννοια της αναλογίας. Δηλαδή μια συνεργητική έννοια, η οποία περνάει μέσα από μια ειδική χρήση των δυνάμεων της ψυχής. Και εδώ προσπαθώ να εξηγήσω —και αλλού— ότι αυτό το πράγμα είναι μια οικονομία του εαυτού. Είναι ένας τρόπος...
Μαρία Δόικου:
Είναι ωραίο αυτό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Σωστό. Ο οποίος όμως, με τον τρόπο αυτό, χτίζεται στη ζωή αυτή. Και βέβαια ηχεί στην αιωνιότητα. Αλλά το ζήτημα είναι ότι το σημαντικό είναι να έχουμε από τη ζωή αυτή την αίσθηση και της πραγματικότητας.
Μαρία Δόικου:
Ένας χριστιανικός εαυτός είναι αποτέλεσμα άσκησης ή χάριτος;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Και τα δύο. Η άσκηση είναι η προαίρεση. Είναι δίκαιο αυτό. Είναι δίκαιο να υπάρχει Θεός, και Θεός είναι αγάπη. Ο Θεός δίνει πράγματα που είναι πολύ μεγαλύτερα από αυτά τα οποία αξίζουν να δοθούν. Μιλήσατε για τον πατέρα Παΐσιο, τον οποίο ξέρετε καλά ότι γνώριζα.
Μαρία Δόικου:
Έχω στο αρχείο φωτογραφία.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Λοιπόν, ο άνθρωπος αυτός... Η άσκησή του ήταν να δείξει την προαίρεσή του, αυτή την αφιέρωση, την αγάπη, την κοινωνία. Και μετά ο Θεός οικοδομούσε πράγματα που ήταν υπερφυσικά πάνω του. Δεν ήταν φυσικά. Τα γνώρισα κι εγώ. Μπορώ να το πω. Χιλιάδες άνθρωποι τα λένε σήμερα. Και απορώ μερικές φορές, παρ’ όλο ότι εγώ, βλέπετε, προχωρώ στον στοχασμό, έτσι, δεν μένω σε αυτά.
Μαρία Δόικου:
Κάτι το οποίο ο ίδιος είχε προβλέψει για εσάς. Να το πούμε και αυτό.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Το θέμα είναι το εξής. Γιατί; Διότι ο άνθρωπος έτσι πρέπει. Κατά κάποιο τρόπο πρέπει να προχωρήσει στοχαστικά. Δεν είναι απλώς ένα ον το οποίο εντυπωσιάζεται. Εντάξει; Και στον Χριστό πρέπει να προχωρήσεις από το γεγονός του Χριστού. Τα θαύματα, έτσι, τι κάνουν; Ουσιαστικά πραγματοποιούν τη διδασκαλία Του. Και είναι αυτό το σημαντικό. Ένας τρόπος ύπαρξης, ζωής, θανάτου, σκέψης. Αυτό είναι το σημαντικό.
Γι’ αυτό και ο εύκολος εντυπωσιασμός είναι κάτι που είναι ένα πολύ ασήμαντο βήμα. Πρώτο βήμα. Και δεν είναι αυτό που μας ενδιαφέρει. Αυτό που ενδιαφέρει είναι η στοχαστική, ας πούμε, και η πνευματική ζύμωση. Μόνο αυτά τα πράγματα.
Μαρία Δόικου:
Τι μπορούμε να πούμε; Ότι ζούμε μια κρίση πίστης ή μια κρίση ανθρωπολογίας;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Και τα δύο. Ζούμε μια τεράστια κρίση ανθρωπολογίας σήμερα. Τεράστια όμως κρίση. Μόλις χθες είχα μια εκπομπή στην Ακαδημία του Βόλου, συζήτηση με κάποιον πολύ ειδικό για τα θέματα αυτά.
Σήμερα έχουμε την τρομερή ανάγκη —και θα την έχουμε όλο και πιο πολύ στα επόμενα χρόνια— να ορίσουμε το ανθρώπινο. Όταν η Σαουδική Αραβία δίνει ιθαγένεια σε ένα ρομπότ, όταν ο Καναδάς συζητά πολύ σοβαρά να δώσει ατομικά δικαιώματα, ατομικά νομικά δικαιώματα, όπως εσείς, όπως εγώ, όταν η Αλβανία έχει εγκαταστήσει στη θέση ενός υπουργού ένα ρομπότ, χρειάζεται να είναι κανείς ιδιαίτερα... για να αντιληφθεί ότι θα τεθεί το ερώτημα περί του ανθρώπινου πάρα πολύ γρήγορα.
