Συνέχεια από: Τετάρτη 11 Μαρτίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟN Δ΄
Ὁ Gigon καὶ ἡ κατάρρευση τοῦ παραδοσιακοῦ ἑρμηνευτικοῦ παραδείγματος
Ἡ θέση αὐτή, ὅπως καὶ κάθε θέση ἐπαναστατικοῦ περιεχομένου, ἔχει προδρόμους, καὶ μάλιστα σπουδαίους. Ἤδη στις ἀρχὲς τῆς δεύτερης δεκαετίας τοῦ 20ου αἰῶνα, ὁ Joël ἔγραφε ὅτι σχετικῶς μὲ τὸν Σωκράτη «γνωρίζουμε πὼς δὲν γνωρίζουμε τίποτα»31. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Dupréel ὑποστήριζε ὅτι «τὸ ἔργο, ἡ ζωὴ καὶ ὁ θάνατος τοῦ Σωκράτους εἶναι καθαρές μυθοπλασίες» καὶ ὅτι «στὴν ἑλληνικὴ διανόηση δὲν ἐσημειώθη οὐδεμία σωκρατικὴ ἐπανάσταση»32. Η προσφορὰ τοῦ Gigon, ὅμως, συνίσταται στὸ γεγονός ὅτι αὐτὸς κατέδειξε συστηματικά την ἀδυναμία ἐφαρμογῆς μιᾶς μεθόδου ποὺ θὰ διερευνοῦσε τὴ μεσολάβηση καὶ ἐναρμόνιση τῶν πηγῶν, ἀποδεικνύοντας μὲ ποιὸν τρόπο οἱ ἐν λόγω πηγές, στὸν βαθμὸ ποὺ ἀκολουθοῦν ἕνα μορφολογικό κριτήριο, ἀλληλοαναιροῦνται.
᾿Ας ἰδοῦμε, λοιπόν, λεπτομερῶς τὰ σημεῖα-κλειδιὰ τῆς ἑρμηνείας τοῦ Gigon.
Αὐτὸς οὐσιαστικὰ ἐπικεντρώνει τὸν λόγο του σὲ δύο θεμελιώδη ἐρωτήματα:
1) Τι γνωρίζουμε γιὰ τὸν Σωκράτη; 2) Ποιά ἡ σημασία του Σωκράτους στο πλαίσιο τῆς ἀρχαίας φιλοσοφίας;
1) Ἡ ἀπάντηση στὸ πρῶτο ερώτημα στηρίζεται κατ' οὐσίαν στα συμπεράσματα τοῦ Joël, τὰ ὁποῖα ὅμως ὁ Gigon ἐκθέτει μὲ πολύ πιο τεκμηριωμένο καὶ συστηματικό τρόπο. Ὁ Σωκράτης δὲν συνέγραψε τίποτα καὶ οἱ πηγὲς οἱ ὁποῖες ἀναφέρονται σ' ἐκεῖνον δὲν μᾶς παρέχουν πληροφορίες ἱστορικῆς φύσεως, ἀντιθέτως προσφέρουν μόνον ποιητικές συνθέσεις. Τὸ σφάλμα που διέπραξαν οἱ μελετητές ἔγκειται ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον στὸ γεγονὸς ὅτι ἐξέλαβαν ὡς «ἱστορικές» πληροφορίες καθαρῶς «ποιητικού χαρακτῆρος», οἱ ὁποῖες λογικῶς θὰ ἔπρεπε νὰ ἀξιολογηθοῦν ὡς τέτοιες. Οἱ ποιητικές συνθέσεις ποὺ ἀναφέρονται στον Σωκράτη ἔχουν, βέβαια, κάποια ἱστορική βάση, δὲν μποροῦμε ὅμως νὰ τις ἀνασυνθέσουμε παρὰ σὲ ἐλάχιστο βαθμό. Τα γραπτά, λοιπόν, ποὺ ἔχουν ὡς θέμα τὸν Σωκράτη, ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ διακρίνονται γιὰ τὸν ποιητικό τους χαρακτήρα, δὲν θὰ πρέπει νὰ ἑρμηνεύονται ὑπὸ ἱστορικό πρίσμα· ἀπεναντίας, ὀφείλουμε νὰ τὰ ἑρμηνεύουμε σύμφωνα με τις ποιητικές κατηγορίες. Τοῦτο ἐξηγεῖ καὶ τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους στην πλειονότητα τῶν περιπτώσεων ἐρχόμαστε ἀντιμέτωποι με πολλοὺς ἰσχυρισμούς που, ὅμως, ἀπὸ ἱστορικῆς ἀπόψεως – εἶναι φανερό – αλληλοσυγκρούονται. Συνεπώς, σὲ ὁλόκληρο το φάσμα τοῦ ἔργου του, ὁ Gigon ἐπιχειρεῖ νὰ ἀνακαλύψει καὶ νὰ ἐπισημάνει ὅλες τις πιθανές ἀντιφάσεις, οἱ ὁποῖες προκύπτουν ἀπὸ τις πηγές καὶ νὰ τις συσχετίσει μεταξύ τους.
᾿Απὸ τὴν πλευρά μας, σχετικῶς μὲ τὸν Σωκράτη, ὡς ἄνθρωπο καὶ ὡς φιλόσοφο, εἴμαστε σε θέση νὰ ποῦμε μόνον τὸ ἑξῆς: «Αδιαφιλονίκητο ἱστορικὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι ὑπῆρξε ἕνας ᾿Αθηναῖος μὲ τὸ ὄνομα Σωκράτης, ὁ γιὸς τοῦ Σωφρονίσκου. Συμπεραίνουμε ὅτι δὲν ἦταν συνηθισμένος ἄνθρωπος ἐν μέρει ἀπὸ τὸ ὅτι μπόρεσε νὰ γίνει “ἥρωας" μιᾶς τόσο μεγάλης καὶ πλούσιας σὲ ἐπιδράσεις ποίησης καὶ ἐν μέρει ἀπὸ τὸ ὅτι δὲν πέθανε στη φυλακή μὲ πολύ συνηθισμένο τρόπο. Οὔτε ὁ ἴδιος όμως οὔτε κανεὶς ἄλλος μᾶς πληροφόρησε γιὰ τὸ ποιά ἦταν ἡ Ιδιοτυπία καὶ ἡ μοναδικότητά του. Ὅσο μεγάλη κι ἂν θεωρεῖ κανείς τὴν κρυφὴ ἱστορική σημασία τοῦ Σωκράτη, ποτὲ δὲν θὰ μπορέσει ν' ἀνακαλύψει σὲ τὶ ἔγκειται συγκεκριμένα. Γιὰ τὴν ἱστορική θεώρηση ὁ Σωκράτης ἀποδεικνύεται καθαρή παρώθηση, ἡ ὁποία δρὰ ἀκατάληπτα ἐπ᾿ ἄπειρον, πρωταρχική δύναμη, ποὺ τὴ νιώθουμε ἴσως, ἀλλὰ δὲν μποροῦμε νὰ τὴν κατονομάσουμε»33.
Ἐπὶ πλέον, μόνον λίγα ἱστορικῶς ἐπιβεβαιωμένα στοιχεία μποροῦν νὰ ἀντιτεθοῦν στὸν πλοῦτο τῶν στοιχείων ποὺ ἀναλύονται στην ποίηση: «Επίσημα βεβαιωμένη εἶναι ἡ καταγωγή του, μάλλον καὶ τὸ ἐπάγγελμα τοῦ πατέρα του, πιθανώς η συμμετοχή του σε ορισμένες ἐκστρατεῖες (ἂν καὶ οἱ ἐνδοιασμοί δὲν λείπουν ἐντελῶς), ἀναμφισβήτητα η θητεία του ὡς δημοσίου λειτουργοῦ στη δίκη ἐναντίον τῶν στρατηγῶν τῆς ναυμαχίας στις ᾿Αργινοῦσες (406 π.Χ.) καὶ ἡ δική του δίκη τὸ 399 π.Χ. Στην κυριολεξία αὐτὰ εἶναι ὅλα. Μποροῦμε νὰ συνυπολογίσουμε καὶ δύο πληροφορίες ἄλλου εἴδους, οἱ ὁποῖες φαίνεται ὅτι ἀντέχουν σε κάθε κριτική: τὴν πίστη του σε κάτι, τὸ ὁποῖο ὀνόμαζε δαιμόνιον, καὶ ἐπιμέρους στοιχεῖα τῆς περιγραφῆς τῆς σωματικῆς κατασκευής του. Περισσότερα δὲν γνωρίζουμε. Εἶναι ἄκαρπη ἡ προσπάθεια νὰ θέλουμε να μάθουμε περισσότερα»34.
2) Ἡ ἀπάντηση στο δεύτερο ἐρώτημα ἀποδεικνύεται, κατὰ μία ἔννοια, ἀκόμη πιὸ περιοριστική: Θὰ μπορούσαμε νὰ ἐξηγήσουμε τὴν ἐξέλιξη τῆς ἀρχαίας διανοήσεως ἀφήνοντας κατὰ μέρος τὴ σωκρατική διανόηση. Ο Gigon ἐκφράζει τὴν ἐν λόγω πεποίθησή του με μεγάλη ἐπιφυλακτικότητα: «Ως φιλόσοφος ὁ Σωκράτης δὲν ἀποκλείσθηκε, βέβαια, βασικὰ ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἱστορία τῆς φιλοσοφίας· αὐτὸ θὰ ἀποτελοῦσε ἰσχυρισμό ποὺ θὰ ὑπερέβαινε κατὰ πολὺ τις γνωστικές μας δυνατότητες· ἀλλὰ ἡ θέση του στὴν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας παραμένει ἀκαθόριστη γιὰ μᾶς. Δὲν συναντάμε πουθενά ἰδέες καὶ διδασκαλίες οἱ ὁποῖες θὰ μποροῦσαν νὰ χαρακτηρισθούν ξεκάθαρα φιλοσοφήματα τοῦ ἱστορικοῦ Σωκράτη ποὺ θὰ τὰ ἐπιβεβαίωναν ὡς τέτοια ὁμόφωνα οἱ Σωκρατικοί»35. Πράγματι, ὁ ἐρευνητής προβαίνει ἐν προκειμένω σε μία ἐξέταση τῶν Προσωκρατικῶν καὶ τῶν Σοφιστῶν καὶ ἐπιχειρεῖ νὰ ἐξηγήσει τὴν ἄποψή τους ἀγνοώντας τὴν ὕπαρξη τοῦ Σωκράτους.
Ο Gigon ὁλοκληρώνει το βιβλίο του συνοψίζοντας τὰ τρία θεμελιώδη προβλήματα που πραγματεύθηκε σὲ ὅλο τὸ ἔργο του: 1) Γιατί, κατὰ τὸν ᾿Αριστοφάνη, ὁ Σωκράτης ἀντιπροσωπεύει μία φιλοσοφία ή ὁποία εἶναι ἀντίστοιχη τῶν διαφωτιστῶν; 2) Γιατί ὁ Σωκράτης καταδικάζεται σὲ θάνατο ἀκριβῶς τὸ 399 π.Χ.; 3) Γιατί στο πλαίσιο τῆς λογοτεχνίας ὁ Σωκράτης θεωρείται πρότυπο ἀληθινοῦ φιλοσόφου; Στὰ ἐρωτήματα αὐτὰ ὁ Gigon ἁπαντᾶ ὡς ἑξῆς: «Δὲν γνωρίζουμε. Γνωρίζουμε μόνο ὅτι αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ ἦταν ἐντελῶς τυχαῖο καὶ ὅτι τὸ ὄνομα Σωκράτης δηλώνει μιὰ ἱστορικὴ πραγματικότητα, ἕνα ἱστορικό πρόσωπο, στὸ ὁποῖο ἔλαχε παράξενη μοίρα καὶ γιὰ τὸ ὁποῖο ὅσοι τὸ γνώρισαν μπόρεσαν νὰ μιλήσουν μόνο μὲ τὴν ἀμετάκλητη ἐμμεσότητα τῆς ποίησης. Μόνο ὅταν τὸ καταλάβουμε αὐτό, ολοκληρώνεται ἡ πορεία μας. Γιατί μόνο τότε θὰ ἔχουμε καταλάβει σωστά τὴν ἀρχαία σωκρατική ποίηση»36.
Η θέση του Gigon, ἐὰν λάβουμε ὑπ' ὄψιν καὶ τὸν συστηματικό τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο εἶναι διατυπωμένη, δὲν σχετίζεται σε καμμία περίπτωση μὲ τὴν ἀνιστορική καὶ παράδοξη θέση τοῦ Dupréel, βάσει τῆς ὁποῖας καταργεῖται ἀκόμη καὶ ἡ ἴδια ἡ ὕπαρξη τοῦ Σωκράτους: «Το ἔργο, ἡ ζωὴ καὶ ὁ θάνατος τοῦ Σωκράτους εἶναι καθαρή μυθοπλασία. Δὲν ὑπῆρξε καμμία σωκρατικὴ ἐπανάσταση στην ελληνική διανόηση. Οἱ διάλογοι ἐγράφησαν βάσει ἔργων ποὺ εἶχαν παραχθῆ τὸν 5ο αἰῶνα π.Χ. ὀφείλονται μάλιστα στοὺς Σοφιστές, στοὺς κωμικοὺς καὶ στοὺς ρήτορες»37.
Ἡ θέση του Gigon, παρ' ὅτι ἀκραία, φιλοδοξεί να παράσχει ὁριστικὲς ἀπαντήσεις σε μία σειρὰ ἀπὸ ἀπορίες, οἱ ὁποῖες προέκυψαν στο πλαίσιο τῶν μελετῶν ποὺ διεξήχθησαν βάσει τοῦ ἑρμηνευτικού παραδείγματος που πρότεινε ὁ Schleiermacher ἐπίσης, καταδεικνύει τις ποικίλες ἀντιφάσεις στις ὁποῖες ὑπόκεινται οἱ ἐν λόγῳ ἀπορίες, Συνοπτικῶς, ἡ θέση τοῦ Gigon ἀποδεικνύει ὅτι ἡ μέθοδος διασταυρώσεως τῶν διαφόρων πηγῶν – εἴτε αὐστηρῶς εἶτε συγκριτικῶς ἐπιλεγμένων – δὲν εὐσταθεῖ, καθ' ὅσον ἀπουσιάζει ὁ δείκτης τῆς ζυγαριάς μέσω τῆς ὁποίας ζυγίζονται καὶ ἀξιολογοῦνται κατά τρόπο μὴ ἀναστρέψιμο οἱ ἴδιες οἱ πηγές. Μὲ τὴ μέθοδο αὐτή, ἡ ὁποία βασίζεται στη χρήση τῶν πηγῶν μὲ τὸν τρόπο ποὺ ἔχουμε ἤδη ἐξηγήσει, μποροῦν νὰ ἀποδειχθοῦν τὰ πάντα καὶ τίποτε, ἐξ αἰτίας τῆς ἀντιφατικότητας που διακρίνει πολλὰ ἀπὸ τὰ πράγματα ποὺ ἀναφέρουν. Θὰ μπορούσαμε, λοιπόν, νὰ ὑποστηρίξουμε, μὲ ὅρους τῆς ἐπιστημολογίας τοῦ Kuhn, ὅτι ὅσα ἰσχυρίζεται ὁ Gigon στο βιβλίο του ἀποτελοῦν ἀπόδειξη πὼς οἱ κατηγορίες βάσει τῶν ὁποίων συγκροτεῖται τὸ ἑρμηνευτικό πλαίσιο τοῦ παραδοσιακοῦ παραδείγματος ὄχι μόνον περιβάλλονται ἀπὸ ὀμίχλη ἀλλά, ἐπὶ πλέον, ἔχουν περιέλθει σε πλήρη διάλυση.
O Mario Montuori συνοψίζει τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐρευνῶν ποὺ διεξήχθησαν μὲ τὸ παραδοσιακό παράδειγμα ὡς ἑξῆς: «Μὲ τὸ νὰ εὐνοεῖ τὴ μία ἢ τὴν ἄλλη πηγὴ ἢ κάποια σειρά μαρτυριῶν ἢ μὲ τὸ νὰ ὑποστηρίζει τη μία ἢ τὴν ἄλλη σωκρατικὴ εἰκόνα τῆς λογοτεχνικῆς παράδοσης, ἡ σύγχρονη σωκρατικὴ ἱστοριογραφία δὲν ἔκανε οὐσιαστιχῶς τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὸ νὰ πολλαπλασιάσει καὶ ταυτόχρονα να ἐκσυγχρονίσει τὴν εἰκόνα τοῦ Σωκράτους ὡς ἠθικοῦ φιλοσόφου καὶ κοινωνικού μεταρρυθμιστοῦ, ὅπως αὐτὴ προκύπτει ἀπὸ τὸν Ξενοφώντα, ἢ ὡς φιλοσόφου ποὺ ἀντιπροσωπεύει τὴν ἰδέα τοῦ ὀρθολογικού πολιτισμικοῦ ἰδανικοῦ, ὅπως μᾶς ἀποκαλύπτεται ἀπὸ τὸν ᾿Αριστοτέλη, ἢ, τέλος, ὡς ἀσυνείδητου, ἀπορητικού, διαλεκτικοῦ ἢ μεταφυσικοῦ φιλοσόφου, ὅπως αὐτὴ διαγράφεται στους πλατωνικούς διαλόγους. Πρόκειται γιὰ εἰκόνες, κάθε μία ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἀνταποκρίνεται στὴν ἰδιαίτερη ευαισθησία καὶ στη νοοτροπία τοῦ ἑκάστοτε έρμηνευτοῦ. Μὲ σύγχρονους όρους, θὰ λέγαμε ὅτι πρόκειται γιὰ εἰκόνες οἱ ὁποῖες προκύπτουν ἀπὸ μία διαδικασία μετατοπίσεως τῶν ἴδιων σωκρατικῶν εἰκόνων τις ὁποῖες μᾶς παρέχουν οἱ πηγές, εἰκόνες, οἱ ὁποῖες ἤδη ἀπὸ μόνες τους συνιστοῦν ἀποτέλεσμα μιᾶς ἀρχικῆς διεργασίας μετατόπισης ἀπὸ τὸ ἱστορικὸ στὸ λογοτεχνικό ἐπίπεδο»38.
Τὰ σωστά συμπεράσματα ἀναφορικῶς μὲ τὸ ἔργο τοῦ Gigon εἶναι, κατὰ τὴν ἄποψή μας, αὐτὰ ποὺ ἐξέφρασε ὁ Sarri: «Όσοι γράφουν για τὸν Σωκράτη μετὰ τὸν Gigon εἶναι ἀναγκασμένοι νὰ ἀναλάβουν ἕνα ἔργο ποὺ εἶναι πολὺ πιὸ ἐπίπονο ἀπ' ὅ,τι παλαιότερα. Διότι, ἐνῶ οὐσιαστικῶς βρίσκονται ἀντιμέτωποι μὲ τὴν ἔρευνα, ἐν τούτοις ὀφείλουν νὰ ὁρίσουν νέα σημεῖα ἀναφορᾶς καὶ νὰ ἀνακαλύψουν νέες συντεταγμένες, κοντολογίς νὰ ὁλοκληρώσουν ὅ,τι ὁ Gigon ἄφησε ἐλλιπές μὲ τὸ νὰ καταρρίψει τὸ ρομαντικό παράδειγμα ἤ, ἁπλὰ (ἴσως καὶ ἁπλοϊκά), νὰ πραγματοποιήσουν ὅ,τι ἐκεῖνος δὲν ἔκανε, παραβλέποντας τὸ φιλοσοφικό πρόσωπο τοῦ Σωκράτους (παρ' όλο ποὺ εἶχε παραδεχθεῖ τὸ ἱστορικό πρόσωπό του). Συνοψίζοντας, λοιπόν, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ὅτι σὲ μία "ἐξαιρετική" φάση τῆς ἔρευνας, ὅπως αὐτὴ στὴν ὁποία εἰσήλθαμε ὕστερα ἀπὸ τὴ δημοσίευση τοῦ βιβλίου τοῦ Gigon, ὁ μελετητής τοῦ Σωκράτους θα πρέπει μὲ κάποιο τρόπο να καλύψει τὸ κενὸ ποὺ ἄφησε τὸ παραδοσιακό παράδειγμα, ἀλλὰ καὶ νὰ συνεισφέρει – λιγότερο ή περισσότερο – στη νέα διατύπωσή του»39.
Ἡ ἀλήθεια, ὅμως, εἶναι ὅτι δὲν ἔλειψαν οἱ προσπάθειες περιφρόνησης, ἀκόμα καὶ ἡ πλήρης ἀδιαφορία πρὸς τὴ θέση τοῦ Gigon (κυρίως στὸ ἀγγλόφωνο πολιτισμικό περιβάλλον), ὅπως αὐτὴ ποὺ ἐκπροσωπεῖται στὸ τελευταῖο ἔργο τοῦ Βλαστοῦ, ἔργο στὸ ὁποῖο θὰ ἀναφερθοῦμε στη συνέχεια.
30. Πβ., ανωτ., σημ. 13, Εἰσαγωγή.
31. K. JOËL, Die echte und der Xenophontischen Sokrates, σ. 731.
32. M. DUPRÉEL, La légende socratique et les sources de Platon, Bruxelles, 1922· A. Diès, Autour de Platon, Paris, 1972, σσ. 182-209.
33. O. GIGON, Σωκράτης. Η εἰκόνα του στὴν ποίηση καὶ στὴν ἱστορία, σ. 19.
34. Αὐτόθι, σ. 70.
35. Αὐτόθι, σ. 216.
36. Αὐτόθι, σ. 322.
37. Πβ. ανωτ., σημ. 32.
38. M. MONTUORI, Socrate. Fisiologia di un mito, εισαγωγή. G. Reale, Milano, Vita e Pensiero, 1998, σ. 58.
39. F. SARRI, Socrate, σ. 22, πβ. σημ. 26, κεφ. 1.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου