Συνέχεια από: Πέμπτη 19 Μαρτίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄
Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ κινεῖται καὶ νὰ προσανατολίζεται κανείς μέσα στὸν κυκεώνα τῶν μαρτυριῶν αὐτῶν, χωρίς νὰ καταλήγει στη σκεπτικιστική θέση τοῦ Gigon καὶ πολλῶν ἄλλων μελετητῶν;
Προκειμένου νὰ ἀπαντήσουμε στὸ ἐρώτημα αὐτό, πρέπει ἀρχικῶς νὰ διασαφηνίσουμε τὸ ἑξῆς: Τα μηνύματα που μεταδίδονται μέσω τῆς «μιμητικῆς-ποιητικῆς προφορικής παράδοσης» – ἂς τὸ ὑπογραμμίσουμε ἐκ νέου – μποροῦν νὰ προσληφθούν, νὰ ἀπομνημονευθοῦν καὶ νὰ ἀναπαραχθοῦν δίχως σημαντικές διαφορές καί, συνεπῶς, μὲ σχεδόν ταυτόσημο τρόπο. ᾿Αντιθέτως, τὰ μηνύματα ποὺ μεταδίδονται μέσω τῆς διαλεκτικῆς προφορικής παράδοσης, λόγω τῆς ἴδιας της φύσεώς τους, πολύ δύσκολα προσλαμβάνονται μὲ τὸν ἴδιο τρόπο ἀπὸ διαφορετικούς ἀνθρώπους καί, ὡς ἐκ τούτου, δὲν μποροῦν νὰ ἐντυπωθοῦν στὴ διανόηση καὶ νὰ ἀναπαραχθοῦν χωρίς διαφοροποιήσεις.
Ἐννοῶ ὅτι ὀφείλουμε νὰ ἐπαναφέρουμε καὶ νὰ ὁλοκληρώσουμε ὅσα εἶπαμε παραπάνω σχετικῶς μὲ τὶς βασικές εἰδολογικές δομές τοῦ μιμητικού-ποιητικοῦ προφορικού λόγου, μὲ ἀναφορὰ καὶ πάλι στὸν Havelock, ὁ ὁποῖος τις ἐντόπισε καὶ τίς ἐξέφρασε ὑποδειγματικῶς.
Τὰ σημεῖα στὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἑστιάσουμε τὴν προσοχή μας εἶναι κυρίως τρία: α) ή δεσμευτική δομή τῶν ποιητικῶν στίχων μὲ τοὺς ὁποίους μεταδίδονταν οἱ πιὸ σημαντικὲς ἀποφάνσεις· β) ἡ ἀπομνημόνευση τῶν στίχων μέσω τῆς συνεχοῦς ἐπαναλήψεως σε διάφορα ἐπίπεδα· γ) ἡ μιμητικὴ ἀφομοίωση τῶν νοημάτων ποὺ ἔχουν προσληφθή.
α) Ὅσον ἀφορᾶ στη δεσμευτική φύση τῶν ποιητικῶν στίχων, ἰδίως στὰ ὁμηρικά ποιήματα, ὁ Milman Parry ἔχει ἐντοπίσει τὰ θεμελιώδη χαρακτηριστικά τους, τὰ ὁποῖα ὁ Havelock δανείσθηκε καὶ συνόψισε ὡς ἑξῆς: «Η προφορική τεχνική τῆς ποιητικῆς συνθέσεως μπορεί νὰ θεωρηθεῖ ὅτι ἀποτελεῖται ἀπὸ τοὺς ἀκόλουθους μηχανισμούς: Αρχικῶς, ὑφίσταται ἕνα καθαρά μετρικό σχῆμα, χάριν τοῦ ὁποίου διαδοχικοί στίχοι ἴσης διάρκειας μποροῦν νὰ ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἐναλλάξιμα μετρικά τμήματα. Κατά δεύτερον, ὑπάρχει ἕνα εὐρύ ρεπερτόριο λεκτικῶν συνδυασμῶν καὶ τύπων μεταβλητού μήκους καὶ σύνταξης, οι ὁποῖοι εἶναι βέβαια διαμορφωμένοι ρυθμικώς, ὥστε νὰ προσαρμόζονται σε τμήματα τοῦ στίχου, ἀλλὰ ταυτόχρονα ἀποτελοῦνται, μὲ τὴ σειρά τους, ἀπὸ ἐναλλάξιμα μετρικά μέρη, ἐπὶ τῇ βάσει μιᾶς τέτοιας διάταξης, ὥστε ὁ ποιητής, συνδυάζοντας διαφορετικούς τύπους, δηλαδὴ μέρη διαφορετικῶν τύπων, νὰ μπορεῖ νὰ τροποποιεῖ τὴ σύνταξή του χωρίς να τροποποιεῖ τὸ μέτρο. Ἡ τέχνη τοῦ ποιητή, συνεπώς, συνίσταται σε μία ἀκατάπαυστη κατανομή μεταβλητῶν, ἡ ὁποία όμως περιορίζεται σὲ αὐστηρὰ ὅρια, ἐνῶ οἱ λεκτικές πιθανότητες, παρ' ότι ἐκτεταμένες, ἔχουν σε τελικὴ ἀνάλυση ἐξαλειφθεῖ. Ἐν ὀλίγοις, μὲ σημασιολογικούς όρους, μποροῦμε νὰ ὑποστηρίξουμε ὅτι οἱ πιθανότητες μεταβολῆς τοῦ νοήματος καὶ τροποποίησης τῆς ἀπόφανσης μὲ τὸν καιρὸ ἔχουν καὶ ἐκεῖνες χαθεί»58.
β) Σχετικῶς μὲ τὴν ἀπομνημόνευση τῶν ποιητικῶν μηνυμάτων, ἂς συνοψίσουμε ὅσα ἔχουμε ἤδη πεῖ μὲ τὰ λόγια που χρησιμοποιεῖ ὁ ἴδιος ὁ Havelock: «Ἡ διδακτική διαδικασία δὲν ἀποσκοπούσε στὴν ἐκμάθηση, ὅπως τὴν ἐννοοῦμε σήμερα, ἀλλὰ ἦταν μία συνεχής πράξη ἀπο μνημόνευσης, ἐπαναλήψεων καὶ μνήμης. Η διαδικασία καθίστατο ἐφικτή ἐφαρμόζοντας μία δραστική οἰκονομία πιθανῶν γλωσσικών ἀποφάνσεων, οἶκονομία ποὺ ἐπιβαλλόταν ἀπὸ ρυθμικά σχήματα εἶτε ρηματικῆς εἶτε μουσικῆς φύσεως. Ἡ ἐκτέλεση ἐπραγματοποιεῖτο μὲ τὴ συνεργασία μιᾶς ὁλόκληρης σειράς κινητικῶν ἀντανακλαστικῶν τοῦ σώματος, ἔτσι ὥστε ἡ ἀπομνημόνευση, ἡ μνήμη καὶ ἡ μελλοντική ἐπανάληψη να καθίστανται πιὸ ἀποτελεσματικές»59.
α) Ὅσον ἀφορᾶ στη δεσμευτική φύση τῶν ποιητικῶν στίχων, ἰδίως στὰ ὁμηρικά ποιήματα, ὁ Milman Parry ἔχει ἐντοπίσει τὰ θεμελιώδη χαρακτηριστικά τους, τὰ ὁποῖα ὁ Havelock δανείσθηκε καὶ συνόψισε ὡς ἑξῆς: «Η προφορική τεχνική τῆς ποιητικῆς συνθέσεως μπορεί νὰ θεωρηθεῖ ὅτι ἀποτελεῖται ἀπὸ τοὺς ἀκόλουθους μηχανισμούς: Αρχικῶς, ὑφίσταται ἕνα καθαρά μετρικό σχῆμα, χάριν τοῦ ὁποίου διαδοχικοί στίχοι ἴσης διάρκειας μποροῦν νὰ ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἐναλλάξιμα μετρικά τμήματα. Κατά δεύτερον, ὑπάρχει ἕνα εὐρύ ρεπερτόριο λεκτικῶν συνδυασμῶν καὶ τύπων μεταβλητού μήκους καὶ σύνταξης, οι ὁποῖοι εἶναι βέβαια διαμορφωμένοι ρυθμικώς, ὥστε νὰ προσαρμόζονται σε τμήματα τοῦ στίχου, ἀλλὰ ταυτόχρονα ἀποτελοῦνται, μὲ τὴ σειρά τους, ἀπὸ ἐναλλάξιμα μετρικά μέρη, ἐπὶ τῇ βάσει μιᾶς τέτοιας διάταξης, ὥστε ὁ ποιητής, συνδυάζοντας διαφορετικούς τύπους, δηλαδὴ μέρη διαφορετικῶν τύπων, νὰ μπορεῖ νὰ τροποποιεῖ τὴ σύνταξή του χωρίς να τροποποιεῖ τὸ μέτρο. Ἡ τέχνη τοῦ ποιητή, συνεπώς, συνίσταται σε μία ἀκατάπαυστη κατανομή μεταβλητῶν, ἡ ὁποία όμως περιορίζεται σὲ αὐστηρὰ ὅρια, ἐνῶ οἱ λεκτικές πιθανότητες, παρ' ότι ἐκτεταμένες, ἔχουν σε τελικὴ ἀνάλυση ἐξαλειφθεῖ. Ἐν ὀλίγοις, μὲ σημασιολογικούς όρους, μποροῦμε νὰ ὑποστηρίξουμε ὅτι οἱ πιθανότητες μεταβολῆς τοῦ νοήματος καὶ τροποποίησης τῆς ἀπόφανσης μὲ τὸν καιρὸ ἔχουν καὶ ἐκεῖνες χαθεί»58.
β) Σχετικῶς μὲ τὴν ἀπομνημόνευση τῶν ποιητικῶν μηνυμάτων, ἂς συνοψίσουμε ὅσα ἔχουμε ἤδη πεῖ μὲ τὰ λόγια που χρησιμοποιεῖ ὁ ἴδιος ὁ Havelock: «Ἡ διδακτική διαδικασία δὲν ἀποσκοπούσε στὴν ἐκμάθηση, ὅπως τὴν ἐννοοῦμε σήμερα, ἀλλὰ ἦταν μία συνεχής πράξη ἀπο μνημόνευσης, ἐπαναλήψεων καὶ μνήμης. Η διαδικασία καθίστατο ἐφικτή ἐφαρμόζοντας μία δραστική οἰκονομία πιθανῶν γλωσσικών ἀποφάνσεων, οἶκονομία ποὺ ἐπιβαλλόταν ἀπὸ ρυθμικά σχήματα εἶτε ρηματικῆς εἶτε μουσικῆς φύσεως. Ἡ ἐκτέλεση ἐπραγματοποιεῖτο μὲ τὴ συνεργασία μιᾶς ὁλόκληρης σειράς κινητικῶν ἀντανακλαστικῶν τοῦ σώματος, ἔτσι ὥστε ἡ ἀπομνημόνευση, ἡ μνήμη καὶ ἡ μελλοντική ἐπανάληψη να καθίστανται πιὸ ἀποτελεσματικές»59.
Ἐπὶ πλέον, ἡ ἐπανάληψη ἦταν συνεχής καὶ ἐφαρμοζόταν στα σχολεῖα, στα συμπόσια, στις ἑορτὲς καὶ σὲ ποικίλες περιπτώσεις τῆς κοινωνικῆς ζωῆς.
γ) Ἡ ἀπομνημόνευση σε μεγάλο βαθμό ἐπιτυγχανόταν μὲ τὴν ἐκμετάλλευση μερικῶν – ἰδιαίτερα ἀποτελεσματικῶν – φωνολογικών πηγών, μὲ χειρονομίες καθὼς καὶ μὲ τὴ συγκινησιακή ταύτιση μὲ τὸ περιεχόμενο τῶν ποιητικῶν ἀποφάνσεων.
γ) Ἡ ἀπομνημόνευση σε μεγάλο βαθμό ἐπιτυγχανόταν μὲ τὴν ἐκμετάλλευση μερικῶν – ἰδιαίτερα ἀποτελεσματικῶν – φωνολογικών πηγών, μὲ χειρονομίες καθὼς καὶ μὲ τὴ συγκινησιακή ταύτιση μὲ τὸ περιεχόμενο τῶν ποιητικῶν ἀποφάνσεων.
Ο Havelock γράφει: «Ο μοναδικός τρόπος γιὰ νὰ ἐπιτευχθεῖ ὁ σκοπός ήταν νὰ ταυτιστεῖ κανεὶς μὲ τὸ θέμα που πραγματευόταν, ὅπως κάνει ὁ ἡθοποιὸς μὲ τὶς ἀτάκες του. Ἔπρεπε κανείς νὰ βρεθεῖ στη θέση τοῦ ᾿Αχιλλέα, νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὴν ὀδύνη καὶ τὴν ὀργή του. Ἔπρεπε κανείς νὰ γίνει ὁ ἴδιος ᾿Αχιλλέας, μὲ τὸν ἴδιο τρόπο που το ἔκανε καὶ ὁ ἀφηγητής, τὸν ὁποῖο ἄκουγε. Τριάντα χρόνια αργότερα, μποροῦσε κανείς νὰ ἀπαγγέλλει αὐτόματα, ὅσα εἶχε πεῖ ὁ ᾿Αχιλλέας ἢ ὅσα ὁ ποιητής εἶχε πεῖ γιὰ ἐκεῖνον. Παρόμοια τεράστια δύναμη ἀπομνημονεύσεως μποροῦσε νὰ ἐπιτευχθεῖ μόνον μὲ ἀντάλλαγμα την πλήρη ἀπώλεια τῆς ἀντικειμενικότητας»60.[Η ΠΑΠΑΓΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΑΝ/ΚΗΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ]
Προφανώς, ἡ ἀνθρώπινη μνήμη δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδεχθεῖ ὡς ἀμετάβλητο παρά μόνον τὸ εἶδος τοῦ λόγου ποὺ εἶναι δομημένο σύμφωνα μὲ μετρικοὺς ἢ ρυθμικούς κανόνες, εἶδος τὸ ὁποῖο βασίζεται σε συγκεκριμένο λεξιλόγιο καὶ συγκεκριμένη σύνταξη, τὸ ὁποῖο συνυφαίνεται μὲ εἰκόνες καὶ ἀφηγηματικές μεθόδους ἔτσι ὅπως ἐξηγήσαμε πιο πάνω καὶ τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ ἀποκλειστικό κτῆμα τῆς ποιήσεως.
Τι ἦταν αὐτό, όμως, ποὺ ἀπαιτοῦσε ἡ διατήρηση τῶν νοηματικών μηνυμάτων;
Όπως γνωρίζουμε, ὁ Ξενοφῶν, ὁ Παρμενίδης καὶ ὁ Ἐμπεδοκλής προσπάθησαν νὰ κάνουν χρήση τοῦ ποιητικού λόγου πρὸς ἐπίτευξιν ἀναλόγου ἀποτελέσματος. Επρόκειτο, ὅμως, γιὰ μὴ ἐπιτυχή συμβιβασμό, καθ' ὅτι ἡ ἰδέα ποὺ μεταδίδεται μέσω τῶν στίχων ἀλλοιώνει το ἴδιο τὸ ποίημα, ἐπεμβαίνοντας στὸ λεξιλόγιο καὶ στὴ σύνταξη ποὺ τοῦ ἀναλογοῦν61.
Πράγματι, νοηματικά μηνύματα, τὰ ὁποῖα συνεπάγονται τη διάρθρωση σύνθετων ἀποδεικτικῶν καὶ ἐπιχειρηματολογικών συλλογισμῶν, δὲν μποροῦν νὰ ἐκφραστοῦν μέσω στίχων, ἐνῶ ἡ ἀπομνημό νευσή τους προϋποθέτει τη γραφή. Οπως ὀρθῶς εἰπώθηκε, «Αρκεί σήμερα να πειραματισθοῦμε μὲ τὴν προφορική μετάδοση μιᾶς καὶ μοναδικῆς πεζῆς ἐντολῆς ἀπὸ ἄτομο σε άτομο, γιὰ νὰ συμπεράνουμε ὅτι ἡ διατήρησή της στὸν πεζό λόγο ἦταν ἀκατόρθωτη»62.
Μὲ τὴν τελευταία αὐτὴ ὑπόδειξη φθάνουμε στὸ σημεῖο-κλειδί τῆς πραγμάτευσής μας: Στη διάσταση τῆς προφορικής παράδοσης, το μήνυμα τοῦ Σωκράτους δὲν μποροῦσε νὰ διατηρηθεῖ ἀπαράλλακτο καὶ ἀκέραιο· ἔπρεπε ἀναγκαστικῶς νὰ ὑποστεῖ τις μετατροπές ἐκεῖνες ποὺ ἐπέφεραν ὅσοι ὑπῆρξαν δέκτες καὶ μεταδότες αὐτοῦ.
Αὐτὸς εἶναι καὶ ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο οἱ σωκρατικές μαρτυρίες ποὺ ἔγιναν δεκτὲς ἀπὸ ἀνθρώπους διαφορετικούς μεταξύ τους περιέχουν ἀναπόφευκτα καὶ ἀξιοσημείωτες ἀποκλίσεις· ὑπάρχουν, όμως, καὶ κάποιοι ἄλλοι λόγοι τοὺς ὁποίους θὰ προσπαθήσουμε να διαλευκάνουμε πιὸ κάτω.
Οἱ ἀκτῖνες τοῦ ἄπλετου φωτός μποροῦν νὰ ἐκληφθούν ἀκόμη καὶ μεμονωμένες, νὰ ἐπεκταθοῦν ἢ νὰ περιορισθοῦν ἀναλόγως ὅσων τὶς ἀντιλαμβάνονται. Αν, όμως, έρμηνευθοῦν καταλλήλως, μποροῦν νὰ ὁδηγήσουν πίσω στὴν πηγή.
Τὸ πρόβλημα ποὺ τίθεται ὡς συνέπεια ὅσων ἀναφέραμε ἔγκειται στὸ ἀκόλουθο ἐρώτημα: Οἱ διάφορες ἀνομοιότητες καὶ ἀντιφάσεις τῶν πηγῶν εἶναι πράγματι ἀνεξήγητες ἢ μήπως ὑπάρχουν λόγοι, οἱ ὁποῖοι δικαιολογοῦν τὸ γεγονὸς αὐτὸ καὶ καθιστοῦν ἐφικτὴ τὴ διαμεσολάβησή τους;
Ένας πρώτος λόγος ἔχει γενικό καί, κατά συνέπεια, ἀφηρημένο χαρακτήρα. ᾿Από μόνος του, βέβαια, δὲν εἶναι ἀρκετός, θὰ διαπιστώσουμε ὅμως ὅτι, ἐὰν συνδεθεῖ μὲ μία σαφῆ καὶ συγκεκριμένη αίτιο λόγηση, ἐπιβάλλεται ὡς οὐσιαστικός.
Πολλοί μελετητές ἔχουν ἐκφράσει τὴν αἰτιολόγηση αὐτὴ μέσω μιᾶς ἀποτελεσματικῆς μεταφορᾶς, ἡ ὁποία διατυπώνεται μὲ ποικίλους τρόπους.
Μία πρώτη διατύπωση εἶναι ἡ ἐξῆς: Ο Σωκράτης παρομοιάζεται μὲ φῶς ποὺ ἐκπέμπει πολυάριθμες ἀκτίνες. Οἱ διάφοροι μαθητές τοῦ Σωκράτους δέχθηκαν εἴτε μερικές εἴτε μία μόνον ἀπὸ τὶς ἀκτίνες αὐτές, μειωμένης ἢ ἰσχυρῆς ἐντάσεως. Με βάση τις ἀκτίνες αὐτές, ὅμως, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν κατανόηση τῆς πηγῆς ποὺ τις ἐκπέμπει.
Μία δεύτερη μορφὴ τῆς μεταφορᾶς εἶναι ἡ ἀκόλουθη: Τὸ φῶς προέρχεται ἀπὸ τὸν Σωκράτη, ἀλλά, προτοῦ διαθλαστεί, φιλτραρίστηκε ἀπὸ τοὺς μαθητές του ὑπὸ διαφορετικό κάθε φορά πρίσμα. Μέσω τῆς σκόπιμης ἀναπαράστασης τοῦ παιχνιδιοῦ τῶν διαθλάσεων, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν ἐστία ἀπ' ὅπου προήλθαν οἱ διαθλώμενες καὶ ἀποκλίνουσες ἀκτίνες.
Μία τρίτη μορφὴ τῆς μεταφορᾶς παρουσιάζει τη διανόηση τοῦ Σωκράτους ὡς φῶς τὸ ὁποῖο οἱ μαθητές δέχονται, ὅπως οἱ ἐπιφάνειες ποικίλων ὑλικῶν καὶ δομῶν, οἱ ὁποῖες τὸ ἀντανακλοῦν καὶ τὸ διαθλοῦν μὲ τρόπο διαφορετικό.
Ἀπὸ τὴν πλευρά μας, παρουσιάσαμε τη μεταφορὰ αὐτὴ μὲ τὴν ἀκόλουθη μορφή: Ἡ διάδοση τῆς σωκρατικῆς διανόησης ἔλαβε χώρα ὡς ἐνδιάμεσο στάδιο ἑνὸς σύνθετου παιχνιδιού παραμορφωτικών καθρεπτῶν. Μὲ ἀφετηρία τις εἰκόνες αὐτές, ὅμως, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὅδηγηθεῖ στὸ ἀντανακλώμενο ἀντικείμενο, υπολογίζοντας τὸν διαφοροποιητικό δείκτη ποὺ χαρακτηρίζει τὴ δομή παρόμοιων καθρεπτών. Εἰναι γνωστό ὅτι ἕνας μεγεθυντικός καθρέπτης (ὅπως ἐκεῖνος τοῦ Πλάτωνος) μπορεῖ νὰ προβάλλει τὸ ἀντανακλώμενο ἀντικείμενο μὲ μεγαλύτερη ευκρίνεια χάρη στὴν ἴδια του τὴ μεγέθυνση.
Οἱ μεταφορές αὐτὲς μποροῦν νὰ μεταφραστούν σχεδόν σε τέλεια ἐννοιολογική μορφή μέσω τοῦ περίφημου θωμιστικοῦ ἀποφθέγματος: quidquid recipitur ad modum recipientis recipitur (ὁ κάθε ἕνας ἀντιλαμβάνεται ἀνάλογα μὲ τὴν ἱκανότητα ποὺ ἔχει νὰ ἀντιλαμβάνεται).
Ἡ δεδομένη κατάσταση τῆς ἱστορικῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποία ἐπραγματοποιεῖτο ἡ πολιτιστικὴ ἐπανάσταση ποὺ ἀναφέραμε παραπάνω καὶ θὰ ἀναφέρουμε ἐπανειλημμένως δικαιώνει όλα όσα πραγματευόμαστε.
Σημειώσεις
58. E.A. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, σ. 78.
59. Αὐτόθι, σ. 130.
60. Αὐτόθι, σ. 43.
61. Πβ. G. REALE, Platone, σσ. 57-72, σημ. 23, κεφ. 1.
62. E.A. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, σ. 41.
Προφανώς, ἡ ἀνθρώπινη μνήμη δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδεχθεῖ ὡς ἀμετάβλητο παρά μόνον τὸ εἶδος τοῦ λόγου ποὺ εἶναι δομημένο σύμφωνα μὲ μετρικοὺς ἢ ρυθμικούς κανόνες, εἶδος τὸ ὁποῖο βασίζεται σε συγκεκριμένο λεξιλόγιο καὶ συγκεκριμένη σύνταξη, τὸ ὁποῖο συνυφαίνεται μὲ εἰκόνες καὶ ἀφηγηματικές μεθόδους ἔτσι ὅπως ἐξηγήσαμε πιο πάνω καὶ τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ ἀποκλειστικό κτῆμα τῆς ποιήσεως.
Τι ἦταν αὐτό, όμως, ποὺ ἀπαιτοῦσε ἡ διατήρηση τῶν νοηματικών μηνυμάτων;
Όπως γνωρίζουμε, ὁ Ξενοφῶν, ὁ Παρμενίδης καὶ ὁ Ἐμπεδοκλής προσπάθησαν νὰ κάνουν χρήση τοῦ ποιητικού λόγου πρὸς ἐπίτευξιν ἀναλόγου ἀποτελέσματος. Επρόκειτο, ὅμως, γιὰ μὴ ἐπιτυχή συμβιβασμό, καθ' ὅτι ἡ ἰδέα ποὺ μεταδίδεται μέσω τῶν στίχων ἀλλοιώνει το ἴδιο τὸ ποίημα, ἐπεμβαίνοντας στὸ λεξιλόγιο καὶ στὴ σύνταξη ποὺ τοῦ ἀναλογοῦν61.
Πράγματι, νοηματικά μηνύματα, τὰ ὁποῖα συνεπάγονται τη διάρθρωση σύνθετων ἀποδεικτικῶν καὶ ἐπιχειρηματολογικών συλλογισμῶν, δὲν μποροῦν νὰ ἐκφραστοῦν μέσω στίχων, ἐνῶ ἡ ἀπομνημό νευσή τους προϋποθέτει τη γραφή. Οπως ὀρθῶς εἰπώθηκε, «Αρκεί σήμερα να πειραματισθοῦμε μὲ τὴν προφορική μετάδοση μιᾶς καὶ μοναδικῆς πεζῆς ἐντολῆς ἀπὸ ἄτομο σε άτομο, γιὰ νὰ συμπεράνουμε ὅτι ἡ διατήρησή της στὸν πεζό λόγο ἦταν ἀκατόρθωτη»62.
Μὲ τὴν τελευταία αὐτὴ ὑπόδειξη φθάνουμε στὸ σημεῖο-κλειδί τῆς πραγμάτευσής μας: Στη διάσταση τῆς προφορικής παράδοσης, το μήνυμα τοῦ Σωκράτους δὲν μποροῦσε νὰ διατηρηθεῖ ἀπαράλλακτο καὶ ἀκέραιο· ἔπρεπε ἀναγκαστικῶς νὰ ὑποστεῖ τις μετατροπές ἐκεῖνες ποὺ ἐπέφεραν ὅσοι ὑπῆρξαν δέκτες καὶ μεταδότες αὐτοῦ.
Αὐτὸς εἶναι καὶ ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο οἱ σωκρατικές μαρτυρίες ποὺ ἔγιναν δεκτὲς ἀπὸ ἀνθρώπους διαφορετικούς μεταξύ τους περιέχουν ἀναπόφευκτα καὶ ἀξιοσημείωτες ἀποκλίσεις· ὑπάρχουν, όμως, καὶ κάποιοι ἄλλοι λόγοι τοὺς ὁποίους θὰ προσπαθήσουμε να διαλευκάνουμε πιὸ κάτω.
Ένας πρώτος λόγος ἔχει γενικό καί, κατά συνέπεια, ἀφηρημένο χαρακτήρα. ᾿Από μόνος του, βέβαια, δὲν εἶναι ἀρκετός, θὰ διαπιστώσουμε ὅμως ὅτι, ἐὰν συνδεθεῖ μὲ μία σαφῆ καὶ συγκεκριμένη αίτιο λόγηση, ἐπιβάλλεται ὡς οὐσιαστικός.
Πολλοί μελετητές ἔχουν ἐκφράσει τὴν αἰτιολόγηση αὐτὴ μέσω μιᾶς ἀποτελεσματικῆς μεταφορᾶς, ἡ ὁποία διατυπώνεται μὲ ποικίλους τρόπους.
Μία πρώτη διατύπωση εἶναι ἡ ἐξῆς: Ο Σωκράτης παρομοιάζεται μὲ φῶς ποὺ ἐκπέμπει πολυάριθμες ἀκτίνες. Οἱ διάφοροι μαθητές τοῦ Σωκράτους δέχθηκαν εἴτε μερικές εἴτε μία μόνον ἀπὸ τὶς ἀκτίνες αὐτές, μειωμένης ἢ ἰσχυρῆς ἐντάσεως. Με βάση τις ἀκτίνες αὐτές, ὅμως, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν κατανόηση τῆς πηγῆς ποὺ τις ἐκπέμπει.
Μία δεύτερη μορφὴ τῆς μεταφορᾶς εἶναι ἡ ἀκόλουθη: Τὸ φῶς προέρχεται ἀπὸ τὸν Σωκράτη, ἀλλά, προτοῦ διαθλαστεί, φιλτραρίστηκε ἀπὸ τοὺς μαθητές του ὑπὸ διαφορετικό κάθε φορά πρίσμα. Μέσω τῆς σκόπιμης ἀναπαράστασης τοῦ παιχνιδιοῦ τῶν διαθλάσεων, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὁδηγηθεῖ στὴν ἐστία ἀπ' ὅπου προήλθαν οἱ διαθλώμενες καὶ ἀποκλίνουσες ἀκτίνες.
Μία τρίτη μορφὴ τῆς μεταφορᾶς παρουσιάζει τη διανόηση τοῦ Σωκράτους ὡς φῶς τὸ ὁποῖο οἱ μαθητές δέχονται, ὅπως οἱ ἐπιφάνειες ποικίλων ὑλικῶν καὶ δομῶν, οἱ ὁποῖες τὸ ἀντανακλοῦν καὶ τὸ διαθλοῦν μὲ τρόπο διαφορετικό.
Ἀπὸ τὴν πλευρά μας, παρουσιάσαμε τη μεταφορὰ αὐτὴ μὲ τὴν ἀκόλουθη μορφή: Ἡ διάδοση τῆς σωκρατικῆς διανόησης ἔλαβε χώρα ὡς ἐνδιάμεσο στάδιο ἑνὸς σύνθετου παιχνιδιού παραμορφωτικών καθρεπτῶν. Μὲ ἀφετηρία τις εἰκόνες αὐτές, ὅμως, μπορεῖ κανεὶς νὰ ὅδηγηθεῖ στὸ ἀντανακλώμενο ἀντικείμενο, υπολογίζοντας τὸν διαφοροποιητικό δείκτη ποὺ χαρακτηρίζει τὴ δομή παρόμοιων καθρεπτών. Εἰναι γνωστό ὅτι ἕνας μεγεθυντικός καθρέπτης (ὅπως ἐκεῖνος τοῦ Πλάτωνος) μπορεῖ νὰ προβάλλει τὸ ἀντανακλώμενο ἀντικείμενο μὲ μεγαλύτερη ευκρίνεια χάρη στὴν ἴδια του τὴ μεγέθυνση.
Οἱ μεταφορές αὐτὲς μποροῦν νὰ μεταφραστούν σχεδόν σε τέλεια ἐννοιολογική μορφή μέσω τοῦ περίφημου θωμιστικοῦ ἀποφθέγματος: quidquid recipitur ad modum recipientis recipitur (ὁ κάθε ἕνας ἀντιλαμβάνεται ἀνάλογα μὲ τὴν ἱκανότητα ποὺ ἔχει νὰ ἀντιλαμβάνεται).
Ἡ δεδομένη κατάσταση τῆς ἱστορικῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποία ἐπραγματοποιεῖτο ἡ πολιτιστικὴ ἐπανάσταση ποὺ ἀναφέραμε παραπάνω καὶ θὰ ἀναφέρουμε ἐπανειλημμένως δικαιώνει όλα όσα πραγματευόμαστε.
58. E.A. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, σ. 78.
59. Αὐτόθι, σ. 130.
60. Αὐτόθι, σ. 43.
61. Πβ. G. REALE, Platone, σσ. 57-72, σημ. 23, κεφ. 1.
62. E.A. HAVELOCK, Cultura orale e civiltà della scrittura, σ. 41.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου