Εγώ. Το παιχνίδι της ζωής (37)

Συνέχεια από Σάββατο 29 Αυγούστου 2020 

Big Data β

Το «νούμερο 2» πετά με ελικόπτερο πάνω από κάθε κεφάλι

Είναι ανησυχητική αυτή η χαρά που αποκαλύπτεται. Οι συνεχείς υποδείξεις που κάνει η ιδεολογία αυτή, πως όλα αυτά γίνονται για τον άνθρωπο, δεν κάνει τα πράγματα καλύτερα. Ο Dirk Helbing, που θέλει να οικοδομήσει στο πανεπιστήμιο της Ζυρίχης το FuturiCT, έναν από τους μεγαλύτερους συλλέκτες πληροφοριών στον κόσμο, και για να το κάνει έκανε αίτηση χρηματοδότησης ενός δισεκατομμυρίου ευρώ από την Ευρωπαϊκή Ένωση, λέει χωρίς περιστροφές περί τίνος πρόκειται:

«Είναι πολύ σημαντικό να μάθουμε να μετράμε το κοινωνικό κεφάλαιο, όπως είναι η εμπιστοσύνη, η αλληλεγγύη και η ακρίβεια(της ώρας). Αυτό είναι σημαντικό για να δημιουργήσουμε από εκεί μια οικονομική αξία...Αν μαθαίναμε πως σταθεροποιείται ή πως οικοδομείται η εμπιστοσύνη, αυτή η γνώση θα άξιζε πολλά λεφτά.²¹⁴»

Το σφάλμα αυτού του οράματος φαίνεται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο, στην τυφλή κηλίδα, η οποία επιτρέπει στους κοινωνικούς μηχανικούς του «Big Data», να αγνοούν το γεγονός πως δημιουργούν αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Από την εμπειρία των αγορών δεν έμαθαν τίποτα άλλο εκτός από την λαιμαργία για ακόμα περισσότερα δεδομένα, περισσότερη δικτύωση, περισσότερη παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο(real time). Στο πεδίο πρόγνωσης λοιμών και επιδημιών, για το οποίο είναι πολύ περήφανοι και το οποίο χρησιμοποιούν ως πολιτική δικαιολογία, για να μαζεύουν ακόμα πιο πολλά δεδομένα, έχουν παράξει τρομερά εσφαλμένα αποτελέσματα. Ο στατιστικός Alexander Ozonoff, που εργάζεται στο «HarvardSchool of Public Health», έχει τα τελευταία χρόνια διαπιστώσει μια σημαντική στατιστική συσχέτιση μεταξύ τής διάδοσης τής ασθένειας και της διάδοσής της από τα μέσα ενημέρωσης: όσο πιο συχνά διαβάζουμε στην εφημερίδα για μια ασθένεια, τόσο πιο συχνά γίνεται η διάγνωση της.

«Ξανά και ξανά και ξανά διαπιστώνουμε, πώς όσο πιο ισχυρή η παρουσία μιας ασθένεια στα κεφάλια των ανθρώπων, και όσο πιο πολύ βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η διάγνωσή της πλησιάζει το 100%.²¹⁵»

Πολλά δεδομένα υποδεικνύουν πως αυτό ισχύει και για την αστραπιαία διάδοση της γρίπης των χοίρων. Όσο πιο ισχυρή η καθοδήγηση των μέσων ενημέρωσης από τα κλικ και τους αλγόριθμους, και όσο πιο πολύ γίνεται ο σχολιασμός σε πραγματικό χρόνο, τόσο πιο ισχυρή αυτή τάση που αναφέραμε. Την «Black Friday», με τον αυτοενισχυόμενο πανικό της, θα την έχουμε μάλλον πιο συχνά στην εποχή του «BigData».

Πέραν όμως της μαζικής αυθυποβολής, οι φίλοι του «Big Data», είναι ιδιαίτερα αδύναμοι στο πεδίο το οποίο διεκδικούν για τον εαυτό τους: την πρόγνωση. Όχι μόνο στα χρηματιστήρια, αλλά σε όλα σχεδόν τα πεδία, για τα οποία έχουμε την δυνατότητα να εξετάσουμε την ποιότητα των προγνώσεών τους(αυτό είναι τρομακτικό, αν σκεφτούμε, ότι για πολλά πεδία δεν γνωρίζουμε αν οι προγνώσεις αυτές αξιολογούνται).

Το μεγάλης επιρροής ινστιτούτο προγνώσεων ECRI, το οποίο δεν λείπει από καμιά εκπομπή που έχει σχέση με το χρηματιστήριο, διαφημίζεται με την εξής καθησυχαστική πρόταση: «Όπως δεν χρειάζεται να γνωρίζετε πως ακριβώς λειτουργεί ένας κινητήρας για να είστε σε θέση να οδηγήσετε το αυτοκίνητό σας, έτσι δεν χρειάζεται να καταλαβαίνετε και όλες τις λεπτομέρειες της οικονομίας, ώστε να είστε σε θέση να διαβάσετε σωστά τα συμπεράσματα που βγάζουν τα εργαλεία μας.» Το ECRI είχε γίνει τελευταίως θέμα συζήτησης λόγω μια δραματικά εσφαλμένης πρόγνωσης, την οποία σχολίασε λακωνικά ο Nate Silver, ένας από τους πιο σοβαρούς στατιστικολόγους των ΗΠΑ: «Ποιος χρειάζεται την όποια θεωρία, όταν κατέχει τόσες πληροφορίες;Αυτή είναι μια εντελώς λανθασμένη στάση...το ECRI έχει μια τυχαία σούπα από μεταβλητές, και συγχύζει τις συσχετίσεις με τις αιτίες.²¹⁶»

Και στο σημείο αυτό, οι αγορές είναι απλώς ο πρόδρομος. Λίγα γνωρίζουμε περί του ποια λογισμικά πρόβλεψης χρησιμοποιούν οι εφορείες, οι υπηρεσίες μετανάστευσης, οι υπηρεσίες παροχής δανείων, οι διευθυντές προσωπικού...Αυτά όμως που ακούμε από άλλα πεδία, όπως την ιατρική, αρκούν για να μας κάνουν πιο προσεκτικούς.

Ο Nate Silver αναφέρεται σε μια μελέτη του 2005, στην οποία ο ερευνητής εξέτασε τις ιατρικές προβλέψεις για φάρμακα, που βρίσκονται στην φάση δοκιμής. Προς απογοήτευση των ειδικών, είχε αποδειχθεί, πως οι περισσότερες προβλέψεις ήταν εσφαλμένες. Η μελέτη αυτή θα είχε ξεχαστεί, εάν λίγο αργότερα δεν επιβεβαίωνε τα αποτελέσματα αυτά, με τρόπο εντυπωσιακό, η φαρμακευτική εταιρία Bayer: δυο τρίτα των θετικών αποτελεσμάτων που προέκυψαν από ιατρικές μελέτες (και δημοσιεύτηκαν σε κορυφαία περιοδικά) δεν ήταν δυνατόν να επαναληφθούν²¹⁷.

Το ίδιο ισχύει και για την φούσκα ακινήτων στις ΗΠΑ. Οι εταιρίες αξιολόγησης είχαν λογισμικά πρόβλεψης, και είχαν εγκαταστήσει ένα πολύπλοκο σύστημα παρακολούθησης της αγοράς. Το ότι είχαν αξιολογήσει θετικά τα τοξικά χαρτιά, το εξηγούν με τα «απρόβλεπτα γεγονότα», με τον διάσημο «μαύρο κύκνο». Τίποτα πιο λανθασμένο. Όπως το έδειξε ο Nate Silver, η φούσκα ακινήτων ήταν κάθε άλλο παρά μαύρος κύκνος. Ήταν, σύμφωνα με τον Paul Krugman, «ένας ελέφαντας στο δωμάτιο». Αυτό όμως που ήταν πιο αποφασιστικό ήταν το εξής: όλοι αισθάνονταν πως τα πράγματα πήγαιναν στραβά.

Το 2007 έσκασε αυτή η φούσκα. Ο Nate Silver γράφει, πως «οι αναζητήσεις στη Google του όρου «φούσκα ακινήτων», είχαν δεκαπλασιαστεί μεταξύ Ιανουαρίου 2004 και Καλοκαιριού 2005. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είχαν επιδείξει οι πολιτείες όπως η Καλιφόρνια, όπου είχαν παρατηρηθεί οι μεγαλύτερες αυξήσεις στις τιμές των ακινήτων... Ο όρος «φούσκα ακινήτων» είχε αναφερθεί το 2001 μόνο 8 φορές στα μέσα ενημέρωσης. Το 2005 είχε αναφερθεί 3447 φορές. Η συζήτηση για την «φούσκα ακινήτων» γινόταν 10 φορές ημερησίως στα περιοδικά και εφημερίδες». Ας το σημειώσουμε: τρία χρόνια πριν το «ξαφνικό γεγονός»²¹⁸.

Η απάντηση στο αίνιγμα αυτό είναι ότι δεν οφείλεται στην έλλειψη «γνώσεως» ή «πληροφορίας». Οι «γνώσεις» αυτές απλώς εφαρμόστηκαν εσφαλμένα. Δηλαδή ως όπλα για τις δουλειές του «νούμερο 2», το οποίο δρα σε όλα τα συστήματα.

Τα κέρδη της Moodys, αποκλειστικά από το εμπόριο με τα παράγωγα, αυξήθηκαν στην δεκαετία 1997-2007 κατά 800%.

Το ρίσκο, σύμφωνα με την διατύπωση του Frank H. Knight, από το 1921, είναι κάτι στο οποίο μπορείς να βάλεις μια ετικέτα με την τιμή. Οι χαρτοπαίκτες της RAND-Corporation, είπαν πως το ρίσκο είναι κάτι το οποίο μπορείς να το μειώσεις, εάν αναγκάσεις τον αντίπαλο να προσκολληθεί στην εγωιστική του επιβίωση. Οι άνθρωποι της Moodys είπαν, πως το ρίσκο είναι κάτι, για το οποίο η τιμή πρέπει να οδηγηθεί σε τέτοια ύψη, ώστε κανείς να μην τολμήσει να επιτρέψει να σκάσει η βόμβα.

Συνεχίζεται

ΣΧΟΛΙΟ : Κύριε καί Δέσποτα τής Ζωής, πνεύμα ΑΡΓΙΑΣ, ΠΕΡΙΕΡΓΕΙΑΣ, ΦΙΛΑΡΧΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΓΟΛΟΓΙΑΣ ΜΗ ΜΟΙ ΔΩΣ.

Αμέθυστος 

Σημειώσεις

214. Dirk Helbing, ‘Conversation: Technology: A New Kind of Socio-Inspired’.

215. Nate Silver, The Signal and the Noise: Why So Many Predictions Fail – But Some Don’t, σ. 218.

216. Nate Silver, The Signal and the Noise: Why So Many Predictions Fail – But Some Don’t, σ. 197.

217. Nate Silver, The Signal and the Noise: Why So Many Predictions Fail – But Some Don’t, σ. 11.

218.  Nate Silver, The Signal and the Noise: Why So Many Predictions Fail – But Some Don’t, σ. 22-23.

Η ψυχή της σιλικόνης β

Συνέχεια από: Πέμπτη 20 Αυγούστου 2020

 The soul of Silicon
George Gilder

Η απαίτηση αυτή της εκκλησίας σχετίζεται με την πραγματικότητα της πολιτικής οικονομίας, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο τομέα. Αυτό ήταν και το αντικείμενο του Centesimus Annus. Στους τομείς της τεχνολογίας, οικονομικών και πολιτικής των διαφόρων εθνών, ο πλούτος με την μορφή φυσικών πόρων ολοένα και χάνει την αξία και σημασία του. Οι δυνάμεις της διάνοιας και του πνεύματος υψώνονται παντού πάνω από την κτηνώδη δύναμη των πραγμάτων. Το αληθινό κεφάλαιο της παρούσας καπιταλιστικής οικονομίας δεν είναι υλικό. Είναι ηθικό, διανοητικό, και πνευματικό.[ Τό Πρόσωπο]

Αυτή η αλλαγή σημαδεύει μια μεγάλη ιστορική διαίρεση. Αυτό που επικρατούσε στην  προηγούμενη ανθρώπινη ιστορία ήταν η κίνηση και ο χειρισμός των υλικών αντικειμένων, ενάντια στην τριβή και την βαρύτητα. Στην κλασική εικόνα της ανθρωπότητας, ο Άτλας φέρει την γήινη σφαίρα πάνω στους όμως του ή ο Σίσυφος παλεύει με μια τεράστια πέτρα πάνω σε μια ατέλειωτη βουνοπλαγιά. Για αιώνες, οι άνθρωποι πλούτιζαν αποκτώντας τον έλεγχο πάνω σε περιοχές και θησαυρούς, σκλάβους και στρατούς. Ακόμα και η βιομηχανική επανάσταση εξαρτήθηκε από την φυσική εργασία, φυσικούς πόρους, φυσικές(ωμές) πηγές ενέργειας, και μεταφορά των υποδομών. Ο πλούτος και η δύναμη ανήκαν σε αυτόν που κατείχε υλικά πράγματα ή που διοικούσε στρατιωτικές δυνάμεις ικανές να κατακτήσουν με φυσικά μέσα, παραγωγική γη, εργασία και κεφάλαιο.

Σήμερα όμως, το δίκτυο των τηλεπικοινωνιών μεταφέρει περισσότερα αγαθά από όλα τα super tanker  του κόσμου. Είτε στον αέρα είτε στα σύρματα, τα ηλεκτρόνια ή τα φωτόνια, δεν ταξιδεύουν, αλλά προκαλούν ταλαντώσεις, κουνώντας το φορτίο τους πέρα δώθε, οι οποίες ταξιδεύουν μέσα στο μέσο στο οποίο βρίσκονται(αέρας ή σύρμα) σχεδόν με την ταχύτητα του φωτός. Όπως γίνεται και με τα κύματα στο νερό, το κύμα κινείται, αλλά το νερό μένει στο  ίδιο σημείο(το νερό κινείται δηλαδή μόνο πάνω κάτω, δεν μεταφέρεται κατά μήκος). Η κβαντική θεωρία όμως δείχνει, πως τα φωτονικά κύματα δεν κινούνται δια μέσου ενός ξεχωριστού υλικού. Με τον τρόπο αυτό καταρρίπτεται και η αναλογία με τα σωματίδια ή και τίς σφαίρες(πιστολιού), την οποία χρησιμοποιούν οι δάσκαλοι φυσικής, οι οποίοι δίνουν το πρωτείο στην εννοιολογικά πια εξαφανισμένη μάζα. Από την εποχή των πολιορκητικών κριών και καταπελτών, τα συστήματα επικοινωνίας μετέφεραν μάζες μόνο με τις ταχυδρομικές υπηρεσίες.

Ο άυλος χαρακτήρας του πλούτου μεταμορφώνει τους τρόπους παραγωγής. Ο πλούτος τώρα δεν πάει στους κυρίαρχους της εργασίας τών σκλάβων αλλά στούς ελευθερωτές τής ανθρώπινης δημιουργικότητας, όχι στους κατακτητές  γης αλλά στους χειραφέτες της διάνοιας. Ο υλισμός σήμερα δεν επικρατεί ούτε καν στην επιστήμη της ύλης. Το άτομο στην καρδιά της φυσικής είναι τόσο κενό αναλογικά προς το μέγεθος του πυρήνα του, όσο κενό είναι το ηλιακό σύστημα σε σχέση με το μέγεθος του ήλιου. Τα ηλεκτρόνια που είναι η καρδιά τής ηλεκτρονικής, δεν μπορούν να προσδιορισθούν σε κάποιο συγκεκριμένο χρόνο και τόπο.

Μια παραδειγματική τεχνολογία της εποχής είναι το microchip-ένας υπολογιστής σκαλισμένος μέσα σε ένα θραύσμα επεξεργασμένης ύλης. Περισσότερο από κάθε άλλη εφεύρεση, η συσκευή αυτή μας δείχνει την υπέρβαση της ύλης. Ας δούμε την παραβολή του microchip, που την είπε κάποτε ο Gordon Moore, ιδρυτικός πατέρας της Intel και αρχηγός της Silicon Valley.

«Χρειαστήκαμε υπόστρωμα για το chip μας. Ψάξαμε λοιπόν το υπόστρωμα της ίδιας της γης. Ήταν κυρίως άμμος. Έτσι χρησιμοποιήσαμε την άμμο.»

«Χρειαστήκαμε μεταλλικό αγωγό για τα σύρματα και τους διακόπτες του chip. Ψάξαμε ανάμεσα σε όλα τα μέταλλα της γης και βρήκαμε το αλουμίνιο που ήταν το πιο άφθονο. Έτσι πήραμε το αλουμίνιο.»

«Χρειαστήκαμε ένα μονωτή και ουσίες για να προστατέψουν το chip χημικά κατά την διαδικασία της κατασκευής του και να το μονώσουν ηλεκτρικά κατά την διάρκεια της χρήσης του. Είδαμε πως το πυρίτιο(silicon)  της άμμου αναμιγνυόταν με το οξυγόνο του αέρος για να σχηματίσει το διοξείδιο του πυριτίου-ένα είδος γυαλιού. Ο τέλειος μονωτής για να προστατέψει το chip. Χρησιμοποιήσαμε λοιπόν αυτό.»

Το αποτέλεσμα είναι μια τεχνολογία-μεταλλικό οξείδιο πυριτίου-κατασκευασμένη από τα τρία πιο κοινά στοιχεία στη γη. Το πιο πολύτιμο στοιχείο μέσα σε αυτό το θεμελιώδες προϊόν της εποχής είναι η ιδέα του σχεδιασμού(design). Η πιο σημαντική δύναμη για την δημιουργία πλούτου στον μοντέρνο καπιταλισμό είναι το caput(το κεφάλι). Όπως το επεσήμανε ο Micheal Novak, ο καπιταλισμός είναι κατά κύριο λόγο ένα σύστημα που έχει ως κέντρο την διάνοια.

Καθώς είμαι λοιπόν ένας συντηρητικός συνήγορος του καπιταλισμού, επικροτώ την κριτική που ασκεί ο πάπας στις υλιστικές απαιτήσεις των οικονομικών τής ελεύθερης αγοράς και στην απληστία των καπιταλιστών. Η χριστιανική αλήθεια πρέπει αναγκαστικά να ισχύει και για την σφαίρα της οικονομίας-για όλες τις μεγάλες προσπάθειες, επιχειρηματικές και παραγωγής, στις οποίες οι περισσότεροι από εμάς αφιερώνουμε τόσο πολύ από τον χρόνο μας και τον θησαυρό μας. Ο καπιταλισμός όμως, παρόλη την παραγωγικότητα και δημιουργικότητα του έχει βυθιστεί στις υλιστικές του δεισιδαιμονίες, και απέτυχε να παράξει ή να δημιουργήσει ένα πειστικό επιχείρημα, για την ηθική ουσία του. Η πρόθεση του πάπα να αναδείξει αυτή την μεγάλη διανοητική αποτυχία του καπιταλισμού, ξύπνησε μέσα μου μια νευρικότητα, ίσως ανάλογη προς την δυσαρέσκεια που ένιωσε ο πλούσιος νέος όταν ο Κύριος μας του υπέδειξε τι να κάνει για να είναι τέλειος. Έχω μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την διανοητική και ηθική ανάπτυξη του καπιταλισμού, και δεν υπάρχει άλλο εφετείο πέραν από τον Θεό. 
   Συνεχίζεται

Η ζωή μετά την τηλεόραση

Η ζωή μετά την τηλεόραση: Η επερχόμενη μεταμόρφωση τών μέσων και του αμερικάνικου τρόπου ζωής

Οι εξελίξεις στον τομέα τών υπολογιστών και τών τηλεπικοινωνιών θα δημιουργήσουν νέες αγορές

Life After Television: The Coming Transformation of Media and American Life

Computer and Telecommunications Advancements Will Create New Markets

Friday, September 1, 1995

https://fee.org/articles/life-after-television-the-coming-transformation-of-media-and-american-life/

Στις αρχές τής δεκαετίας τού 1980, ο George Gilder βοήθησε στο να ξεκαθαρίσει το θολό τοπίο των οικονομικών, με δυο πολύ διεισδυτικά βιβλία: το Πλούτος και Φτώχια και το Το πνεύμα του επιχειρείν.                                

Με αυτά τα σημαδιακά έργα κατάφερε να ανασύρει την οικονομία από τον βάλτο στον οποίο είχε βυθιστεί για περισσότερο από μισό αιώνα. Όταν ο Gilder καταπιάνεται με τα οικονομικά παύουν να είναι μια άχαρη επιστήμη.

Με την έκδοση τού Microcosm το 1989 και τώρα με την επικαιροποιημένη και πολύ πιο εκτεταμένη έκδοση του Life after Television (πρώτη έκδοση το 1990), ο Gilder στηρίχτηκε στα έργα του επί οικονομικών θεμάτων, και μας προσέφερε διεισδυτικές ματιές στις πρόσφατες και μελλοντικές εξελίξεις των πιο δυναμικών βιομηχανιών-των υπολογιστών και των τηλεπικοινωνιών. Ο Gilder προσφέρει ένα συναρπαστικό όραμα του μέλλοντος, όπου οι τεχνολογικές εξελίξεις ενισχύουν την ατομική δημιουργικότητα.

Στο Η ζωή μετά την τηλεόραση ο Gilder παίρνει τον αναγνώστη σε ένα τεχνολογικό ταξίδι στον μικρόκοσμο των υπολογιστών, δια μέσου του αέρα μέσα «στο φάσμα των ηλεκτρομαγνητικών ταλαντώσεων» και πάνω στις ακτίνες του φωτός που ταξιδεύει μέσα από γυάλινα νήματα ή οπτικές ίνες. Είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι, τόσο για τον ειδικό στην τεχνολογία, όσο και για εκείνα άτομα που ενδιαφέρονται για το πως θα μεταμορφωθεί η οικονομία και ο πολιτισμός μας, δια της επανάστασης της πληροφορίας.

Ο μεταδοτικός ενθουσιασμός του Gilder για τα μεγάλα άλματα στα πεδία των υπολογιστών και των τηλεπικοινωνιών, δεν προέρχεται από αυτούς που παθητικά κάθονται στον καναπέ και ψάχνουν σε 500 κανάλια τι να δουν ή από τα ηλεκτρονικά παιχνίδια που μουδιάζουν τα μυαλά των παιδιών μας. Αντιθέτως, ο Gilder δηλώνει πως η ατομικότητα θα νικήσει την μαζική κουλτούρα. Η από πάνω προς τα κάτω δομή της τηλεόρασης, όπου λίγοι απευθύνονται στο πιο πλατύ, και για τον λόγο αυτό στον χαμηλότερο κοινό παρονομαστή, θα ανατραπεί από την από κάτω προς τα πάνω επανάσταση, η οποία θα κινείται από τους καταναλωτές και την επιχειρηματικότητα.

Ο Gilder παρατηρεί πονηρά: «Μια υγιής κουλτούρα δεν αντικατοπτρίζει την ψυχολογία των μαζών αλλά την δημιουργικότητα και την έμπνευση εκατομμύριων ατόμων που έχουν ανώτερους στόχους. Στη θέση της πυραμίδας αναμετάδοσης (εκπομπών), θα εμφανιστεί ένα δίκτυο ισάξιων, όπου το κάθε τερματικό θα είναι έξυπνο. Δε θα υπάρχουν πια τηλεοράσεις, αλλά διαδραστικοί δέκτες τηλεοπτικών σημάτων, επεξεργαστές και αναμεταδότες».

Τα έξυπνα αυτά τερματικά τα ονομάζει teleputers. Επισημαίνει πως το «teleputer είναι ένα όργανο δημιουργικής καταστροφής». Αυτό σημαίνει, πως όπως με κάθε μεγάλη επινόηση ή ανανέωση, ένα εδραιωμένο αλλά λιγότερο αποτελεσματικό σύστημα, πρέπει να κάνει τόπο. Τέτοια εδραιωμένα, εξειδικευμένα συμφέροντα, δεν κάνουν τόσο εύκολα τόπο, αλλά προσπαθούν να σταματήσουν την κρίσιμη οικονομική διαδικασία της δημιουργικής καταστροφής, μέσω κυβερνητικής προστασίας από τον ανταγωνισμό. Ο Gilder σημειώνει: «Ο καπιταλισμός ίσως προσφέρει την υπόσχεση μεγάλης εξουσίας και πλούτου σε πολύ λίγους ανθρώπους, που είναι σε θέση να διαμορφώσουν ή να προβλέψουν το μέλλον, η γραφειοκρατική πολιτική όμως προσφέρει μια ισχυρή πανοπλία σε πολύ περισσότερους ανθρώπους που θέλουν να αντισταθούν στην αλλαγή. Όποτε είναι δυνατό, η κυβέρνηση και οι αρχές της νά προσπαθούν να απογοητεύσουν ή να διώξουν τους καινοτόμους».

Ο Gilder αντιλαμβάνεται την δυναμική φύση των αγορών, και παρατηρεί: «Η αμερικάνικη βιομηχανία, απελευθερωμένη από τα κανονιστικά δεσμά, θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει μόνη της, χωρίς καμιά κρατική βοήθεια, το πρόγραμμα σύνδεσης όλων των σπιτιών με οπτικές ίνες». Το καλύτερο που μπορεί να κάνει η κυβέρνηση για τις βιομηχανίες τηλεπικοινωνιών και υπολογιστών, δεν είναι κάποια πολιτική, αλλά η απορρύθμιση.

Είναι ενδιαφέρον, πως ο Gilder, ενώ προβλέπει τον θάνατο της τηλεόρασης κάτω από αυτό το κύμα της δημιουργικής καταστροφής, θεωρεί πως οι εφημερίδες θα είναι η αιχμή του δόρατος στην επανάσταση της πληροφορίας. Το κόστος παραγωγής και μετάδοσης των εφημερίδων θα καταρρεύσει, όταν οι υπολογιστές και οι οπτικές ίνες θα έχουν αντικαταστήσει τα τυπογραφεία. Ο Gilder εξηγεί: «Ο κύριος λόγος για τον οποίο οι εφημερίδες θα επικρατήσουν στην εποχή της πληροφορίας, είναι επειδή οι εφημερίδες είναι καλύτερες από οτιδήποτε άλλο στην συλλογή, επεξεργασία, επιλογή και παρουσίαση πραγματικών πληροφοριών, και θα συμμαχήσουν με τους υπολογιστές για να το κάνουν. Στοχεύουν σε ενήλικες με πραγματικά ενδιαφέροντα και φιλοδοξίες που δημιουργούν αγοραστική δύναμη, και δεν έχουν σκοπό να αποσπάσουν τα παιδιά από πιο εποικοδομητικές ασχολίες».

Εν τέλει, η θεμελιώδης διαφορά μεταξύ τηλεόρασης και του υπολογιστή-ή σύντομα του teleputer-μπορεί να εξηγηθεί με οικονομικούς όρους. Είναι η διαφορά μεταξύ αντίδρασης και δημιουργίας. Η διαφορά μεταξύ ανάγκης και παροχής. Ο Gilder λέει: «Ενώ οι τηλεθεατές χρησιμοποιούν τις μηχανές τους για να ναρκώσουν τους εαυτούς τους και τα παιδιά τους, οι χρήστες των ηλεκτρονικών υπολογιστών χρησιμοποιούν τις μηχανές τους, για να γίνουν πιο πλούσιοι και πιο έξυπνοι, και πιο παραγωγικοί… Η τηλεόραση είναι καταναλωτικό προϊόν. Ο υπολογιστής είναι μια παράπλευρη επένδυση στη επερχόμενη ανόρθωση της κατοικίας, η οποία θα έχει κεντρικό ρόλο στην παραγωγική δυναμική του καπιταλισμού, αλλά και στην μεταμόρφωση του καπιταλισμού σε θεραπευτική δύναμη για την σημερινή κρίση της κατοικίας και της οικογένειας, της κουλτούρας και της κοινότητας».

Εκεί που άλλοι συγγραφείς βλέπουν μόνο τρόπους με τους οποίους οι εξελίξεις στον τομέα των υπολογιστών και τηλεπικοινωνίων υπηρετούν τρέχουσες αγορές, ο Gilder βλέπει πως τέτοιες εξελίξεις δημιουργούν νέες αγορές-επηρεάζοντας ολόκληρη την οικονομία και την κουλτούρα. «Η ζωή μετά την τηλεόραση» είναι και θα είναι μια συναρπαστική περιπέτεια. 

ΤΑΜΙΩΛΑΚΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟ (20)

Συνέχεια από Κυριακή, 30 Αυγούστου 2020

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΥ.

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΗΣ, ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΥ

2) Φύση και χαρακτηρισμός τού Αντιχρίστου

α) Η φύση τού Αντιχρίστου

Ο Αντίχριστος ως πραγματικό πρόσωπο που θα ενεργήσει στην ιστορία, θα έχει και μια συγκεκριμένη φύση. Το ερώτημα που, αυτόματα, γεννάται είναι, ποιά, ακριβώς, θα είναι η φύση του.

Η αθλιότητα των χαρακτηριστικών, με τα οποία περιγράφεται ο Αντίχριστος αλλά και η στενή σχέση του προς τον ίδιο τον Σατανά, προκάλεσαν ένα προβληματισμό γύρω απ’ τον ακριβή προσδιορισμό της φύσεως που θα έχει, τελικά, ο Αντίχριστος, ένα ερώτημα, σχετικά με το αν θα είναι διάβολος ή άνθρωπος ή κάτι άλλο. Αυτό οδήγησε τους Πατέρες στη διασαφήνιση και αυτού του ζητήματος.

Ο ιερός Χρυσόστομος απαντά στο ερώτημα, αν ο Αντίχριστος θα είναι ο ίδιος ο Σατανάς, με κατηγορικό τροπο: « Οὐδαμώς »681, σημειώνει. Στο ερώτημα αν ο Σατανάς ενσαρκωθεί και γίνει άνθρωπος κατ’ αναλογίαν προς την ενανθρώπηση του Κυρίου οι Άγιοι Ιωάννης ο Δαμασκηνός και Εφραίμ ο Σύρος απαντούν, επίσης, αρνητικά. « Μή γένοιτο », σημειώνει χαρακτηριστικά ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός682. Ο Αντίχριστος δεν θα έχει κάποια άλλη παρά την ανθρώπινη φύση. « Ἄνθρωπός ἐστι τήν φύσιν », γράφει ο Θεοδώρητος Κύρου683. Η ζωγραφική παράδοση τής Ορθόδοξης Εκκλησίας επιβεβαιώνει αυτήν την θέση684.

Η αγιογραφική βάση, στην οποία βασίστηκε η διδασκαλία για την ανθρώπινη φύση του Αντιχρίστου, είναι τα χωρία 7,8 του βιβλίου του Δανιήλ685 και 2,3 της Β΄ προς Θεσσαλονικείς686. Στο Δαν. 7,8, ο Αντίχριστος ως « μικρόν κέρας » εμφανίζεται να έχει οφθαλμούς ανθρώπου. Στο 2,3 της Β΄ προς Θεσσαλονικείς ο Παύλος, ρητά, ονομάζει τον Αντίχριστο άνθρωπο, καθώς αναφέρεται σ’ αυτόν με τον χαρακτηρισμό « ο άνθρωπος της ανομίας »687.

Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία ο συγγραφεύς τoυ Περί Συντελείας διαφοροποιείται πάνω στο θέμα της φύσης του Αντιχρίστου απ’ την κοινή γραμμή των Πατέρων. Η άποψή του παρουσιάζει ενδιαφέρον. Αυτός συμφωνεί με τους υπόλοιπους Εκκλησιαστικούς συγγραφείς ότι ο Αντίχριστος θα έλθει ως άνθρωπος, « εν σχήματι σαρκός », και τονίζει ότι ο διάβολος δεν θα προσλάβει την ανθρώπινη φύση, δεν θα ενανθρωπήσει κατά το πρότυπο της υποστατικής ένωσης των δύο φύσεων στο πρόσωπο του Χριστού. « Πώς γάρ ἥν οὐκ ἐποίησεν ἀλλά καί πολεμεῖ καθ’ ἑκάστην ταύτην – τήν ανθρωπίνην σάρκα – φορέσειεν; »688, ερωτά.

Διαφοροποιούμενος, όμως, στη συνέχεια απ’ την άποψη των Πατέρων που θέλει το διάβολο να ενοικεί σε πραγματικό άνθρωπο και να ενεργεί μέσω αυτού, δέχεται κάτι διαφορετικό. Ισχυρίζεται πως ο διάβολος θα αναλάβει την ανθρώπινη μορφή « εν δοκήσει

». Ο Αντίχριστος θα εμφανίζεται ως άνθρωπος χωρίς να είναι στην ουσία τέτοιος. Η ανθρώπινη μορφή με την οποία θα εμφανίζεται θα είναι μια « φανταστική ουσία » σαρκός. Θα τεχθεί, όπως ακριβώς ένα πνεύμα, αλλά θα εμφανίζεται ως άνθρωπος , ως « σαρξ ». Ο Αντίχριστος  δεν θα διανοίξει μήτρα γυναικός ούτε θα αναλάβει  πραγματική σάρκα,ανθρώπινο σώμα. Η γέννησή του δεν θα είναι αληθινή, πραγματική, « ἀπλανής », όπως του Χριστού, αλλά ψευδής, « ἐν δοκήσει και ἐν πλάνη »689.

Αυτή η άποψη, εκτός απ’ το ότι στερείται αγιογραφικής βάσης, είναι αντίθετη προς την κοινή Πατερική θέση ότι ο Αντίχριστος θα είναι άνθρωπος. Η κακότητα του Αντιχρίστου δεν προϋποθέτει σατανική φύση690. Θα οφείλεται, όμως, σε σατανική ενέργεια. Το ζήτημα της σχέσης Σατανά – Αντιχρίστου θα αναλύσουμε στην επόμενη ενότητα.

β) Η σχέση τού Αντιχρίστου προς τον Σατανά

Η σχέση τού Σατανά προς τον Αντίχριστο θα είναι μια ειδική σχέση ένωσης και συνάφειας. Οι Πατέρες χρησιμοποιούν μια ποικιλία εκφράσεων και λεκτικών επιλογών προκειμένου να περιγράψουν αυτή τη σχέση.

Κατά τον Ειρηναίο, στον Αντίχριστο θα « συρρεύσει και θα συγκλεισθεί – ή συγκλυδωνιστεί- » κάθε αποστατική δύναμη, ολόκληρη η δύναμη της αποστασίας691. Για τους Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο και Θεοδώρητο Κύρου ο Αντίχριστος θα αποτελέσει τον αποδέκτη, τον φορέα, που θα δεχθεί μέσα του ολόκληρη την ενέργεια του Σατανά692. Κατά τους Αγίους Ιωάννη τον Δαμασκηνό, Θεόδωρο Στουδίτη και Φώτιο Κωνσταντινουπόλεως, ο Αντίχριστος θα είναι το « οικητήριο » του Σατανά, το πρόσωπο εκείνο στο οποίο θα « ενοικήσει » ο ίδιος ο διάβολος για να ενεργεί μέσω αυτού693.

Έτσι, ο Αντίχριστος θα καταστεί ένα « ενεργούμενο » του Σατανά694, ένα όργανο δια του οποίου θα ενεργεί « αυτοπροσώπως » ο ίδιος ο διάβολος695. Όλη η παρουσία του Αντιχρίστου θα συμβεί « κατ’ενέργειαν » του Σατανά. Ο Αντίχριστος θα δρά κατ’ ενέργειαν του πονηρού πνεύματος ή μάλλον θα « ενεργείται » από αυτό696. Αυτή η διδασκαλία επαναλαμβάνεται, συχνά, στην Ορθόδοξη Παράδοση697.

γ) Η μοναδικότητα τής σχέσης μεταξύ Αντιχρίστου και Σατανά στήν ανθρώπινη ιστορία

Η περίπτωση του Αντιχρίστου δεν θα έχει το προηγούμενό της στην ανθρώπινη ιστορία. Μέχρι την εποχή της έλευσής του κανείς άνθρωπος δεν θα έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό ένωσης και συνάφειας προς τον Σατανά, όπως ο Αντίχριστος. Οι Πατέρες κάνουν μια σαφή διάκριση μεταξύ της σχέσης του Σατανά προς τους ποικίλους αντιχρίστους και της αντίστοιχης σχέσης του Σατανά προς τον Αντίχριστο. Η πρώτη έχει σχετική έννοια, δύναμη, ενέργεια και ποιότητα ενώ η δεύτερη απόλυτη.

Προκειμένου να καταστήσουν σαφή την τεράστια διαφορά μεταξύ της παρουσίας του Αντιχρίστου των εσχάτων και της δράσης των ποικίλων αντιχρίστων της ιστορίας οι Πατέρες προβαίνουν σε μια πολύ χαρακτηριστική αντιπαραβολή. Η διαφορά μεταξύ Αντιχρίστου και αντιχρίστων θα είναι αντίστοιχη και ανάλογη της διαφοράς μεταξύ του Χριστού και των διαφόρων προφητών και αγίων Του. Oι προφήτες, οι απόστολοι, οι Άγιοι και οι λοιποί πνευματοφόροι άνδρες έλαβαν « μερική » μόνο χάρη, και είχαν το « θεοφορείν » μόνο κατά θεία έμπνευση και έλλαμψη, ενώ στον Χριστό κατοίκησε « πᾶν  τό πλήρωμα τῆς θεότητος »698. Αντίστοιχα, όπως σημειώνει ο Θεοδώρητος, ο  διάβολος σε κανέναν απ’ τους υπόλοιπους ανθρώπους, όσους έπεισε να γίνουν συνεργάτες του, δεν απεκάλυψε όλες τις ιδέες της κακίας του, ενώ στην περίπτωση του Αντιχρίστου, αφού ο ίδιος ο Διάβολος συναφθεί καθ΄ολοκληρίαν προς αυτόν, θα επιδείξει μέσω αυτού όλα τα μηχανεύματα και τις μεθοδεύσεις της πονηρίας του699.

Η σχέση του Σατανά προς τον Αντίχριστο θα είναι τέτοια, ώστε να θεωρείται πως δια του Αντιχρίστου θα ενεργεί « αυτοπροσώπως » ο ίδιος ο Σατανάς. Κατά τον Άγιο Κύριλλο Ιεροσολύμων, μέχρι την εποχή του Αντιχρίστου, ο διάβολος συνήθιζε να ενεργεί μόνο μέσω των υπηρετών του. Στην εποχή των εσχάτων, όμως, θα ενεργεί ο ίδιος, αυτοπροσώπως, μέσω του Αντιχρίστου700.

Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να τονιστεί πως και όλες οι εκφράσεις που χρησιμοποιούν οι Πατέρες για να περιγράψουν τη σχέση μεταξύ Σατανά και Αντιχρίστου δεικνύουν στενότατη σύνδεση και απόλυτο βαθμό ένωσης των δύο προσώπων. Ο Αντίχριστος θα δεχθεί μέσα του « πᾶσαν τήν σατανικήν ἐνέργειαν », « πᾶσαν τήν δύναμιν τῆς ἀποστασίας »701. Η επιλογή των συγκεκριμένων φράσεων και, ειδικά, της αντωνυμίας « πᾶς », οπωσδήποτε, δεν είναι τυχαία. Δηλώνει την αναντίρρητη πραγματικότητα της αναπόσπαστης σύνδεσης μεταξύ Σατανά και Αντιχρίστου, που, αν και δεν θα είναι υποστατική, όπως έχει, ήδη, δειχθεί σε προηγούμενη ενότητα, πάντως δεν θα έχει το προηγούμενό της στην ανθρώπινη ιστορία.

Τέλος, την απόλυτη ένωση των δύο αυτών προσώπων καταδεικνύει και η πρακτική των Πατέρων να αποδίδουν στον Αντίχριστο χαρακτηρισμούς που χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν ως επί το πλείστον τον διάβολο, όπως Δράκων702, αντικείμενος703, η και διάβολος704, ή να αναφέρονται στον Αντίχριστο και το διάβολο σαν να πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο. Έτσι, παρατηρούμε σε πατερικά κείμενα συχνή εναλλαγή υποκειμένων μεταξύ  Σατανά  και  Αντιχρίστου  σα  να  πρόκειται  για  το  ίδιο  πρόσωπο.  Εκεί  που αναφέρονται στη διαχρονική δράση του διαβόλου, ξαφνικά, αρχίζουν να μιλούν για τη δράση του Αντιχρίστου στα έσχατα, και αντίστροφα705. Η ένωση, λοιπόν, των δυο προσώπων, Σατανά και Αντιχρίστου, θα είναι μοναδική στην ανθρώπινη ιστορία.

Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να τονιστεί ότι ο άνθρωπος, που θα επιλεγεί απ’ τον διάβολο για να δεχθεί μέσα του όλη τη σατανική ενέργεια και να παίξει το ρόλο του Αντιχρίστου , σίγουρα, δεν θα είναι κάποιος τυχαίος. Θα είναι τέτοιος άνθρωπος, ώστε να δύναται να δεχθεί μέσα του ολόκληρη την ενέργεια του σατανά706. Θα είναι « επάξιον όργανον της αυτού πονηρίας και κακουργίας »707. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, μάλιστα, θεωρεί πως η αιτία, για την οποία ο Θεός θα παραχωρήσει να κατοικήσει μέσα στον Αντίχριστο ο διάβολος, θα είναι η διεστραμμένη προαίρεση του Αντιχρίστου. « Προειδώς γάρ ὁ Θεός τό ἄτοπον τῆς μελλούσης αὐτοῦ προαιρέσεως  παραχωρεῖ ἐνοικῆσαι ἐν αὐτῷ τον Διάβολον »708, γράφει ο ιερός Δαμασκηνός.

Η ένωση Σατανά-Αντιχρίστου τονίζεται και στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία. Κατά τον Αρέθα, όπως ο Χριστός είναι με την θεανδρική Του υπόσταση « εικών » του αοράτου Θεού709, έτσι και ο Αντίχριστος με την ορατή του υπόσταση θα αποτελέσει το ορατό ίνδαλμα και την θεατή εικόνα του κατ’ ουσίαν αοράτου διαβόλου710. Γι’ αυτό και χαρακτηρίζεται και ως εικόνα του Σατανά. Οι μεν αντίχριστοι λαμβάνουν κατά σχετικό μόνο βαθμό την ενέργεια του Σατανά, σε αντίθεση με τον Αντίχριστο που θα την δεχθεί κατά απόλυτο. Στον Αντίχριστο θα προστεθεί ολόκληρο το « πλήρωμα » της σατανικής ουσιώσεως περισσότερο απ’ ότι στους ποικίλους μάντεις, οιωνοσκόπους, και την « λοιπήν ἀπατηλήν συμμορίαν »711.

Υπάρχει μια πραγματική « κοινωνία » των δύο προσώπων που εκφράζεται με μια λεκτική κοινωνία, μια κοινωνία ονομάτων. Πρόκειται για « κοινωνία » όχι μόνο στις πράξεις, αλλά και στα ονόματα. Τόσο ο Διάβολος, όσο και ο Αντίχριστος, ονομάζονται θηρία, όπως θηριώδεις είναι οι πράξεις τους. Η πραγματική κοινωνία των δύο προσώπων, λοιπόν, δηλώνεται από μια κοινωνία ονομάτων –και τα δύο πρόσωπα ονομάζονται θηρία– αλλά, όπως θα δούμε στη συνέχεια, και από μια κοινωνία εμφάνισης712.

Πράγματι, η στενότατη σχέση και κοινωνία μεταξύ του Σατανά και του Αντιχρίστου δεικνύεται και απ’ την καταπληκτική ομοιότητα του σχήματος και της μορφής με την οποία παριστώνται στην Αποκάλυψη του Ιωάννη. Ο μεν διάβολος εμφανίζεται ως δράκων με επτά κεφαλές, ισάριθμα διαδήματα και δέκα κέρατα, ο δε Αντίχριστος παρουσιάζεται ως θηρίο με επτά κεφαλές, δέκα κέρατα και επί των κεράτων ισάριθμα διαδήματα. Ο όμοιος τρόπος παρουσίασης των δύο αυτών προσώπων δηλώνει και υπογραμμίζει την ομοιότητα των διαθέσεών τους. Η επιθυμία και η ενέργεια αμφοτέρων θα αποβλέπουν στην απώλεια των θυμάτων της πονηρίας τους713.

δ) Χαρακτηρισμός τού Αντιχρίστου

Ο χαρακτηρισμός και η παρουσίαση της προσωπικότητας τού Αντιχρίστου δεν είναι ευχερής εργασία και, οπωσδήποτε, δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί μέσα σ’ ένα μόνο κεφάλαιο. Η προσωπικότητα του Αντιχρίστου σκιαγραφείται μέσα από:

1) Tο όνομά του. Στην περίπτωση του Αντιχρίστου, το όνομά του δηλώνει το χαρακτήρα του, η κλήση του δείχνει την προσωπικότητά του. Στην ενότητα του πρώτου μέρους, όπου γίνεται αναφορά στην έννοια του ονόματος « Αντίχριστος », δώσαμε εν συντομία και το στίγμα της προσωπικότητας και του ποιού του. Όπως, χαρακτηριστικά, γράφει ο ανώνυμος συγγραφεύς του έργου « Διάλογος προς Ιουδαίον », ο Αντίχριστος « ἀντίχριστός ἐστι καί ὀνομάζεται »714. Αλλά και οι χαρακτηρισμοί « άνθρωπος της αμαρτίας » και « υιός της απωλείας » δείχνουν ότι και ο ίδιος θα προξενήσει αλλά και άλλους θα παρακινήσει να ενεργήσουν πολλά δεινά και ότι θα οδηγήσει τον εαυτό του στην απώλεια715.

2) Την παρουσίαση της προσωπικότητας και της δράσης των προτυπώσεών του, των διαφόρων αντιχρίστων της Ιστορίας. Παρατηρώντας κανείς το ποιόν του αντιτύπου λαμβάνει μια σχετική ιδέα για το πρωτότυπο, σχηματίζει μια κάποια, έστω και μερική, αντίληψη περί του ποιού του αρχετύπου.

3) Την υπογράμμιση της σατανικότητας του Αντιχρίστου, και της σχέσης του προς το Σατανά. Ο Αντίχριστος και ο Σατανάς θα είναι σαν ένα πρόσωπο. Κατά συνέπεια, ούτε λίγο ούτε πολύ, ο χαρακτηρισμός του Διαβόλου θα μπορούσε να είναι και χαρακτηρισμός του Αντιχρίστου.

4) Την παρουσίαση της δράσης του. Κάθε άνθρωπος χαρακτηρίζεται απ’ τις πράξεις του. Και σύμφωνα με τον αψευδή λόγο του Κυρίου, « ἕκαστον δένδρον ἐκ τοῦ ἰδίου καρποῦ γινώσκεται »716. Η περίπτωση του Αντιχρίστου δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Παράλληλα προς την προφητική εξιστόρηση των γεγονότων του βίου του και την εκτύλιξη της δράσης του, θα αποκαλύπτεται, σταδιακά, στον αναγνώστη

η  ποιότητα  της  προσωπικότητάς  του.  Επομένως,  υπ’  αυτήν  την  έννοια,  ολόκληρη  η εργασία, και, ειδικά, το δεύτερο και το τρίτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους της, αποτελεί στην ουσία μια σκιαγράφηση της προσωπικότητας του Αντιχρίστου.

Ωστόσο, για λόγους, καθαρά, μεθοδολογικούς, δεν θα μπορούσαμε παρά να εξετάσουμε και σε μια ξεχωριστή ενότητα το θέμα του χαρακτηρισμού του Αντιχρίστου. Λόγω της ευρύτητας του θέματος και της αναφοράς σχετικών στοιχείων σε διάφορα σημεία αυτής της εργασίας, επιλέξαμε να το κάνουμε μ’ έναν, μάλλον, ασυνήθιστο τρόπο. Με την ενδεικτική παράθεση κάποιων χαρακτηρισμών που χρησιμοποιούν η Αγία Γραφή και οι Πατέρες για το πρόσωπο του Αντιχρίστου:

« ὅφις ἐφ᾿ ὁδοῦ »717,

« βδέλυγμα τῆς ερημώσεως »718,

«ἀντικείμενος καί ὑπεραιρόμενος», « ἄνθρωπος τῆς ἀνομίας », « Υἱός τῆς ἀπωλείας »719,

 « κοσμοπλανής »720,

« ἄνομος »721,

« ἄθεσμος »722,

« ἀποστάτης »723,

« ἄδικος »724,

« φονεύς »725,

« ληστής »726,

« ἀνακεφαλαίωσις πάσης ἀδικίας καί παντός δόλου »727,

« ἀναιδής καί πολεμοτρόφος καί τύραννος »728,

« πνεῦμα πλανήσεως »729,

« δεινόν θηρίον, δράκων μέγας ἀνθρώποις δυσκαταγώνιστος, ἕτοιμος εἰς τό καταπιεῖν »730,

« πλάνος »731,

« θεομάχος »732,

« δράκων » 733,

« παμμίαρος »734,

« θεομάχος »735,

« πονηρός καί δόλιος »736,

« ἀναίσχυντος ὄφις »737,

« ἐχθρός »738,

« ἄθλιος » 739,

« τύραννος »740,

« μιαρός »741,

« πλῆρες ἰοῦ θηρίον, ἀνήρ δυνάστης »742

« ὁ τῶν ἀνθρώπων ἀλάστωρ »743,

« ὁ ἀντίθεος δαίμων » 744,

« ὁ τοῦ ψεύδους τεχνίτης »745,

« ὁ τῆς θείας προσηγορίας ληστής »746,

« τρισάθλιος άνθρωπος »747.

Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία συναντώνται οι ίδιοι ή ανάλογοι χαρακτηρισμοί. Αναφέρουμε μερικούς από αυτούς:
« ψεύστης καί ἄνομος »748,
« λυμεών »749,
« ἀκρότης τοῦ κακού », « κατά διάμετρον ἐναντίος τοῦ Θεοῦ », « υἱός τοῦ πονηροῦ δαίμονος καί σατανᾶ καί διαβόλου »750,
« τό ἀπηνές καί ψυχοφθόρον θηρίον »751,
« λυμεών » 752,
« ψευδόχριστος »753,

« ἀπατεών »754,

« ἀποστάτης »755,

« μυσαρός άνθρωπος »756.

Σημειώσεις

681. Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, Ομιλία Γ΄, Β΄, P.G. 62, 482 και Ε.Π.Ε. 23, σελ. 54, « Tις δε οὗτός ἐστιν; ἄρα ὁ Σατανᾶς; Oὐδαμῶς ». Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία βλ. Οικουμενίου, Ε.Α.,  VIII, σελ. 190-1, « οὐ μην ἐστίν ὁ διάβολος… ».

682. Ιωάννου Δαμασκηνού, Περί Αντιχρίστου, σελ. 442, « οὐκ αὐτός τοίνυν ὁ διάβολος γίνεται ἄνθρωπος κατά την τοῦ Κυρίου ἐνανθρώπησιν – μή γένοιτο – ». Βλ. και Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 119, « οὐχ οὗτος δέ σαρκοῦται », και Συναξάριον Κυριακής της Απόκρεω, σελ. 32, « Πλήν οὐκ αὐτός ὁ Διάβολος εἰς σάρκα μεταστοιχειωθήσεται, ὡς ὁ ἐκ Δαμασκοῦ, φησίν Ἰωάννης ἀλλ’ ἄνθρωπος ἐκ πορνείας γεννηθείς, πᾶσαν τήν τοῦ Σατανᾶ ἐνέργειαν ὑποδέξεται ».

683. Θεοδωρήτου Κύρου, Ερμηνεία εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, P.G. 83, 664. Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία βλ. και Οικουμενίου Τρίκκης, Ε.Α., VI, σελ. 165-166 και Αρέθα Καισαρείας, Λ, σελ. 343, « οὐ γάρ ἐξ ἄλλης φύσεως ἐγερθήσεται ὁ ἀλιτήριος οὗτος, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἡμετέρας και ἀνθρωπίνης οὐσίας ».

684. Βλ. Διονυσίου του εκ Φουρνά, Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης, Εκδόσεις Αντώνη Σταμούλη, Ανατύπωση απ’ την εν Πετρουπόλει έκδοση του 1909, σελ. 136 και 139. Βλ. σχετικά και Προβατάκη Θωμά, ο.π., σελ. 202-203. Βλ. και  το σχετικό εικονογραφικό θέμα απ’ τον προνάρθηκα του καθολικού της Ι.Μ. Ξηροποτάμου Αγίου Όρους στο έργο του Προβατάκη Θωμά, ο.π., εικ. 172 και 173.

685. Βλ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Εις τον Δανιήλ, Ομιλία Ζ΄, P.G. 56, 230 και Ε.Π.Ε. 8, σελ. 634, « εἰ δε  ὁφθαλμοί ἀνθρώπου, μη θαυμάσης, και γάρ τοιαῦτα φθέγγεται. Ἄνθρωπός ἐστι, φησί » και Ιερωνύμου, Εις τον Δανιήλ, 667-668, P.L. 25, 531.

686. Β΄ Θεσσαλονικείς, 2,3, « ὁ ἄνθρωπος τῆς ἀνομίας ». Βλ. και Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, Ομιλία Γ΄, Β΄, P.G. 62, 482 και Ε.Π.Ε. 23, σελ. 54, Θεοδωρήτου Κύρου « Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, P.G. 83, 529, « ἄνθρωπον δε αὐτόν ἁμαρτίας και ὑιόν ἀπωλείας ἐκάλεσε, και την ὁρωμένην φύσιν ἐπιδεικνύς, και την παντοδαπήν τῆς ἁμαρτίας ἀποκαλύπτων ἐνέργειαν », και Ιερωνύμου, Εις τον Δανιήλ, 667-668, P.L. 25, 531, « Ας μην ακολουθήσουμε την γνώμη κάποιων σχολιαστών και υποθέσουμε πως αυτός – ο Αντίχριστος – θα είναι είτε ο Διάβολος είτε κάποιος δαίμονας, αλλά, μάλλον, ένας που θα ανήκει στην ανθρώπινη φυλή, στον οποίο ο Σατανάς ολοκληρωτικά θα κατοικήσει σε ανθρώπινη μορφή » . Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία βλ. και Αρέθα, Ε.Α., Λ, σελ. 343, « ἄνθρωπος γάρ ἔσται κατ’ ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ » και σελ. 379 « ἄνθρωπος γάρ και αὐτός κατ’ ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ ὡς και Παύλῳ τῶ θείῳ δοκεῖ ». Δεν είναι άσκοπο να αναφερθεί πως και στο Απ. 13,18 αναφέρεται ρητά ότι το 666 « ἀριθμός ἀνθρώπου ἐστίν ». Για την ανθρώπινη φύση του Αντιχρίστου βλέπε και McGinn Bernard, Antichrist: Two thousands years of the human fascination with evil, New York San Francisco, Harper, 1994, σελ. 1-7. 

687. Για την ανθρώπινη φύση του Αντιχρίστου βλέπε και McGinn Bernard, Antichrist: Two thousands years of the human fascination with evil, New York San Francisco, Harper, 1994, σελ. 1-7.

688. Περί Συντελείας, ΧΧΙΙ, σελ. 284.

689. Περί Συντελείας, ΧΧΙΙ,σελ. 284.

690. Σχετικά με την ανθρώπινη φύση του Αντιχρίστου βλ. και McGinn Bernard, Antichrist: Two thousands years of the human fascination with evil, New York San Francisco, Harper, 1994, σελ. 1-7.

691. Βλ. Ειρηναίου, Έλεγχος, 29,2, σελ. 367, « Καί διά τοῦτο εἰς τό θηρίον τό ἐρχόμενον ἀνακεφαλαίωσις γίνεται πάσης ἀδικίας καί παντός δόλου, ἵνα ἐν αυτῷ συρρεύσασα καί συγκλυδωνισθεῖσα ( συγκλεισθεῖσα ) πᾶσα δύναμις ἀποστατική εἰς τήν κάμινον βληθῇ τοῦ πυρός ». Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία ο Αρέθας γράφει πως με τον Αντίχριστο θα ενωθεί ολόκληρο το « πλήρωμα της σατανικής ουσιώσεως ». Βλ. Αρέθα Καισαρείας, Ε.Α., ΜΣΤ΄, σελ. 410, « Οὕτω και τῶ Ἀντιχρίστω πᾶν το πλήρωμα τῆς σατανικῆς οὐσιώσεως προσγεννήσεται, πλέον μάντεων και προδεικτῶν και τῆς τοιαύτης ἀπατηλῆς συμμορίας ».

692. Βλ. Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, Ομιλία Γ΄, Β΄, P.G. 62, 482 και Ε.Π.Ε. 23, σελ. 54, « Άλλ᾿ ἄνθρωπός τις πᾶσαν αὐτοῦ δεχόμενος την ἐνέργειαν », και Θεοδωρήτου Κύρου, Ερμηνεία εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, P.G. 83, 664 και Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, P.G. 83, σελ. 532.

693. Βλ. Ιωάννου του Δαμασκηνού, Περί Αντιχρίστου, σελ. 442, « παραχωρεῖ ἐνοικῆσαι ἐν αὐτῶ τόν διάβολον » βλέπε και Θεοδώρου του Στουδίτου « Ευπρεπιανώ καί των συν αυτώ », P.G. 99, 1036 D, « ἐφ᾿  ὅν κατοικήσει »  και Φωτίου, Εις το κατά Ιωάννην, Η΄, Johannes-Kommentare aus der griechischen kirche, Berlin, 1966, σελ. 59 και Ε.Π.Ε. 14, σελ. 149-150.

694. Βλ. Θεοδωρήτου Κύρου, Εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, Β΄, Η΄, P.G. 82, 665 C, « Διδάσκει δέ ὁ Θείος Ἀπόστολος, ὑπό τίνος οὗτος ἐνεργούμενος ταῦτα πάντα ἐργάσεται », Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Εξήγησις εις την Β΄ προς θεσσαλονικείς, ΙΑ, P.G. 124, 1345, « ‘Ενέργειαν δέ πλάνης, τά ἔργα φησίν Ἀντιχρίστου, ἅ ποιεῖ εἰς τό πλανῆσαι. ἤ καί αὐτόν τοῦτον οὕτως ὠνόμασεν, ἐνεργούμενον ὑπό τοῦ Σατανᾶ, διά τό πλανῆσαι πολλούς ».

695. Βλ. Κυρίλλου Ιεροσολύμων, Κατήχησις ΙΕ΄, ΙΔ΄, P.G. 33, 888, και Ε.Π.Ε. 2, σελ. 138-141, « Καί τίς ἐστιν  οὗτος, ἤ ἐκ ποίας ἐνεργείας; Ἑρμήνευσον, ὦ Παῦλε. « οὗ ἐστι », φησίν, « ἡ παρουσία κατ᾿ ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ, ἐν πάση δυνάμει καί σημείοις καί τέρασι ψεύδους »• τοῦτο αἰνιττόμενος, ὅτι ὁ Σατανᾶς ὀργάνω κέχρηται ἐκείνω, αὐτοπροσώπως δι᾿ αὐτοῦ ἐνεργῶν ».

696. Βλ. Θεοδωρήτου, Ερμηνεία εις τήν ΄Β προς Θεσσαλονικείς, Β΄, Η΄, P.G. 82, 665C, « Διδάσκει δέ ὁ θείος Ἀπόστολος ὑπό τίνος οὗτος ἐνεργούμενος ταῦτα πάντα ἐργάσεται », και Θεοφυλάκτου, Εξήγησις εις την Β προς Θεσσαλονικείς, Θ, P.G. 124, 1344 C, « Τίς ἐστίν οὕτος, διδάσκει ἡμᾶς, ὅτι ἄνθρωπος ἔχων τόν Σατανᾶν ἐν ἑαυτῶ, δι᾿ αὐτοῦ ἐνεργοῦντα », και ΙΑ, 1345, « ‘Ενέργειαν δέ πλάνης ».

697. Βλ. Φωτίου, Εις το κατά Ιωάννην, Η΄, Johannes-Kommentare aus der griechischen kirche, Berlin, 1966, σελ. 59 και

Ε.Π.Ε. 14, σελ. 149-150, « τοιοῦτον παῖδα φῦναι ὅλην χωρῆσαι δυνάμενον την ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ » και « ἄλλοι δε φασίν οἰκειότερον οἶμαι, ὅτι ὁ ἀντίχριστος, ὅταν μέλλη ἔρχεσθαι, ὅς ἐστι και διάβολος, ἀνθρώπινον ὄργανον ἄξιον τῆς αὐτοῦ κακουργίας εὑρών δι’ αὐτοῦ πράξει, ἄπερ ἄν καί συγχωρηθείη τερατεύσασθαι … ὅλην χωρῆσαι δυνάμενον τήν ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ… ἐξ οὗ ἄν ἀποτεχθείη ὁ διάβολος, ἤτοι ὁ ἄνθρωπος ἐν ᾧ πᾶσαν αὐτοῦ τήν ἐνέργειαν κενώσει καί ἐν αὐτῷ κατοικήσει ὁ διάβολος », και Συναξάριον Κυριακής της Απόκρεω, σελ. 32. Στην ευρύτερη χριστιανική γραμματεία βλ. και Ιωάννου Καντακουζηνού, Κατά Ιουδαίων, Λόγος Η΄, σελ. 212.

698. Β΄ Θεσσαλονικείς, 2,10-11.

699. Βλ. Θεοδωρήτου Κύρου , Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, Ε΄, ΚΓ΄, P.G. 83, 532, « Καθάπερ γάρ ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ Υἱός, τοῖς μέν ἁγίοις προφήταις, καί τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις, καί μέντοι καί τοῖς ἅλλοις ἁγίοις, διένειμε τοῦ πανΑγίου Πνεύματος τά χαρίσματα, ἐνανθρωπήσας δέ οὐ μερικήν τινα τῇ ληφθείση φύσει δέδωκε χάριν, ἀλλά πᾶν τό πλήρωμα τῆς θεότητος, κατά τον Ἀπόστολον, ηὐδόκησεν ἐν αὐτῶ κατοικῆσαι. Οὕτως ὃ διάβολος, τοῖς μέν ἄλλοις ἀνθρώποις, ὅσοις ἔπεισεν ἐργάτας γενέσθαι πονηρίας, οὐ πάσας ἐντέθεικε τάς τῆς κακίας ἰδέας, τούτω δέ ὅλος αὐτός συναφθείς, τάς παντοδαπάς αὐτοῦ τῆς πονηρίας δι᾿ αὐτοῦ μηχανάς ἐπιδείξει ».

700. Βλ. Κυρίλλου Ιεροσολύμων, Κατήχησις ΙΕ΄, P.G. 33, 888 και Ε.Π.Ε. 2, σελ. 140-1, « ὀργάνω κέχρηται ἐκείνω, αὐτοπροσώπως δι’ αυτόῦ ἐνεργῶν ».

701. Βλέπε στις προηγούμενες παραπομπές αυτής και της προηγούμενης ενότητας.

702. Βλ. Εφραίμ Σύρου, Λόγος εις την συντέλειαν, σελ. 111, « λαλήσω ἐν ὀδύναις περί τοῦ δεινοῦ και ἀναιδεστάτου Δράκοντος », σελ. 112 « ὅταν ἐπιτελῶνται σημεῖα και τέρατα ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Δράκοντος », κ.α., και Ρωμανού, Εις την Β΄ Παρουσίαν, σελ. 269 « λόγους δε λαλήσει κατά τοῦ ὐψίστου ὁ δράκων ὁ ἀνήμερος ». Αξίζει να σημειωθεί πως στην Ορθόδοξη παράδοση συναντάμε συχνά την εμφάνιση του διαβόλου με την μορφή του δράκοντος. Βλ. σχετικά π.χ. στον βίο της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Μαρίνης και στον βίο του Αγίου Σίμωνος του Μυροβλύτου. Βλ. σχετικά και Προβατάκη Θωμά, ο διάβολος εις την Βυζαντινήν τέχνην, Συμβολή εις την έρευναν της Ορθοδόξου Ζωγραφικής και γλυπτικής, Θεσσαλονίκη 1980, σελ. 167-234. Αντίθετα, σε ειδωλολατρικές θρησκείες, όπως π.χ. στην Ιαπωνική Θρησκεία, ο δράκος λατρεύεται ως Θεός. Αυτή η αντίθεση φέρνει στο νου τον λόγο του Δαβίδ « οἱ θεοί τῶν εθνῶν δαιμόνια » ( Ψαλμοί, 95,5 ).

703. Βλ. Ρωμανού, Εις την Β΄ Παρουσίαν, Η΄, σελ. 269, « ὁ τοῖς καλοῖς ἀντικείμενος ».

704. Βλ. Ρωμανού, Εις την Β΄ Παρουσίαν, Η΄, σελ. 269, « ἵνα δε οὕτως ὀφθήσεται ὁ κατάρατος και ἀλάστωρ διάβολος ».

705. Βλ. Φωτίου, Εις το κατά Ιωάννην, Η΄, Johannes-Kommentare aus der griechischen kirche, Berlin, 1966, σελ. 59 και Ε.Π.Ε. 14, σελ. 149-150, « ἄλλοι δε φασίν οἰκειότερον οἶμαι, ὅτι ὁ ἀντίχριστος, ὅταν μέλλη ἔρχεσθαι, ὅς ἐστι και διάβολος, ἀνθρώπινον ὄργανον ἄξιον τῆς αὐτοῦ κακουργίας εὑρών δι’ αὐτοῦ πράξει … ἐξ οὗ ἄν ἀποτεχθείη ὁ διάβολος, ἤτοι ὁ ἄνθρωπος ἐν ᾧ πᾶσαν αὐτοῦ τήν ἐνέργειαν κενώσει καί ἐν αὐτῷ κατοικήσει ὁ διάβολος ». Βλ. και Εφραίμ, Λόγος εις την Παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 111.112.116.123-4.

706.  Βλ. Φωτίου, ο.π., « τοιοῦτον παῖδα φῦναι ὅλην χωρῆσαι δυνάμενον τήν ἐνέργειαν τοῦ Σατανᾶ »  και « ἄλλοι  δε  φασίν  οἰκειότερον  οἶμαι,  ὅτι  ὁ  ἀντίχριστος,  ὅταν  μέλλη  ἔρχεσθαι,  ὅς  ἐστι  και διάβολος, ἀνθρώπινον ὄργανον ἄξιον τῆς αὐτοῦ κακουργίας εὑρών δι’ αὐτοῦ πράξει … ».

707. Θεοδωρήτου Κύρου, Εις τον Δανιήλ, Ζ΄, ΚΣΤ΄, P.G. 81, 1433, « Οὕτω και ὁ διάβολος ἄξιον ὄργανον τῆς αὐτοῦ πονηρίας λαβών … ». Βλ., επίσης, Ρωμανού, Εις την Β΄ Παρουσίαν, σελ. 268, « τῆς αὐτοῦ πονηρίας ἐπάξιον ὄργανον ἀναλήψεται σώματος » και Φωτίου Κωνσταντινουπόλεως, Εις το κατά Ιωάννην, Johannes- Kommentare aus der griechischen kirche, Berlin, 1966, σελ. 59 και Ε.Π.Ε. 14, σελ. 149-150, « ὀ τοιοῦτος τρισάθλιος ἄνθρωπος, ἐν ῶ οἰκήσει ὁ διάβολος, και ὅς χρηματίσει ἀντίχριστος ».

708. Ιωάννου Δαμασκηνού, Περί Αντιχρίστου, σελ. 442.

709. Σχετικά με την Θεολογία της Εκκλησίας μας για τον Χριστό ως εικόνα του Θεού Πατρός βλ. Δημητρίου Τσελεγγίδη, Η Θεολογία της εικόνας και η ανθρωπολογική σημασία της, Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1984,

σελ. 24-31.

710. Βλ. Αρέθα, Ε.Α., ΜΣΤ΄, σελ. 410, « εἰκόνα δε τοῦ θηρίου τον Ἀντίχριστον λέγει, τουτέστιν τοῦ διαβόλου » και ΝΘ΄, σελ. 467, « ὠς γαρ Ἰησοῦς Χριστός και Θεός εἰκών τοῦ Θεοῦ ἀοράτου διά τῆς αὐτοῦ θεανδρικῆς ὑποστάσεως χρηματίζει, οὕτως και ὁ ἀντί τοῦ κατ’ οὐσίαν ἀοράτου διαβόλου κατ’ ἐνέργειαν τῆ ὁρατῆ * * ὑποστάσει χρηματίσει ».

711. Αρέθα Καισαρείας, Ε.Α., ΜΣΤ΄, σελ.. 410. Βλ. και Όσιος Ανδρέας ο δια Χριστόν σαλός, Ι.Μ. Παρακλήτου, σελ. 213.

712. Βλ. Ανδρέα Καισαρείας, Ε.Α., ΞΑ΄, σελ. 412, « ὅτι δε κοινωνοῦσιν ἀλλήλοις ὁ διάβολος και ὁ Ἀντίχριστος και ὁ ψευδοπροφήτης, ὥσπερ ταῖς πράξεσιν, οὕτω και τοῖς ὀνόμασι, δῆλον και ἐξ ὧν θηρίον ἕκαστος προσαγορεύεται ». Σ’ αυτό το σημείο δεν είναι άσκοπο να αναφέρουμε πως η λέξη « Σατανάς » σημαίνει « αντικείμενος » ενώ και ο Αντίχριστος ονομάζεται απ’ τον Παύλο στο Β΄ Θεσσαλονικείς, 2,4 ως ο « αντικείμενος και υπεραιρόμενος … ».

713. Βλ. Ανδρέα Καισαρείας, Ε.Α., ΞΑ΄, σελ. 412, « και ἐκ τοῦ τον δράκοντα δε, δηλαδή τον Σατανά, ἐπτά κεφαλάς και δέκα κέρατα συν τοσούτοις διαδήμασι ἐπιφερόμενον. Και το ἐκ τῆς θαλάσσης ἀναβαίνον θηρίον, δηλαδή τον Ἀντίχριστον, τῶ ὁμοίω φανῆναι σχήματι, την αὐτήν προσμαρτυρεῖ τούτοις βουλήν τε και ενέργειαν προς την τῶν ἀπατωμένων ἀπώλειαν ».

714. Διάλογος προς Ιουδαίον, ( e cod vatop 236 ), Turnhout 1994, σελ. 13.

715. Βλ. Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εις την Β΄ προς Θεσσαλονικείς, Ομιλία Γ΄, Β΄, P.G. 62, 482.

716. Λκ. 6,44 και Μθ. 12,33.

717. Γεν. 49,16.

718 Δαν. 9,27. Και Μθ. 24,15 και τα παράλληλα.

719. Β Θεσ/νικείς 2,3-4.

720. Διδαχή των δώδεκα Αποστόλων, XVI, Β.Ε.Π.Ε.Σ. 2, σελ. 220. Βλ. και Διαταγαί Αποστόλων, Ζ΄, ΧΧΧΙΙ, Β.Ε.Π.Ε.Σ. 2, σελ. 127.

721.  Ειρηναίου, Έλεγχος, V, 25,1, σελ. 309.

722.  Ειρηναίου, Έλεγχος, V, 25,1, σελ. 309.

723.  Ειρηναίου, Έλεγχος, V, 25,1, σελ. 309.

724.  Ειρηναίου, Έλεγχος, V, 25,1, σελ. 309.

725.  Ειρηναίου, Έλεγχος, V, 25,1, σελ. 309.

726. Ειρηναίου , Έλεγχος, V, 25,1, σελ. 309.

727. Ειρηναίου V, 29,2, σελ. 366-7.

728. Ιππολύτου, Εις τον Δανιήλ Δ΄, IL, σελ. 104.

729. Ιππολύτου, Εις τον Δανιήλ,, IL, σελ. 105 ( απ’ το Ιερεμία 4,11 ).

730. Κυρίλλου Ιεροσολύμων, Κατήχησις ΙΕ΄, ΙΕ΄, P.G. 33, 892 και Ε.Π.Ε. 2, σελ. 142.

731. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 125.

732. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 125.

733. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 125. 

734. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 114. 

735. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 116. 

736. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 116. 

737. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 119. 

738. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 119. 

739. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 124. 

740. Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 125. 741 Εφραίμ, Λόγος εις την παρουσίαν του Κυρίου, σελ. 125.

742. Γρηγορίου Θεολόγου, Ορισμοί πρόχειροι, Ποίημα ΛΔ΄, Ε.Π.Ε. 9, σελ. 446.

743. Θεοδωρήτου, Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, Ε΄, ΚΓ΄, P.G. 83, 525 B. 744 Θεοδωρήτου, Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, Ε΄, ΚΓ΄, P.G. 83, 525 B. 745 Θεοδωρήτου, Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, Ε΄, ΚΓ΄, P.G. 83, 525 D. 746 Θεοδωρήτου, Αιρετικής κακομυθίας επιτομή, Ε΄, ΚΓ΄, P.G. 83, 525.

747. Φωτίου, Εις το κατά Ιωάννην, Η΄, Johannes-Kommentare aus der griechischen kirche, Berlin, 1966, σελ. 59 και Ε.Π.Ε. 14, σελ. 149-150.

748. Περί Συντελείας, ΧΧV, σελ. 285.

749. Οικουμενίου , VII, σελ. 174.

750. Ωριγένους, « Κατά Κέλσου », ς XLV, ΒΕΠΕΣ 10, σελ. 94.

751. Οικουμενίου, Ε.Α., VIII, σελ. 197.

752. Ανδρέα, Ε.Α., ΜΣΤ΄, σελ. 360.

753. Ανδρέα, Ε.Α., ΟΒ΄, 453.

754. Ανδρέα, Ε.Α., ΜΣΤ΄, σελ. 360.

755. Ανδρέα, Ε.Α., ΜΣΤ΄, σελ. 360.

756. Ιωάννου Καντακουζηνού, Κατά Ιουδαίων, Η΄, σελ. 212. Βλ. και Γεωργίου Φραντζή, Χρονικόν Μέγα, Β΄, ΙΒ΄, P.G. 156, 779 ή Ψευδοσφραντζή, « Χρονικόν », 2.2, Georgios Sphrantzes, Memorii 1401-1477, Bucharest 1966, σελ. 312-3.