Γιατί τι θα τεθεί πραγματικά; Αν δεν τεθεί αυτό το ερώτημα, είμαστε χαμένοι. Είμαστε χαμένοι.
Μαρία Δόικου:
Σε μια άλλη εκπομπή, μου έκανε εντύπωση αυτό, γιατί... ένα podcast που έκανα τελευταία με κάποιον αξιόλογο, και είχε πολλές από κάτω σχόλια. Εγώ τα σχόλια προσπαθώ, εντάξει, μερικές φορές τα κοιτάζω —γιατί δεν ήταν πολλά και δεν γινόταν διάλογος. Μου έγραφε λοιπόν μία κυρία, επειδή εγώ είπα κάποια στιγμή: «Κοιτάξτε, το ζώο ψοφά. Ο άνθρωπος πεθαίνει». Με την έννοια ότι στον άνθρωπο ο θάνατος είναι παρών. Το ζώο αποφεύγει βέβαια τον θάνατο, εάν το κυνηγάς θέλει να φύγει, αλλά δεν ζει τον θάνατο. Καταλάβατε; Σε εμάς ο θάνατος είναι παρών σε κάθε στιγμή της ενήλικης ζωής μας, ως ένα γεγονός στο οποίο απαιτείται απόλυτη, ας πούμε, προσοχή και νοηματοδότηση. Δεν είναι; Ζω με τον θάνατό μου πολύ προτού πεθάνω.
Λοιπόν, το άκουσε αυτό η κυρία και μου γράφει από κάτω: «Λοιπόν, θα ψοφήσεις εσύ, όχι τα σκυλιά μου. Τα σκυλιά μου πεθαίνουν». «Βρε», μου λέει, «δεν καταλαβαίνεις ότι και τα σκυλιά και εμείς είμαστε όλοι εικόνες Θεού από τον Θεό;»
π. Ν. Λουδοβίκος:
Καταλάβατε; Δηλαδή, εντάξει, αυτή η καημένη μου —να ξέρετε— για τα σκυλιά της, τα σκυλιά της είχαν μια τεράστια αξία γι’ αυτήν. Μιλούσε μαζί τους, έκανε μια εξομολόγηση, τραγουδούσαν, γελάνε, ξέρω ’γω τι κάνανε μαζί. Το θέμα είναι ότι ξεκάθαρα αποδίδει ανθρωπολογικό περιεχόμενο στα σκυλιά και ζωολογικό περιεχόμενο σε μένα.
Μαρία Δόικου:
Ναι, ναι, ναι. Αυτό συμβαίνει πολύ συχνά, πατέρα Νικόλα.
π. Ν. Λουδοβίκος:
Λοιπόν, αυτό με τις μηχανές... Οι μηχανές, οι οποίες συνδέονται με τα ζώα... με τις μηχανές θα συμβεί κατά κόρον πλέον. Διότι ο άλλος θα χειρίζεται, θα βλέπει ότι η σχέση του με το μηχάνημα είναι τέτοια: τον βοηθάει, τον σώζει, τον ικανοποιεί, τον χαροποιεί. Θα το θεώσει. Πάντως θα είναι ο έτερος πόλος. Δηλαδή ουσιαστικά θα γίνει το «συ» του, το εγώ θέλει ένα «συ».
Δηλαδή το ερώτημα θα είναι αν θα συνεχίσουμε να λέμε ναι στον άνθρωπο. Αν θα συνεχίσουμε να ξέρουμε τι είναι ο άνθρωπος ως εικόνα του Θεού και ως αιώνια ύπαρξη. Αυτά θα τεθούν σύντομα. Τίθεται ήδη με οξύτατο τρόπο.
Μαρία Δόικου:
Έλεγε ο άγιος Μάξιμος: «Ο άνθρωπος είναι άλλος χωρίς καθρέφτη του». Εσείς τι προβλέπετε βάσει των δικών σας εμπειριών;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Εγώ προβλέπω ότι θα υπάρξει μεγάλο μακελειό. Αλλά κάποια στιγμή, μέσα από πολύ μεγάλη αγωνία, δεν είναι... θα φτάσουμε να βλέπουμε πράγματα που τα χάσαμε από την οπτική μας για καιρό πολύ.
Μαρία Δόικου:
Κλείνοντας, πρέπει οπωσδήποτε να περιγράψουμε τον χριστιανικό εαυτό σε μια πρόταση, και θα ήθελα να το κάνετε εσείς, ώστε να εντυπωθεί στους τηλεθεατές και στις τηλεθεάτριες. Τι είναι ο χριστιανικός εαυτός;
π. Ν. Λουδοβίκος:
Είναι ο εαυτός εκείνος ο οποίος χρησιμοποιεί το γεγονός της σάρκωσης του Θεού για να αναπτύξει την κοινωνία του με το άκτιστο με έναν τρόπο αναλογικό. Δηλαδή να προχωρεί προς το άκτιστο όλο και περισσότερο, και με τον τρόπο αυτό να προχωρεί και προς τους άλλους ανθρώπους, προς τα άλλα όντα, με τη δημιουργία, και να γίνεται με έναν τρόπο πανάνθρωπος χωρίς να χάνει τον εαυτό του και τους άλλους. Καταλάβατε;
Εγώ υποστηρίζω ότι αυτό είναι επιδίωξη οποιουδήποτε ανθρώπου, ακόμα κι αν δεν είναι χριστιανός. Αλλά έχω την εντύπωση ότι μέσω αυτού του χριστιανισμού για τον οποίο μιλάω εδώ —όχι οποιουδήποτε χριστιανισμού— αυτό το πράγμα είναι πολύ ευκολότερο.
Μαρία Δόικου:
Φυσικά. Και μας έχετε ανάψει μια σπίθα για να διαβάσουμε. Εγώ, εντάξει, έχω φτάσει στη μέση, να πω και την αλήθεια μου, δεν κατάφερα, δεν πρόλαβα να το διαβάσω όλο. Δεν είναι και εύκολο. Αν κατάλαβα ό,τι κατάλαβα, συγχωρέστε με, δεν είμαι και Νικόλαος Λουδοβίκος.
Αλλά σε κάθε περίπτωση, νομίζω ότι μας δώσατε το έναυσμα για να διαβάσουμε, να καταλάβουμε κάποια πράγματα βαθύτερα. Αλλά αυτό προϋποθέτει, κυρίες και κύριοι, ηρεμία, γαλήνη και επιλογή να πάμε τον εαυτό μας παρακάτω. Δεν χρειάζεται να ενδίδουμε συνεχώς σε όλη αυτή την ευκολία που μας προσφέρει το κινητό μας τηλέφωνο, μέσα από το TikTok, το Facebook και τα άλλα social media, τα οποία ξέρω πολύ καλά ότι αγαπάτε, και να περιοριζόμαστε στο να μάθουμε κάτι σκρολάροντας στο κινητό, μέσα σε δευτερόλεπτα, τη μια πληροφορία και τη μια εικόνα μετά την άλλη.
Αυτό που κάνετε είναι ένα σαχλαμάρισμα στο κεφάλι σας —συγγνώμη, είναι και η ταπεινή μου άποψη— που τελικώς, όταν κλείνετε το κινητό, δεν σας έχει μείνει και τίποτα και δεν θυμάστε και τίποτα από όλα αυτά τα οποία πέρασαν από μπροστά σας. Αυτά ίσως να τα θυμηθεί ο εγκέφαλος το βράδυ που κοιμάται, λένε οι ψυχολόγοι, και να κάνει εφιάλτες. Αλλά σε κάθε περίπτωση έτσι ένας άνθρωπος δεν καλλιεργεί τον πνευματικό του κόσμο. Οι άνθρωποι σήμερα, σαν περιηγητές, περιηγούνται. Δεν έχουν τα αξιοθέατα.
Θέλω να σας ευχαριστήσω πάρα πολύ που είστε κοντά μας, να μιλήσουμε για τη δημιουργία του χριστιανικού εαυτού. Ξέρω ότι είναι ένα δύσκολο θέμα. Ελπίζω να το κατανοήσατε, να το απολαύσατε. Και ό,τι απορίες έχετε, βεβαίως μπορείτε να τις διατυπώσετε μέσα από ερωτήματα που μπορείτε να απευθύνετε στο email μας.
Να σας πω, κυρίες και κύριοι, ότι οι Αναλογικές ταυτότητες δεν είναι απλώς ένα βιβλίο θεολογίας. Είναι μια τολμηρή απόπειρα να ξανασκεφτούμε τον ίδιο τον άνθρωπο σε μια εποχή που ο εαυτός συχνά ταυτίζεται με τη δύναμη, την αυτάρκεια και την προβολή. Εδώ ο πατέρας Νικόλαος Λουδοβίκος μάς υπενθύμισε ότι το νόημα δεν γεννιέται στην απομόνωση αλλά γεννιέται στη σχέση. Είναι ένας λόγος απαιτητικός αλλά βαθιά υπαρξιακός. Και προτείνει όχι μια ιδεολογία αλλά έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ριζικό μήνυμα και της βραδιάς: ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μόνος του. Το ερώτημα μένει ανοιχτό και αφορά τον καθένα μας. Καλό σας βράδυ.
ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ: Αμφιβολία για το «όρο» πρόσωπο και δημιουργία της «έννοιας» πρόσωπο.
Πηγές της Νεωτερικής θεολογίας (Χ)
Οι Λατίνοι δεν μπήκαν στο κόπο να εμβαθύνουν την «έννοια» η οποία θα έπρεπε να συσχετιστεί με τον «όρο» Persona, αυξάνοντας τοιουτοτρόπως όλα όσα είχαν κατακτήσει με τον Τερτυλλιανό, στον νέο ορίζοντα που άνοιξε το «ομοούσιος» της Νίκαιας. Αυτό το έλλειμμα, που άρχισε να γίνεται ορατό στο Τριαδικό δόγμα, έγινε οφθαλμοφανές στην Χριστολογία. Διότι ένα πράγμα είναι να απαριθμήσουμε με τον όρο πρόσωπο τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, εντελώς άλλο πράγμα είναι να κατανοήσουμε την ενσάρκωση η οποία επραγματοποιήθη στην ενότητα ενός προσώπου, άλλο πράγμα είναι επιπλέον να κατανοήσουμε ποια περιεχόμενα περιγράφονται με τον όρο πρόσωπον και στην Αγία Τριάδα και στον Χριστό. Πώς μπορούμε να σκεφτούμε πως πολλά πρόσωπα είναι μόνον μία ουσία, του Θεού; Πώς μπορούμε δε αμέσως μετά να κατανοήσουμε πως δύο ουσίες, η θεία και η ανθρώπινη, συναποτελούν μόνον ένα πρόσωπο, το πρόσωπο του Κυρίου;
Μια κάποια απάντηση δόθηκε στη Δύση κατ’ αρχάς από τον Βοήθιο στον έκτο αιώνα και τελειοποιήθηκε στην Σχολαστική θεολογία, παρότι ανάμεσα στον τέταρτο και τον πέμπτο αιώνα ο Αυγουστίνος είχε προσφέρει εκείνα τα στοιχεία που επέτρεπαν στον όρο Persona να αποκτήσει μια τόσο πολύτιμη σημασία, η οποία διατηρείται ακόμη μέχρι σήμερα!
Στο ξεκίνημα του De Trinitate, o Αυγουστίνος αναγγέλλει την ισότητα και την ενότητα της ουσίας (substanzia ή essentia) και μόνον σε μια δεύτερη στιγμή την διάκριση των προσώπων στον Θεό. Στο τέλος δε του ιδίου βιβλίου, το οποίο ξεχειλίζει από θρησκευτικό πάθος, στρέφεται και προσεύχεται στην Αγία Τριάδα σαν σε ένα μοναδικό «υποκείμενο», ένα μοναδικό και ανεπανάληπτο «εσύ»!
Ο «εννοιολογικός κόπος» θα συγκεντρωθεί γύρω από την εναρμόνιση της ενότητος της ουσίας με την τριάδα των προσώπων. Η ερώτηση γύρω από την οποία γυρίζει ολόκληρο το De Trinitate είναι η εξής: Πώς είναι δυνατόν να ομολογήσουμε τη διάκριση χωρίς να εισάγουμε την πολλαπλότητα στον θεό;
Την ίδια στιγμή βεβαίως η «οικονομία» της Σωτηρίας και η «ιστορία» του Χριστού παραμένουν στην σκιά. Ο,τιδήποτε θα μπορούσε να μειώσει το δόγμα του ΕΝΟΣ εγκαταλείπεται. Προηγείται απολύτως κάθε προσπάθειας ο μονοθεϊσμός και η εξασφάλισή του.
Μέσα σε αυτή την πίεση ο Αυγουστίνος επινοεί την κατηγορία της σχέσης για να εξασφαλίσει την εσωτερική ζωή της Τριάδος. Η Σχέση αντισταθμίζει το απόλυτο της ουσίας με το σχετικό, το οποίο δείχνεται ήδη με τα ίδια τα ονόματα, δηλαδή του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.
Ξεκινά λοιπόν την έρευνά του τονίζοντας πως στη συνηθισμένη του χρήση ο όρος persona είναι απόλυτος, δεν είναι σχετικός. Παραπέμπει περισσότερο στην ουσία παρά στη σχέση. Persona ορίζει ένα ανθρώπινο άτομο στην μοναδικότητά του και στην μοναξιά του. Δεν είναι ο πλέον κατάλληλος όρος για να χαρακτηρίσει την Τριάδα. Διότι κατά τον Αυγουστίνο τα ονόματα της Αγίας Τριάδος που μας αποκαλύφθηκαν είναι σχετικά! Πατήρ και Υιός φανερώνουν αμέσως μια αμοιβαιότητα: δεν υπάρχει Πατήρ χωρίς Υιό και αντίστροφα, παρότι το Πνεύμα δεν φανερώνει την σχέση με τόση καθαρότητα, όσο το άλλο όνομα του τρίτου προσώπου, της Αγίας Τριάδος, αυτού του «δώρου».
Έτσι το πρόσωπο του Πατρός π.χ. είναι κατά τον Αυγουστίνο η ίδια η ουσία του Πατρός αλλά η ουσία του Πατρός είναι ο ίδιος ο Πατήρ όχι επειδή είναι «Πατήρ» αλλά επειδή «είναι». Το πρόσωπο του Πατρός λοιπόν δεν είναι παρά ο ίδιος ο Πατήρ. Δεν έχει μεγάλη εμπιστοσύνη λοιπόν στον όρο πρόσωπο. Επειδή σημαίνει «ατομική ουσία» και επειδή δεν μεταφέρεται εύκολα στην σχεσιακή πραγματικότητα της Αγίας Τριάδος.
Κάποια στιγμή βεβαίως δια χειρός Θωμά Ακινάτη, το πρόσωπο θα συνδυαστεί τόσο καλά με την σχέση που θα μπορεί και να αντικαθιστά το ένα το άλλο στην κοινή τους έννοια. Ο Ακινάτης θα δηλώσει ευθαρσώς πως το πρόσωπο στον θεό δεν είναι «σχετικό» αλλά είναι μια πραγματική και αυτόνομη σχέση. Ο όρος πρόσωπο ορίζει την σχέση «όχι όμως με τον τρόπο της σχέσης, αλλά με τον τρόπο της ουσίας» (Summa Theol. I, q.29, a.4, ad.1).
Εάν λοιπόν η «άπειρη διαφορά ποιότητος» του προσώπου, όπως υπάρχει στον θεό και όπως πραγματοποιείται στον άνθρωπο εξαρτάται μόνο από το γεγονός ότι στον θεό είναι μια σχεσιακή πραγματικότης ενώ στον άνθρωπο είναι μια πραγματικότης απόλυτη, ξεχωριστή, μοναχική, τότε ο Αυγουστίνος δεν είναι εντελώς αθώος για την μοναξιά του cogito το οποίο η σύγχρονη σκέψη θα θεωρήσει καταστατικό του ανθρωπίνου προσώπου. Δεν θα μπορούσε όμως το πρόσωπο ακόμη και στον άνθρωπο να είναι ουσιωδώς σχεσιακό ακόμη και αν είναι ποιοτικώς διαφορετικό από τις σχέσεις που υπάρχουν στον θεό;
Μ’ αυτό το ερώτημα ο Αυγουστίνος διαστέλλει τα όρια του ανθρωπίνου πνεύματος. Όσα χάνει από την «οικονομία» τα κερδίζει στην ανακάλυψη της εσωτερικότητος. Πριν από τον Αυγουστίνο οι αναλογίες που χρησιμοποιούντο για να γίνουν κατανοητά η Γένηση του Υιού και η Εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος αποτελούσαν μέρος της κοσμικής εμπειρίας. Το φως με την λάμψη του και η ακτίνα, η φωτιά με την φλόγα και την θερμότητα, το δένδρο με τις ρίζες και το φρούτο. Αυτό το κοσμολογικό μοντέλο αντικαθιστά ο Αυγουστίνος με το ανθρωπολογικό. Για την κατανόηση της θείας ζωής ο Αυγουστίνος προτιμά την εσωτερική ζωή του ανθρώπου. Προτιμά να σκύψει και να κοιτάξει μέσα στα βάθη του ανθρωπίνου πνεύματος και εδώ να βρει την εικόνα της τριάδος. Μ’ αυτόν τον τρόπο θεός και άνθρωπος, πρόσωπο και συνείδηση συσφίγγονται από τον Αυγουστίνο όσο δεν είχε ξαναγίνει πριν απ’ αυτόν!
Με τον Αυγουστίνο λοιπόν εμφανίζεται στην Ιστορία μια καινούργια έννοια του ανθρώπου. Αυτή η ανθρωπολογική στροφή συνδυάζεται με την ανάλυση της συνειδήσεως στο De Trinitate και με την θεολογική στροφή που αντιπροσωπεύει αυτό το βιβλίο. Όταν μετά από αιώνες, αυτή η έννοια θα ανθίσει στο καρτεσιανό cogito, όταν δηλαδή πρόσωπο θα σημάνει πλέον αυτοσυνειδησία, η κληρονομιά του Αυγουστίνου θάχει προκαλέσει τα πιο εκπληκτικά αποτελέσματα. Ερευνώντας μέσα στην δομή της ψυχής την εικόνα της Αγίας Τριάδος, δεν θεμελίωσε μόνον το θεολογικό δόγμα της σχέσης και εκείνο του Λόγου, δεν πρόσφερε στον Μυστικισμό τους τρόπους έκφρασης με τους οποίους μπορούσε να εκφράσει τις εμπειρίες του, αλλά απεκάλυψε μια εσωτερικότητα η οποία από τον Καρτέσιο στον Πασκάλ, από τον Κίρκεγκαρντ στον Χούσσερλ θα προσπαθεί, ακολουθώντας τον δάσκαλό της, να αποκαλυφθεί με την σειρά της!
Η καταστροφική αφαιρετική θεολογία του Λεοντίου του Βυζάντιου.
ο Κύριλλος είχε ανοίξει την πόρτα της αφαίρεσης, καθώς εννόησε το ομοούσιος με την έννοια του ομογενής. Έτσι ο Υιός είναι ομογενής του Πατρός, δηλαδή ομοούσιος. Ο Υιός, ο οποίος έρχεται από την ουσία του Θεού Πατρός δεν μπορεί να είναι έτερος, ξένος απ' Αυτόν που τον γέννησε, αλλά είναι ομοούσιος μ' Αυτόν, με καλές σχέσεις και ομοφυής. Οπωσδήποτε η ταυτότης τής ουσίας παίζει και εδώ τον ρόλο της, αλλά αυτή η αλήθεια εξαρτάται πλέον από μια αφαίρεση, έρχεται σαν συμπέρασμα και δεν δίνεται κατευθείαν από τον όρο ομοούσιος, όπως στην εποχή του Μ. Αθανασίου.
Τοιουτοτρόπως το ομοούσιος αρχίζει να χρησιμοποιείται στην Χριστολογία! «Ομοούσιος με τον Πατέρα όσον αφορά την θεότητα και ομοούσιος με μας όσον αφορά την ανθρωπότητα». Ο Κύριλλος ξανά, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει το ομοούσιος στον ίδιο λόγο, για να εκφράσει τόσο την ταυτότητα της ουσίας με τον Θεό, όσο και την ομοιότητα της ουσίας με τους ανθρώπους. Το ομοούσιος γίνεται ένας όρος γενικός, για κάθε χρήση.
Η συμμετοχή του Αγίου Μαξίμου στην αφηρημένη έννοια τής ουσίας, δημιούργησε μεγαλύτερα προβλήματα, καθώς ο Άγιος Μάξιμος υπήρξε ένας από τους πιο σπουδαίους άνδρες της εποχής του!
Ο Άγιος Μάξιμος εξισώνει πολύ συχνά ουσία και είδος και την διακρίνει από την υπόσταση λέγοντας πώς αυτός ο τελευταίος όρος δείχνει μια ειδική περίπτωση όπου ενσωματώνεται η ουσία ή το είδος. Αποδίδει ακόμη και στον Χριστό δύο ουσίες (οpusc., 77B).
Δέχεται εξάλλου έναν ορισμό της ουσίας, σύμφωνα με τους φιλοσόφους, κατά τον οποίο η ουσία είναι ένα πράγμα που υφίσταται μ' έναν αυτόνομο τρόπο και είναι ανεξάρτητο ως προς την ύπαρξή του από άλλα αντικείμενα. Ενώ για τους πατέρες είναι η φύσις αυτή πού αποδίδεται σαν κατηγόρημα σε πολλά διαφορετικά μεταξύ τους αντικείμενα το ένα από το άλλο ως προς την υπόσταση.
Γνωρίζει πολύ καλά τον ορισμό της ουσίας από τον Πλάτωνα, σαν ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, πράγμα, αλλά προτιμά να ερμηνεύσει την ουσία με την Αριστοτελική έννοια της αφηρημένης καθολικότητος!
Όπως είδαμε στα προηγούμενα, εξισώνοντας την Χριστολογία με την “θεολογία” το τριαδικό δόγμα κατεκλύσθη από αφαιρέσεις.
ο Κύριλλος είχε ανοίξει την πόρτα της αφαίρεσης, καθώς εννόησε το ομοούσιος με την έννοια του ομογενής. Έτσι ο Υιός είναι ομογενής του Πατρός, δηλαδή ομοούσιος. Ο Υιός, ο οποίος έρχεται από την ουσία του Θεού Πατρός δεν μπορεί να είναι έτερος, ξένος απ' Αυτόν που τον γέννησε, αλλά είναι ομοούσιος μ' Αυτόν, με καλές σχέσεις και ομοφυής. Οπωσδήποτε η ταυτότης τής ουσίας παίζει και εδώ τον ρόλο της, αλλά αυτή η αλήθεια εξαρτάται πλέον από μια αφαίρεση, έρχεται σαν συμπέρασμα και δεν δίνεται κατευθείαν από τον όρο ομοούσιος, όπως στην εποχή του Μ. Αθανασίου.
Τοιουτοτρόπως το ομοούσιος αρχίζει να χρησιμοποιείται στην Χριστολογία! «Ομοούσιος με τον Πατέρα όσον αφορά την θεότητα και ομοούσιος με μας όσον αφορά την ανθρωπότητα». Ο Κύριλλος ξανά, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει το ομοούσιος στον ίδιο λόγο, για να εκφράσει τόσο την ταυτότητα της ουσίας με τον Θεό, όσο και την ομοιότητα της ουσίας με τους ανθρώπους. Το ομοούσιος γίνεται ένας όρος γενικός, για κάθε χρήση.
Η συμμετοχή του Αγίου Μαξίμου στην αφηρημένη έννοια τής ουσίας, δημιούργησε μεγαλύτερα προβλήματα, καθώς ο Άγιος Μάξιμος υπήρξε ένας από τους πιο σπουδαίους άνδρες της εποχής του!
Ο Άγιος Μάξιμος εξισώνει πολύ συχνά ουσία και είδος και την διακρίνει από την υπόσταση λέγοντας πώς αυτός ο τελευταίος όρος δείχνει μια ειδική περίπτωση όπου ενσωματώνεται η ουσία ή το είδος. Αποδίδει ακόμη και στον Χριστό δύο ουσίες (οpusc., 77B).
Δέχεται εξάλλου έναν ορισμό της ουσίας, σύμφωνα με τους φιλοσόφους, κατά τον οποίο η ουσία είναι ένα πράγμα που υφίσταται μ' έναν αυτόνομο τρόπο και είναι ανεξάρτητο ως προς την ύπαρξή του από άλλα αντικείμενα. Ενώ για τους πατέρες είναι η φύσις αυτή πού αποδίδεται σαν κατηγόρημα σε πολλά διαφορετικά μεταξύ τους αντικείμενα το ένα από το άλλο ως προς την υπόσταση.
Γνωρίζει πολύ καλά τον ορισμό της ουσίας από τον Πλάτωνα, σαν ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, πράγμα, αλλά προτιμά να ερμηνεύσει την ουσία με την Αριστοτελική έννοια της αφηρημένης καθολικότητος!
Όπως είδαμε στα προηγούμενα, εξισώνοντας την Χριστολογία με την “θεολογία” το τριαδικό δόγμα κατεκλύσθη από αφαιρέσεις.
Ο ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ ΛΟΙΠΟΝ. ΠΙΣΤΟΣ ΜΑΘΗΤΗΣ ΤΟΥ ΖΗΖΙΟΥΛΑ ΕΙΣ ΤΥΠΟΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΝ ΠΑΤΡΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου