ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄
Ὁ Montuori ὅμως, παρ' ὅτι παραμένει ἐντὸς τῶν ὁρίων αὐτῶν, προσπαθεῖ νὰ ἐξέλθει ἀπὸ τὸν φαύλο κύκλο ποὺ ἐδημιούργησε ὁ Gigon. Γι' αὐτὸ καὶ θεωροῦμε σκόπιμο να συνοψίσουμε ὁρισμένα ἀπὸ τὰ σημεῖα-κλειδιὰ τοῦ βιβλίου του.
Ἐὰν ἐπικεντρωθεῖ κανείς στὸν βίο τοῦ Σωκράτους καὶ τὸν μελετήσει ἐντὸς τοῦ πλαισίου τοῦ ἀθηναϊκοῦ βίου τῆς ἐποχῆς, λαμβάνοντας ὑπ' ὄψιν καὶ τὰ συνακόλουθα προβλήματα, τότε οἱ ἀντιθέσεις τῶν πηγῶν θὰ ἀναδειχθοῦν ὑπὸ διαφορετικό φῶς καὶ θὰ ἀποδειχθοῦν ἐξαιρετικά κατανοητές.
Ο Σωκράτης, κατὰ μία ἔννοια, ὑπῆρξε φιλοσπαρτιάτης καὶ ἐχθρὸς τῆς διεφθαρμένης δημοκρατίας (ὅπως ἐξ ἄλλου καὶ τῆς διεφθαρμένης ὀλιγαρχίας). Η κριτικὴ ποὺ ἄσκησε μὲ στόχο τὴν ἠθική βελτίωση τοῦ πολιτικού καθεστώτος ἑρμηνεύθηκε ἀπὸ τὴν πλειονότητα τοῦ λαοῦ ὡς ἐναντίωση πρὸς τὴν Πόλη καὶ μόνον ἀπὸ ὀλίγους κατανοήθηκε ὡς πρὸς τὴν ἠθική διάστασή της. Συνεπώς, γίνονται πλήρως κατανοητές οἱ κατηγορίες ποὺ ἀπηύθυναν πρὸς τὸν Σωκράτη προσωπικότητες ὅπως ὁ ᾿Αριστοφάνης καὶ ὁ Πολυκράτης, οἱ ὁποῖοι καταλόγισαν σ' αὐτὸν ἀσέβεια πρὸς τοὺς θεοὺς τῆς Πόλεως, ἐχθρότητα πρὸς τὸν λαό, ροπή πρὸς τὴν τυραννία καὶ τὴ διαφθορά τῶν νέων. ᾿Ανα.λόγως ἐξηγοῦνται καὶ οἱ ἀντίθετες θέσεις ποὺ ἔλαβαν ὁ Πλάτων, ὁ Ξενοφῶν καὶ οἱ Σωκρατικοί.
Ἐὰν θεωρηθοῦν ὑπὸ αὐτὴ τὴν ὀπτικὴ γωνία, οἱ διάφορες πηγές, ἀπὸ τὸν ᾿Αριστοφάνη ὡς τὸν Πλάτωνα, παρ' ὅτι ἀξιολογοῦνται κατά τρόπο ριζικῶς ἀντίθετο, ἀποδεικνύεται ὅτι λένε τὰ ἴδια πράγματα: καὶ μάλιστα τὰ ἴδια πράγματα ἰδωμένα καὶ ἀξιολογημένα ὑπὸ διαφορετικές ὀπτικές γωνίες. Ἐὰν ἀκολουθήσει κανείς τὴν ἄποψη τῶν συγγραφέων αὐτῶν, μπορεῖ πλήρως νὰ ἀντιληφθεῖ ὅτι οἱ ἀξιολογήσεις τους εἶναι ἀπολύτως συνεπεῖς μὲ τὸν τρόπο διανοήσεώς τους καὶ ἀπο τελοῦν προϊόν μίας συγκεκριμένης λογικῆς.
Ὁ Montuori γράφει: «Βεβαίως, ὁ λακωνισμός τοῦ Σωκράτους, ὁρατός ἐξ ὄψεως καὶ δηλωμένος λόγω τῆς ἔλξεως ποὺ τοῦ ἀσκοῦσε ή σπαρτιατική εὐνομία καὶ ἡ διακηρυγμένη ἀντιπάθεια πρὸς τὴ λαϊκή διακυβέρνηση, πρέπει νὰ φαινόταν ὄχι μόνον στοὺς δημοκρατικούς, ἀλλὰ καὶ σὲ ὁρισμένους ἀπὸ τοὺς μαθητές του, ὡς ἀπόλυτη ὑποστήριξη τοῦ ὀλιγαρχικοῦ σπαρτιατικού συντάγματος καὶ τοῦ ἀγώνα τῶν Λακεδαιμονίων. Εἶναι γεγονὸς ὅτι μὲ τὸν ἴδιο τρόπο ἐννόησαν τὸ σωκρατικό δίδαγμα ὅσοι ἀπὸ τοὺς μαθητές του συμμετεῖχαν πιὸ ἐνεργά στὴν ἀθηναϊκή πολιτική ζωή κατὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ Πελοποννησιακού πολέμου. Πρὸς μία παρόμοια κατεύθυνση τουλάχιστον ἦσαν προσανατολισμένοι καὶ ὅσοι πλησίασαν πολιτικὰ τὸν Σωκράτη. Αὐτοὶ ὅμως δὲν ἔνιωσαν (ὅπως ὁ Πλάτων), ἐκείνη τὴν ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη για μία ἠθική-παιδαγωγική μεταρρύθμιση πυθαγόρειας ἐμπνεύσεως· μεταρρύθμιση, ἡ ὁποία ὑπῆρξε ὁ θεμέλιος λίθος τῆς ἀδυσώπητης σωκρατικῆς κριτικῆς πρὸς τὴν ἀθηναϊκὴ δημοκρατία καὶ ἡ ὁποία καθιστούσε τὸν Σωκράτη πλησιέστερο πρὸς τὴ Σπάρτη μέσω τοῦ Πυθαγόρα καὶ τῆς πυθαγόρειας φιλοσοφίας, τὴ στιγμὴ ποὺ ὁ λακεδαιμονισμός τοῦ Σωκράτους καὶ τῶν Σωκρατικῶν ἀντιπροσώπευε μία ὄψη τοῦ πυθαγορισμοῦ τους. Ἔτσι συνέβη πάντως μὲ τὸν τύραννο Κριτία, ὁ ὁποῖος “τάχθηκε ἀνοιχτὰ μὲ τὸ μέρος τῶν Σπαρτιατῶν”, καὶ μὲ τὸν Χαρμίδη, ὁ ὁποῖος τὴν ἐποχὴ τῶν Τριάκοντα ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς δέκα ἄρχοντες τοῦ Πειραιῶς, ἀκόμη καὶ μὲ τὸν ᾿Αλκιβιάδη, ὁ ὁποῖος τάχθηκε μὲ τὴ Σπάρτη ἐναντίον τῆς ᾿Αθήνας, καὶ μὲ τὸν Ξενοφῶντα, ὁ ὁποῖος “ἐξορίσθηκε ἀπὸ τοὺς ᾿Αθηναίους μὲ τὴν κατηγορία τοῦ λακωνισμού”. Εάν, λοιπόν, κρίνοντας ἀπὸ τὴ συμπεριφορὰ τῶν μαθητῶν, οἱ ᾿Αθηναῖοι χρέωναν στὸν Σωκράτη ὅτι “συμβούλευε τους νέους νὰ ἀνακαλύψουν τὸν τρόπο γιὰ τὴν ὑποδούλωση τῆς Πόλεως”, τὰ γεγονότα τοὺς δικαίωναν. Ἡ διάθεση τῶν ᾿Αθηναίων ἀπέναντι στὸν δάσκαλο τοῦ Κριτία καὶ τοῦ ᾿Αλκιβιάδη ἀπηχεῖται καὶ στὴν Κατηγορία τοῦ Πολυκράτη, βασική μαρτυρία τοῦ σωκρατισμοῦ, ἡ ὁποία δὲν ἐπαναλαμβάνει τὸν κατηγορητικό λόγο τοῦ ᾿Ανύτου, ἀλλὰ τις κατηγορίες ἐκεῖνες ποὺ ὅλοι οἱ ᾿Αθηναῖοι ἀπηύθυναν ἐναντίον τοῦ Σωκράτους»64.
Τὰ συμπεράσματα τοῦ Montuori εἶναι, συνεπῶς, τὰ ἀκόλουθα: Οφείλουμε να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τοὺς ἀντιθετικούς λόγους τοῦ Σωκράτους ἀφ' ἑνὸς καὶ τῶν κατηγόρων του ἀφ' ἑτέρου. Νὰ ἀντιληφθοῦμε τὸ γεγονὸς ὅτι καὶ ὁ μὲν καὶ οἱ δὲ εἶχαν τους «λόγους τους»: ὁ Σωκράτης εἶχε δίκαιο ἀπέναντι στὴν ἱστορία καὶ στὴν ἀλήθεια, οἱ κατήγοροί του εἶχαν δίκαιο ἀπέναντι στὴν Πόλη.
Ἐν ὀλίγοις, ὁ Σωκράτης εἶχε δίκαιο «χάριν ἑνὸς ἠθικοῦ μηνύματος που διαπερνᾶ τὴν ἀγωνία τῆς ἐποχῆς καὶ ἀποκτά διαχρονική ἀξία· οἱ ἄλλοι, χάριν τῆς ἱστορικῆς-κοινωνικῆς κατάστασης ποὺ ἐπικράτησε μετὰ τὴν ἀποκατάσταση τῆς ἀθηναϊκῆς δημοκρατίας καὶ τὰ θλιβερά γεγονότα τοῦ Πελοποννησιακού πολέμου. Ο Σωκράτης, ἐπὶ πλέον, εἶχε δίκαιο χάριν ἑνὸς ἠθικοῦ πολιτικοῦ ἰδεώδους τῆς ἀριστοκρατίας τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ἀξιοκρατίας, ἐνῶ οἱ κατήγοροί του, ὡς ὑπερασπιστές τῆς δημοκρατικῆς καὶ πολυθεϊστικῆς παράδοσης, τῆς ἀθηναϊκῆς πατρίδας. Ο Σωκράτης, τελικῶς, εἶχε δίκαιο ἐν ὀνόματι τῆς δικαιοσύνης ὡς ἰσότητας, οἱ ᾿Αθηναῖοι ἐν ὀνόματι τῆς ἰσότητας ὡς δικαιοσύνης»65.
Κατά συνέπεια, ἐὰν ὁ Σωκράτης ἀναχθῆ στο συγκεκριμένο ἱστορικὸ ἐπίπεδο, τότε ἐπανακτάται ἡ ἀληθινὴ μορφή του πέρα ἀπὸ τὸν μύθο, καὶ μάλιστα μὲ τὴν ἴδια δύναμη καὶ πνευματικὴ ἰσχὺ τὴν ὁποία ἐδημιούργησε ὁ μύθος. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο ὅλες οἱ μαρτυρίες ἀποκτοῦν ἕνα ἀκριβὲές νόημα τόσο μέσω τῶν συγκλίσεων ὅσο καὶ μέσω τῶν ἀποκλίσεών τους.
Ἡ ἀποκατάσταση, ὅμως, τῆς μορφῆς τοῦ Σωκράτους, ἔτσι ὅπως ἐπεχειρήθη ἀπὸ τὸν Montuori, φωτίζει τὸν συγκεκριμένο ἄνθρωπο στην ἱστορικὴ διάστασή του. Τὴν ἴδια στιγμή, ὅμως, ἐπισκιάζει τη φιλοσοφία του, παρ' ὅτι ὁ ἐν λόγω μελετητής θεωρεῖ ὅτι ὁ βίος τοῦ Σωκράτους ἐκφράζει στὴν ἐντέλεια τὴ φιλοσοφία του, ἡ ὁποία ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ἀποδεικνύεται, κατὰ τὴ γνώμη μας, πολύ περιορισμένη.
Παραμένει, ἐπομένως, ἀνοικτό τὸ κύριο ἐρώτημα: Ποιὸς εἶναι ὁ πυρήνας ἢ οἱ κεντρικοί θεωρητικοί πυρήνες τῆς σωκρατικῆς φιλοσοφικής διανοήσεως;
Σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στὸ πρόβλημα αὐτό, ὁ Montuori εἶναι ἐν μέρει θύμα τοῦ Gigon: Αρνείται σθεναρὰ ἀκόμη καὶ τὴν ἱστορικότητα τοῦ δελφι κοῦ μαντείου, θεωρώντας ότι συνιστά ψευδή ἐπινόηση τοῦ Πλάτωνος στὴν ᾿Απολογία Σωκράτους.
Θὰ ἰδοῦμε, ἀντίθετα, γιὰ ποιούς λόγους ἡ ᾿Απολογία Σωκράτους ἀποτελεῖ ἀδιάσειστο «ιστορικό» ντοκουμέντο. Σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο, ὅμως, πρέπει νὰ ἐξαγάγουμε τὰ συμπεράσματα ποὺ ἀφοροῦν στὴ θεματική ποὺ πραγματευθήκαμε στο κεφάλαιο αὐτό.
Οἱ διδακτικοί πυρήνες τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως μποροῦν ν' ἀναδομηθοῦν, ἐὰν μελετηθοῦν ὑπὸ τὴν ἱστορικὴν ὀπτικὴ τοῦ «πρό» καὶ τοῦ «μετά» Σωκράτη
Κατὰ τὴ γνώμη μας, αὐτὸ εἶναι ἐφικτὸ ἐὰν ἐνεργήσουμε μὲ τὸν ἐξῆς τρόπο.
Ένα πρώτο σημείο-κλειδί σχετίζεται μὲ τὴ μεθοδολογία καὶ ἕνα δεύτερο μὲ τὸ διδακτικό περιεχόμενο.
Ήδη ὁ Schleiermacher ἀνεγνώρισε τη διαλεκτική ὡς θεμελιώδη ἀνακάλυψη τοῦ Σωκράτους. Ὅπως, ὅμως, ἐξηγήσαμε παραπάνω, ὁ ἐν λόγω μελετητής ἔκανε λάθος σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στὴν ἑρμηνεία τῆς διαλεκτικῆς: Ἑρμηνεύοντάς την μὲ σύγχρονους όρους δὲν τὴν ἀντελήφθη ὡς ὑψηλὴ ἠθικὴ ἀξία, ὅπως δηλαδὴ τὴν ἐννοοῦσε ὁ Σωκράτης.
Κρίνουμε σκόπιμο νὰ ἐπισημάνουμε ἐκ τῶν προτέρων ὅτι, ὅπως κάθε μεγάλη ἀνακάλυψη, ἔτσι καὶ ἡ διαλεκτικὴ ἔχει προδρόμους σε ἐμβρυακή μορφή. Ἤδη ὁ Παρμενίδης ἔκανε λόγο γιὰ ἔλεγχο66, ἐνῶ ὁ μαθητής του Ζήνων θεωρεῖται ἀπὸ τὴν ἀρχαία παράδοση ὡς ὁ πρῶτος διαλεκτικός67. Η σωκρατική διαλεκτική, ὅμως, ἔχει ἐντελῶς διαφορετικὴ σύσταση καὶ ἀπήχηση. Εάν, λοιπόν, ἀκολουθήσουμε τὸ κριτήριο σύγκρισης τοῦ ἐν λόγῳ θεωρητικού πυρήνα τῆς διαλεκτικῆς μὲ τὴν ἱστορικὴ ὀπτική του «πρό» καὶ «μετά» Σωκράτη, θα καταλήξουμε σε ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα δύσκολα μποροῦν νὰ ἀμφισβητηθούν. Σε προ-σωκρατικὸ ἐπίπεδο, ἀνιχνεύονται μονάχα σπέρματα διαλεκτικῆς· σε μετα-σωκρατικό ἐπίπεδο, ἡ διαλεκτική ἐπιβάλλεται ὡς μέθοδος, με ἐξαιρετικές προεκτάσεις μέσω τοῦ Πλάτωνος68. Η διαλεκτική ὄχι μόνον ἀποδίδεται ἀπὸ τὶς πηγές μας στὸν Σωκράτη, ἀλλὰ ἐπὶ πλέον προκαλεῖ τὴ γένεση ενός νέου λογοτεχνικοῦ εἴδους, τῶν σωκρατικών λόγων, μὲ τὴ δημοσίευση δεκάδων διαλόγων.
Ὅσον ἀφορᾶ στὸ διδακτικό περιεχόμενο, ὅλες οἱ πηγές ἀποδίδουν στον Σωκράτη τὴν ἀντίληψη τοῦ ἀνθρώπου ὡς ψυχῆς, ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς πνευματικῆς καὶ ἠθικῆς προσωπικότητας. ᾿Ακόμη καὶ σὲ αὐτὴ τὴν περίπτωση, ἐὰν ἀκολουθήσουμε το κριτήριο σύγκρισης με βάση τὴν ὀπτική του «πρό» καὶ «μετά» Σωκράτη, θὰ ἔχουμε καὶ πάλι ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα δύσκολα μποροῦν νὰ ἀμφισβητηθούν: Πρίν ἀπὸ τὸν Σωκράτη ὁ ὅρος ψυχὴ ἀναφερόταν στὰ πλέον ἑτερόκλητα νοήματα· μόνο σὲ ἐμβρυακό στάδιο, καὶ μάλιστα μὲ πολὺ ἀργό ρυθμό, καὶ χωρὶς νὰ διακρίνεται πάντοτε ἀπὸ ἄλλα νοήματα, ἄρχισε νὰ ὑποδηλώνει τὴ νόηση καὶ τὸ «εγώ» (κυρίως κατὰ τὸν 5ο αἰῶνα π.Χ.). Μετὰ τὸν Σωκράτη ὁ ὅρος ψυχὴ ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς νοήσεως ἐπιβάλλεται ὡς ὁριστικός. Στενώς συνδεδεμένη μὲ τὴν ἀντίληψη τῆς ψυχῆς ὡς νοήσεως εἶναι καὶ ἡ θέση ποὺ ἀποδίδεται στον Σωκράτη, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία κύριο μέλημα τοῦ ἀνθρώπου ὀφείλει νὰ εἶναι ἡ «θεραπεία τῆς ψυχῆς» μὲ ὅσα ἐτοῦτο συνεπάγεται. Πρόκειται γιὰ μία θέση ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ὡς πόρισμα τῆς προηγούμενης θέσης (τὸ κύριο πόρισμα).
Ἐπὶ πλέον, ἡ μέθοδος τῆς διαλεκτικῆς καὶ ἡ ἀντίληψη τῆς ψυχῆς ὡς πνευματικῆς καὶ ἠθικῆς προσωπικότητας, παρ' ὅτι διακρίνονται ρητῶς, κατ' οὐσίαν συμπίπτουν 69. Η διαλεκτική ὡς καταρριπτική τεχνική καθὼς καὶ οἱ εἰρωνικές μορφές μέσω τῶν ὁποίων ἐκδηλώνεται ἔχουν ἔντονη ἠθική αξία, καθ' ὅτι στοχεύουν οὐσιαστικῶς στὴ γνώση τοῦ ἀνθρώπου ὡς ψυχῆς καὶ στὴν ἐνεργοποίηση τῆς «θεραπείας τῆς ψυχῆς», ἡ ὁποία ὀφείλει νὰ ἀποτελεῖ κύριο μέλημα τοῦ ἀνθρώπου70.
Στα κεφάλαια ποὺ ἀκολουθοῦν θὰ διαπιστώσουμε ότι, διαβάζοντας καὶ ἑρμηνεύοντας ἐκ νέου τὶς πηγές ὑπὸ τὴν ὀπτικὴ αὐτή, οἱ διάφορες ἐκτιμήσεις συγκλίνουν κατά τρόπο ἱκανοποιητικό.
Τέλος Δ' Κεφαλαίου
63. Η μέθοδος τοῦ Montuori γιὰ τὴν ἱστορική κατανόηση του σωκρατικοῦ βίου μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθεῖ καὶ γιὰ τὴν κατανόηση τῆς διανοήσεώς του.
64. M. MONTUORI, Socrate. Fisiologia di un mito, a. 280.
65. Αὐτόθι, σ. 345.
66. Πβ. G. REALE, Platone, σ. 62.
67. Πβ. αὐτόθι, σ. 68.
68. Πβ. G. REALE, Per una nuova interpretazione di Platone, Milano, Vita e Pensiero, 1997, σε διάφορα σημεία, καὶ Η. KRAMER, Dialettica e definizione del Bene in Platone, εἰσαγ. G. Reale, Milano, Vita e Pensiero, 1996.
69. G. REALE, Per una nuova interpretazione di Platone, κεφ. V, VI.
70. Αὐτόθι, κεφ. VII, VIII.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου