Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (18)

Συνέχεια από:  Τρίτη 17 Μαρτίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄

ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ, ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΝ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΝ, ΒΑΣΕΙ ΤΩΝ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΜΑΣ ΕΧΟΥΝ ΠΕΡΙΕΛΘΕΙ

Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ Ν' ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΩΚΡΑΤΙΚΩΝ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΥΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ «ΠΡΟ» ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΣ «ΜΕΤ' ΑΥΤΟΝ» ΕΠΟΧΗΣ

Οἱ νέες προτάσεις τοῦ Βλαστοῦ παρουσιάζουν μόνον μιὰν διαφοροποίησιν ἡ ὁποία, ἂν καὶ σημαντική, ἐντάσσεται στὸ παραδοσιακὸν ἐρμηνευτικό πλαίσιον

Ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον προκλητικά βιβλία γιὰ τὸν Σωκράτη – ὄχι μόνο τῆς τελευταίας περιόδου (ἐδημοσιεύθη τὸ 1991), ἀλλὰ γενικώτερα τῶν τελευταίων αἰώνων – εἶναι αὐτὸ τοῦ Γρηγορίου Βλαστού40. Το βιβλίο αὐτό, παρ' ὅτι περιέχει μερικές θαυμάσιες σελίδες, ἐν τούτοις στο σύνολό του κινεῖται στὸν ἄξονα τοῦ παραδοσιακού παραδείγματος, μὲ ἀποτέλεσμα να παραμελεῖ ἐξ ὁλοκλήρου τὰ ζητήματα ποὺ ἤγειρε ὁ Gigon. Στη βιβλιογραφία, μάλιστα, δὲν ἀναφέρεται κὰν τὸ ἔργο τοῦ Gigon, γεγονὸς τὸ ὁποῖο ὑποδηλώνει πὼς ὁ Βλαστός ἀπορρίπτει in toto τὰ ζητήματα ποὺ θέτει ὁ ἐν λόγω μελετητής.
Μολοντοῦτο, ὁ Βλαστὸς δὲν παύει να χειρίζεται ὁρισμένα βασικά ζητήματα κατὰ τρόπο εὔστοχο καὶ πραγματικά παραδειγματικό. Ὅπως ὁ ἴδιος τονίζει, «ένας κριτικός μπορεῖ, ἀπὸ τὴν μια πλευρά, νὰ μὴν προσεγγίσει καθόλου σωστά ἕνα θέμα, μπορεῖ ὅμως, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, νὰ ἀναγνωρίσει ἀπολύτως σωστά κάποιο ἄλλο»41.

Ὁ Βλαστὸς ἀναδιατυπώνει το παραδοσιακό παράδειγμα ὡς ἑξῆς: Παρέχει προνομιακή θέση στοὺς πλατωνικούς διαλόγους ποὺ ἐπικαλοῦνται τὸν Σωκράτη καὶ τοὺς κατατάσσει σε δύο ξεχωριστές ὁμάδες: στοὺς «νεανικούς» καὶ στοὺς «μέσους» (στοὺς ὁποίους προφανώς πρέπει νὰ προσθέσουμε ὡς τρίτη ὁμάδα τοὺς «ὕστερους»· αὐτοί, ὅμως, δὲν παρουσιάζουν ἄμεσο ἐνδιαφέρον, καθ' ὅτι ὁ Σωκράτης δὲν ἀποτελεῖ πλέον τὸ κεντρικό πρόσωπο).

Στὴν πρώτη ὁμάδα διαλόγων ὁ Πλάτων πραγματεύεται μία προβληματική, ἡ ὁποία διαφοροποιεῖται ἐντελῶς σὲ σχέση μὲ αὐτὴ ποὺ ἐμφανίζεται στη δεύτερη ὁμάδα διαλόγων. Ιδιαιτέρως στην τελευταία, πέραν τῶν ἠθικῶν ζητημάτων, ἀναδύονται ὀντολογικά ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀναφέρονται στη θεωρία τῶν Ἰδεῶν, στὴ θεωρία τῆς ἀθανασίας καὶ τῆς μετενσάρκωσης τῆς ψυχῆς, στὴν ἀντίληψη τῆς τριμερούς ψυχῆς, καθὼς καὶ στὴ γεωμετρία καὶ τὰ μαθηματικά. Ο Πλάτων δείχνει νὰ εἶναι πεπεισμένος ὅτι μπορεῖ νὰ προσκομίσει ὄχι μόνον ἐλεγκτική, ἀλλὰ καὶ ἐπεξηγηματικὴ ἐπιβεβαίωση τῆς ἀλήθειας.

Ἡ ἠθική προβληματική που παρουσιάζεται στοὺς νεανικούς διαλόγους εἶναι ἡ προβληματική του ίδιου τοῦ Σωκράτους, μόνον που αὐτὴ ἀναβιώνει ἐδῶ διὰ μέσου τοῦ Πλάτωνος. Η προβληματική αὐτή μπορεῖ πράγματι νὰ θεωρηθεῖ ὡς «ή προβληματική του ἱστορικοῦ Σωκράτους, ὅπως αὐτὴ ἀναδημιουργεῖται ἀπὸ τὸν Πλάτωνα σε συνομιλίες, οἱ ὁποῖες ἔχουν ἐπινοηθεῖ καὶ οἱ ὁποῖες διερευνοῦν τὸ περιεχόμενο αὐτῆς καὶ ἐπιδεικνύουν τὴν μέθοδό της»42.

Ἡ προβληματική, ἡ ὁποία στοὺς μέσους διαλόγους ἀναθεωρεῖται εἰς βάθος λόγω τῆς προβολῆς διαφόρων μεταφυσικῶν καὶ ἔσχατολογικών προβλημάτων, κινεῖται σὲ ἐντελῶς διαφορετικό ἐπίπεδο. Μπορούμε, μάλιστα, νὰ ἰσχυριστοῦμε ὅτι ἐν προκειμένω εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Πλάτων ποὺ ὁμιλεῖ. Ὁ Βλαστός γράφει: «Σύμφωνα μὲ τὴν ὑπόθεσή μου, τὸ κύριο μέλημα του Πλάτωνα δὲν εἶναι νὰ διατηρήσει ἀναμνήσεις ἀπὸ τὸν τρόπο ποὺ ἀσκοῦσε τὴ φιλοσοφία ὁ Σωκράτης, ἀλλὰ νὰ τὴν δημιουργήσει ἐκ νέου – νὰ τὴν ξαναζωντανέψει σε δραματουργήματα, ὅπου ὁ πρωταγωνιστής φιλοσοφεῖ more socratico. Εἶναι ἀναμενόμενο ὅτι θὰ γινόταν εὑρεία χρήση ὑλικοῦ ἀπὸ τὶς ἀναμνήσεις του. Όμως ἡ ὑπόθεσή μου δὲν στηρίζεται σὲ τοῦτο. Αὐτὸ ποὺ προτείνω εἶναι ὅτι ὁ Πλάτων, στὰ πρώιμα ἐκεῖνα ἔργα του, ἀποδεχόμενος τις βασικές φιλοσοφικές πεποιθήσεις τοῦ Σωκράτη, προσπαθεῖ νὰ διερευνήσει μὲ τὴ δική του διανόηση τις βασικές τους καταφάσεις, τις ἀρνήσεις καὶ τὶς λογικὰ ἐπεξεργασμένες του ἀρνησικρισίες μὲ τὸ νὰ τὶς βάζει σὲ ἐλεγκτικὴ ἀντιπαράθεση μὲ τίς ἀπόψεις ποὺ ἐκφράζουν μιὰ ποικιλία ἀπὸ συνομιλητές. Κάνοντάς το αὐτό, ὁ Πλάτων δὲν ἀναπαράγει, ἀλλὰ παράγει σωκρατική φιλοσοφία. Χρησιμοποιώντας ἕνα λογοτεχνικό μέσον τὸ ὁποῖο ἐπιτρέπει στὸν Σωκράτη νὰ μιλήσει ἀπὸ μόνος του, ὁ Πλάτων τὸν κάνει νὰ λέει αὐτὸ ποὺ ὁ ἴδιος – ο Πλάτων – θεωρεῖ κατὰ τὴν ἐποχή που συνέγραφε ὅτι θὰ ἦταν τὸ πιο λογικό πράγμα νὰ πεῖ τότε ὁ Σωκράτης προκειμένου νὰ ἀναπτύξει καὶ νὰ ὑποστηρίξει τὴ δική του φιλοσοφία»43.

Συνεπῶς, οἱ ἰδέες ποὺ ἀναπτύσσονται στους πρώτους διαλόγους τοῦ Πλάτωνος μᾶς παρουσιάζουν τὴ διανόηση τοῦ αὐθεντικοῦ Σωκράτους, ὅπως αὐτή, βέβαια, ἀναβιώνει καὶ καθίσταται ἀντικείμενο οἱκειοποιήσεως ἐκ μέρους τοῦ Πλάτωνος. ᾿Αντὶ νὰ ξεκινήσει ἀπὸ τοὺς μέσους διαλόγους, ὁ Πλάτων ἐγκαταλείπει τὴν ἐλεγκτική μέθοδο καὶ στρέφεται πρὸς ἕνα διαφορετικό ἐπίπεδο: ἀντιμετωπίζει ὄχι μόνον τὰ ἠθικὰ ἀλλὰ καὶ τὰ ὀντολογικά, τὰ ψυχολογικὰ καὶ τὰ γνωσιολογικά προβλήματα, τὰ ὁποῖα στοὺς πρώτους διαλόγους ἀπουσιάζουν έντελῶς.

Φυσικά, ἡ θέση αὐτὴ θὰ παρέμενε σὲ ὑποθετικὸ ἐπίπεδο, ἐὰν δὲν ὑπῆρχε ἡ ἀνάλογη ἐπιβεβαίωσή της. Ο Βλαστός, λοιπόν, ἐπικαλεῖται δύο μάρτυρες, τὸν Ξενοφώντα καὶ τὸν ᾿Αριστοτέλη, καὶ ἐπιχειρεῖ νὰ ἀποδείξει ὅτι ὅσα ἰσχυρίζεται ὁ Πλάτων στοὺς πρώτους διαλόγους βρίσκουν τὴν ἀπόλυτη ἐπιβεβαίωσή τους στὰ κείμενα τῶν συγγραφέων αὐτῶν. Βάσει αὐτοῦ, θεωρεῖ τὴ θέση του ἱστορικῶς ἐπιβεβαιωμένη.

Προτοῦ, ὅμως, ἐκθέσουμε τὴν κριτική μας, ἂς διαβάσουμε ένα χωρίο τοῦ Βλαστοῦ: «Κατὰ τὴ γνώμη μου, γιὰ νὰ μπορέσουμε να καταλάβουμε μια τόσο δραστικὴ ἀπομάκρυνση ἐκ μέρους τοῦ Πλάτωνα ἀπὸ τὸ περιεχόμενο τῶν ἀπεικονίσεων τοῦ Σωκράτη που βρίσκουμε ἀπὸ τὴν ᾿Απολογία ὡς τὸν Γοργία, πρέπει νὰ ὑποθέσουμε μια βαθύτερη μεταβολὴ στὸν ἴδιο τὸν Πλάτωνα. ᾿Αν πιστεύουμε ότι σε κάθε διάλογο ὁ Πλάτων ἀποδίδει στο πρόσωπο τοῦ Σωκράτη μόνον ὅ,τι ὁ ἴδιος (ὁ Πλάτων) θεωρεῖ, κατὰ τὴ δεδομένη ἐποχή, ὡς ἀληθές, τότε πρέπει νὰ ὑποθέσουμε πώς, ὅταν τὸ πρόσωπο αὐτὸ ἐγκαταλείπει τὸν ἔλεγχο ὡς τὴν ὀρθὴ μέθοδο γιὰ τὴν διερεύνηση τῆς ἀλήθειας, τοῦτο συμβαίνει, ἐπειδὴ ὁ ἴδιος ὁ Πλάτων ἔχει χάσει πιὰ τὴν πίστη του σ' αὐτὴν τὴν μέθοδο»44.

Θὰ ἰδοῦμε κατ' ἐπανάληψη κατά πόσον ἡ θέση τοῦ Βλαστοῦ πλησιάζει στὴν ἀλήθεια. Τὸ θέμα, ὅμως, πού ἐν προκειμένω μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι τὸ ἑξῆς: Ἡ ἐξέλιξη τοῦ ἑρμηνευτικοῦ παραδείγματος που ἐγκαινίασε ὁ Schleiermacher παρουσιάζεται τώρα πολὺ ἀσθενής.

Ἐν πρώτοις, ὁ Βλαστός ἐντοπίζει στὸν Γοργία τὸ terminus post quem τῆς καμπῆς τοῦ πλατωνικοῦ πνεύματος45. Ὡς ἐκ τούτου, μεταχειρίζεται ad abundantiam τὸν συγκεκριμένο αὐτὸ διάλογο ὡς τὸν τελευταῖο (ἄρα καὶ τὸν πιὸ ὥριμο), τῆς σειρᾶς τῶν νεανικών διαλόγων, προκειμένου νὰ ἀναδομήσει τη σωκρατική διανόηση. Όλη ἡ πραγμάτευση ποὺ ἀφορᾶ στις δομικές σχέσεις μεταξὺ εὐτυχίας καὶ ἀρετῆς θεωρεῖται ὅτι εἶναι σχεδόν ἐξ ὁλοκλήρου βασισμένη στὸν διάλογο αὐτό: «Ἡ ἠθική θεωρία ποὺ θὰ διερευνήσω σ' αὐτὸ τὸ κεφάλαιο εἶναι ἀκριβῶς αὐτὴ ποὺ ὑποστηρίζει ὁ Σωκράτης στὸν Γοργία (καὶ εἶναι συνεπής μὲ ὅσα αὐτὸς ἰσχυρίζεται σὲ ὅλους τους Σωκρατικούς διαλόγους) [...]»46.

Ο Βλαστός, συγκεκριμένα, παρουσιάζει μία ὁλόκληρη σειρὰ ἀπὸ στοιχεῖα, ποὺ ἀποδεικνύουν ὅτι στὸν Γοργία ὁ Πλάτων ἔχει πλέον μετακινηθεῖ σὲ ἕνα ἐντελῶς νέο ἐπίπεδο47.

Ας ἐξηγήσουμε τοὺς λόγους κατά τρόπο συστηματικό:
α) γίνονται ἤδη ἀναφορές – ἰσχνὲς πλὴν σαφεῖς – στη θεωρία τῶν Ιδεών48.
β) ἡ γεωμετρία εἰσάγεται σὲ μία κοσμο-οντο-μεταφυσική διάσταση κατὰ τρόπο ἐνάντιο πρὸς τὸν Καλλικλῆ καὶ βάσει μίας προκαταβολικής χρήσεως στοιχείων, τὰ ὁποῖα ὁ Πλάτων θὰ ἀναπτύξει ἀργότερα, κυρίως στις «ἄγραφες θεωρίες» του. Ακριβέστερα, ἀναφέρεται ἡ «γεωμετρικὴ ἰσότητα», δηλαδὴ ἡ ἀναλογικὴ ἰσότητα, ὡς ἕνα εἶδος διαμεσολαβήσεως μεταξὺ τῆς ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἀνεπάρκειας, δηλαδή ὡς μέτρον ἄριστον49.
γ) ἡ ἴδια ἡ ἀντίληψη περὶ ἀρετῆς, ὅπως αὐτὴ παρουσιάζεται στον Γοργία, ἀποδεικνύεται καινοτόμος: Πράγματι, ἡ ἀρετὴ θεωρεῖται ὡς μία μορφή μεταφυσικῆς-ὀντολογικῆς φύσεως ποὺ ἀφορᾶ στὴν ψυχή καὶ εἶναι συνυφασμένη μὲ τὴ γεωμετρική ἀναλογικὴ ἰσότητα50.
δ) ὁ Πλάτων, κατόπιν, ἐπικαλεῖται ἰδέες τις ὁποῖες ἄντλησε ἀπὸ τοὺς Πυθαγόρειους καὶ τοὺς Ὁρφικούς καὶ τὶς ὁποῖες ἰδιοποιεῖται51.
ε) σε κάποιο σημεῖο52 ἡ ἐλεγκτική μέθοδος ἐγκαταλείπεται (καθ' ὅτι ὁ Καλλικλῆς ἀρνεῖται νὰ ἀπαντήσει) καὶ ὁ Σωκράτης εὑρίσκεται νὰ συνομιλεῖ μὲ τὸν ἑαυτό του53.
στ) ὁ μύθος σε μεγάλο βαθμό ἐπανακτάται, συντονισμένος πάντοτε μὲ τὸν λόγο 54.
ζ) ἡ ἴδια ἡ σωκρατικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ψυχή διευρύνεται σημαντικά, ὥστε μποροῦμε πλέον νὰ ἀναφερόμαστε σὲ ἕνα παράλογο μέρος τῆς ψυχῆς:
Καὶ ἂν ἡμεῖς ἔχωμεν ἀποθάνει ὡς ἐγὼ τουλάχιστον ἤκουσα ἤδη ἀπὸ κάποιον σοφόν, ὅτι δηλαδη ἡμεῖς τώρα έχομεν ἀποθάνει, καὶ ὅτι το μὲν σῶμα εἶναι ὁ τάφος μας, ὅτι δὲ τοῦτο τὸ μέρος τῆς ψυχῆς, εἰς τὸ ὁποῖον ἐδρεύουν αἱ ἐπιθυμίαι, συμβαίνει νὰ εἶναι τοιοῦτον ὥστε νὰ ἀποπλανάται καὶ νὰ μεταβάλλεται πέρα δώθε. Καὶ τοῦτο λοιπὸν διηγούμενος κάποιος περίφημος σοφός, καταγόμενος ἴσως ἐκ τῆς Σικελίας ἦ ἐκ τῆς Ἰταλίας, διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν λέξεων δεικνύων συγγενή τὸ πίθον μὲ τὸ πιθανόν, τοὺς δὲ ἀνοήτους ὠνόμασεν ἀμυήτους. Τοῦτο δὲ τὸ μέρος τῆς ψυχῆς τῶν ἀμυήτων, ὅπου εὑρίσκονται αἱ ἐπιθυμίαι, τὸ ἀκόλαστον δηλαδὴ αὐτοῦ καὶ ὄχι στεγανόν, εἶπεν (ὁ σοφὸς ἐκεῖνος) ὅτι εἶναι ὡς πίθος ἄνευ πυθμένος, παρομοιάσας τὸ ἐπιθυμητικὸν τῆς ψυχῆς προς τετρημένον πίθον, διότι οὐδέποτε πληροῦται55.

Δὲν γίνεται, βέβαια, λόγος για «τριμερή» ψυχή, γίνεται όμως σαφῶς λόγος γιὰ ἕνα μή-ὀρθολογικό μέρος τῆς ψυχῆς. Γιὰ τὴν ἀκρίβεια, ὁ Πλάτων δὲν χρησιμοποιεῖ τὸν ὅρο «μέρος», ἀλλὰ τὸν ὅρο «τοῦτο τῆς ψυχῆς»· πρόκειται ἀκριβῶς γι' αὐτὸ ποὺ ὁ Βλαστός θεωρεῖ γενικῶς ὡς μὴ-σωκρατικό, ἀλλὰ τὸ ὁποῖο ὁ ἴδιος δὲν δέχεται ὅτι ὑπάρχει στον Γοργία. «Ο Σωκράτης δὲν γνωρίζει αὐτὸ τὸ πρότυπο, τὸ ὁποῖο θὰ ἀνέτρεπε τὴν ἄποψή του γιὰ τὴν ἠθικὴ ἀρετὴ καὶ θὰ ὑπονόμευε το δόγμα του γιὰ τὴν ἀδυνατότητα τῆς ἀκρασίας»56. Τὸ «μέρος» αὐτὸ τῆς ψυχῆς, λοιπόν, στὸ ὁποῖο ἐνυπάρχουν τὰ πάθη καταρρίπτει τις βάσεις τῆς σωκρατικῆς θεωρίας, ἡ ὁποία περιορίζει τὴν ψυχὴ στὴ νόηση καὶ ἡ ὁποία, συνεπῶς, ἀναιρεῖ τὴν «ἀκρασία».

Ἐπί πλέον, ὁ Βλαστός ἀπορρίπτει in toto τὴ θέση σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ Σωκράτης ἀνεκάλυψε τη Δυτικὴ ἔννοια τῆς ψυχῆς ὡς τὸ ἐγώ, δηλαδή ὡς ἠθικὸ καὶ διανοητικό πρόσωπο, καὶ τὴν ἀποποιεῖται χωρίς δεύτερη διανόηση57. Ἡ θέση αὐτή, ἐν τούτοις, συνάγεται σε μεγάλο βαθμό ὄχι μόνον ἀπὸ συγκεκριμένα στοιχεῖα, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ μία σειρά ἀπόψεων, τὶς ὁποῖες ὁ ἴδιος ὁ συγγραφεύς ἀναπτύσσει σὲ ὅλο τὸ ἔργο του.

Οἱ ὡραῖες σελίδες που γράφει ὁ Βλαστός (οἱ ὁποῖες δὲν εἶναι λίγες), ἀποτελοῦν καρπὸ τῆς ὡριμότητας ἑνὸς ἄνδρα καὶ ἐπιστήμονα μεγάλου ἀναστήματος, δὲν παύουν ὅμως νὰ προκύπτουν ἀπὸ τὸ παραδειγματικό πλαίσιο, τὸ ὁποῖο ὁ ἴδιος ἐχάραξε. Ὁ Βλαστός, ἐξ ἄλλου, φαίνεται ότι χρησιμοποιεί τις πηγές – πέραν τοῦ Πλάτωνος ἐπιλεκτικῶς, δηλαδή μόνον στον βαθμό ποὺ αὐτὲς ἐξυπηρετοῦν τὴ θέση του, καὶ παραβλέπει ἐντελῶς τὸν ᾿Αριστοφάνη καὶ ἄλλες πηγές, οἱ ὁποῖες ἐπιβεβαιώνουν κατά πολύ τη θέση ποὺ ὁ ἴδιος ἄναιρεῖ.

Σημειώσεις

40. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, πβ. σημ. 16. Εἰσαγωγή.
41. Αὐτόθι, σ. 7, σημ. 21.
42. Αὐτόθι, σ. 96.
43. Αὐτόθι, σ. 97.
44. Αὐτόθι, σ. 186.
45. Αὐτόθι, σ. 170.
46. Αὐτόθι, σ. 303.
47. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Γοργίας, Βιβλιοθήκη ᾿Αρχαίων Συγγραφέων, Αθήνα, εκδ. 1. Ζαχαρόπουλος.
48. Αὐτόθι, 498d, 503e-504a.
49. Αὐτόθι, 508a καὶ PLATONE, Gorgia, μτφρ.-εἶσαγ.-ἐπιμ. G. Reale, Milano, Rusconi Libri, 1998, σσ. 53 κ. εξ.
50. Πβ. PLATONE, Gorgia, σημ. 47.
51. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Γοργίας, 592e, 508a.
52. Αὐτόθι, 506c.
53. Ἡ ἀνάπτυξη τοῦ διαλόγου συχνὰ δὲν εἶναι ἐφικτή, διότι μεταξὺ τοῦ Καλλικλῆ καὶ τοῦ Σωκράτους προκύπτει ἀσυνεννοησία.
54. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Γοργίας, 523a - 527e.
55. Αὐτόθι, 493 a-b.
56. Γ. ΒΛΑΣΤΟΥ, Σωκράτης. Εἰρωνευτής καὶ ἠθικὸς φιλόσοφος, σ. 94.
57. Αὐτόθι, σ. 103, σημ. 37, ὅπου ὁ Βλαστός θεωρεῖ τὸ δοκίμιο τοῦ Burnet «ἐξαιρετικά παραπλανητικό».