Παρασκευή 30 Οκτωβρίου 2026

Η ερμηνεία της υπερβατολογικής φαντασίας από τον Heidegger 1

Η Κριτική του καθαρού λόγου (ΚΡΜ) και η ηπειρωτική φιλοσοφία:

Η ερμηνεία της υπερβατολογικής φαντασίας από τον Heidegger 1

Dahlstrom, Daniel O. “The Critique of Pure Reason and Continental Philosophy: Heidegger’s Interpretation of Transcendental Imagination.” The Cambridge Companion to Kant’s Critique of Pure Reason. Ed: Paul Guyer. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. 380-400.


I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ


Η Κριτική του καθαρού λόγου αποτελεί σταθερή πηγή έμπνευσης για τους φιλοσόφους της ευρωπαϊκής ηπείρου εδώ και πολύ περισσότερο από έναν αιώνα. Στη Γερμανία, η θεωρητική προοπτική του Kant άσκησε αισθητή επίδραση ακόμη και σε στοχαστές που προσπαθούσαν να αποστασιοποιηθούν από τη νεοκαντιανή σκέψη. Η αμφιλεγόμενη αναδιαμόρφωση του φαινομενολογικού εγχειρήματος του Husserl σύμφωνα με υπερβατολογικές κατευθύνσεις που κληρονομήθηκαν από τον Kant παραμένει εμφανής στις πρώιμες κριτικές αναθεωρήσεις της μεθόδου του Husserl από τον Heidegger. Για τον Jaspers, «η μοίρα της φιλοσοφίας εξαρτάται από τη στάση μας απέναντι στον Kant», ακριβέστερα, από την ικανότητά μας να διακρίνουμε την κριτική μέθοδο από τα άκριτα στοιχεία του καντιανού συστήματος.²

Στη Γαλλία, η εστίαση στη θεωρητική φιλοσοφία του Kant είναι εξίσου διαδεδομένη, αν και περισσότερο κριτική. Ο Sartre διαμορφώνει την ανάλυσή του για το φαινόμενο, την υπέρβαση, την εαυτότητα και τους άλλους σε άμεση αντιπαράθεση με τις αντίστοιχες αντιλήψεις του Kant. Παρομοίως, εντοπίζοντας τους υπερβατολογικούς όρους της γνώσης στην αλληλεπίδραση του βιωμένου σώματος με το περιβάλλον του, ο Merleau-Ponty συλλαμβάνει το έργο του ως ριζική αναθεώρηση της φιλοσοφίας του Kant.⁴ Στην Κριτική φιλοσοφία του Kant («ένα βιβλίο για έναν εχθρό»), ο Deleuze επιχειρεί να δείξει πώς σε καθεμία από τις Κριτικές κυριαρχεί μια διαφορετική ιεραρχική διάταξη των ικανοτήτων, χωρίς όμως —και αυτό αποτελεί προσόν του Kant— να καταστέλλονται οι διαφορές τους ή να παραβλέπεται η ανθρώπινη περατότητα. Παρότι υποστηρίζει μια κριτική αντιστροφή του διαφωτιστικού εγχειρήματος του Kant, ο Foucault επιμένει ότι το δικό του έργο είναι κριτικό με τρόπο ανάλογο προς την καντιανή σημασία του όρου και ότι πλαισιώνεται από την καντιανή αντίληψη του υπερβατολογικού. Ο Derrida, στις αποδομητικές προσπάθειές του να δείξει ότι οτιδήποτε θα μπορούσε να συνιστά υπερβατική νομιμοποίηση πρέπει πάντοτε να «αναβάλλεται», επισημαίνει επανειλημμένα αναλογίες με τις υπερβατολογικές κινήσεις του Kant στην Κριτική του καθαρού λόγου, ενώ παράλληλα χρησιμοποιεί ελεύθερα την ορολογία της.⁷

Ωστόσο, παρά την προσοχή που έχουν αφιερώσει στη θεωρητική φιλοσοφία του Kant επιφανείς «ηπειρωτικοί φιλόσοφοι», μόνο ο Heidegger προσφέρει μια ερμηνεία ολόκληρης της Κριτικής του καθαρού λόγου. Στο Ο Kant και το πρόβλημα της μεταφυσικής (1929· στο εξής KPM) και σε πέντε διαφορετικούς κύκλους παραδόσεων από το 1926 έως το 1936 —οι οποίοι εκτείνονται στις φάσεις που ο ίδιος χαρακτήρισε μεταφυσική και μεταμεταφυσική— ο Heidegger εξετάζει εξονυχιστικά σχεδόν κάθε χωρίο της Κριτικής. Σύμφωνα με τον Heidegger, το KPM προέκυψε καθώς πληθαίνονταν οι παρερμηνείες του Είναι και χρόνος (1927) και εκείνος διέκρινε στην καντιανή διδασκαλία περί σχηματισμού μια σύνδεση ανάμεσα στο παραδοσιακό πρόβλημα του Είναι («το πρόβλημα των κατηγοριών») και στο φαινόμενο του χρόνου, γεγονός που τον οδήγησε να ερμηνεύσει τον Kant ως «συνήγορο του ερωτήματος περί του Είναι» που έθετε ο ίδιος (XIV/xv–xvi). Ο Heidegger θεωρεί τα μεταγενέστερα κείμενά του για την Κριτική —τις παραδόσεις του 1935–1936 για το Σύστημα των αρχών και το δοκίμιο του 1961 «Η θέση του Kant για το Είναι»— ως απόπειρες να «ανακαλέσει» την «υπερερμηνεία» του KPM (XIV/xvi). Αφήνοντας πίσω τις αναλύσεις της υποκειμενικότητας στο KPM, ο Heidegger επιδιώκει αποφασιστικά σε αυτά τα μεταγενέστερα έργα να καταδείξει πώς η κατά την άποψή του πενιχρή και υπερβολικά περιορισμένη καντιανή σύλληψη του Είναι ως αντικειμενικότητας των αντικειμένων κατέχει κεντρική θέση στη νεότερη, μεταφυσική έννοια του Είναι.¹¹

Παρ’ όλα αυτά, από όλες τις μελέτες του Heidegger για την Κριτική του καθαρού λόγου, το KPM παραμένει, θα μπορούσε να υποστηριχθεί, η σημαντικότερη, όχι μόνο λόγω της επίδρασής του σε άλλους, αλλά και λόγω της αμφιλεγόμενης ερμηνείας του της Υπερβατολογικής Αναλυτικής. Ο ίδιος ο Heidegger εξακολουθούσε να συνιστά το βιβλίο, παρά τις αδυναμίες του, δημοσιεύοντας μια τέταρτη έκδοση ακόμη και το 1973. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους ομολόγους τους στην ηπειρωτική Ευρώπη, οι αγγλοαμερικανοί μελετητές έχουν αφιερώσει πολύ λιγότερη προσοχή στο KPM.¹² Το παρόν κεφάλαιο συμβάλλει στην κάλυψη αυτού του ελλείμματος, εξετάζοντας την κεντρική θέση του KPM ότι η Υπερβατολογική Αναλυτική επιτυγχάνει μόνο εφόσον αποδίδει στην υπερβατολογική φαντασία τον θεμελιωτικό ρόλο σε κάθε αντικειμενική γνώση. Η ερμηνεία του Heidegger, όπως θα δείξω, διαθέτει όχι μόνο ισχυρά κειμενικά ερείσματα, αλλά και έναν ιδιαίτερα φαινομενολογικό και ρεαλιστικό χαρακτήρα, ο οποίος έχει καθοριστική βαρύτητα για το ζήτημα της βασιμότητάς της. Καταλήγοντας, επισημαίνω επίσης έναν θεμελιώδη περιορισμό αυτής της ερμηνείας ως ανάγνωσης της Υπερβατολογικής Αναλυτικής, ακόμη και αν γίνει δεκτός αυτός ο φαινομενολογικός ρεαλισμός.

Πριν στραφούμε, ωστόσο, στην ίδια την ερμηνεία του Heidegger, χρειάζεται μια παρατήρηση για την έκφραση «φαινομενολογικός ρεαλισμός», καθώς η νοηματική συνοχή της σύνδεσης αυτών των εννοιών ενδέχεται να μην είναι αυτονόητη και καθώς ο Heidegger απορρίπτει τόσο τον ρεαλισμό όσο και τον ιδεαλισμό ως τρόπους χαρακτηρισμού των δικών του φιλοσοφικών προσπαθειών, τόσο τότε όσο και αργότερα. Θεωρεί τον λόγο περί ρεαλισμού ή ιδεαλισμού απότοκο μιας παραπλανημένης γνωσιοθεωρίας —παραπλανημένης επειδή στηρίζεται σε μια οντολογικά αφελή παραδοχή για τη φύση της σχέσης υποκειμένου και αντικειμένου. Σε αυτή τη συνάφεια, ο Heidegger επισημαίνει ιδιαίτερα την υπερβολικά βεβιασμένη διερεύνηση, από τον Kant και τους μεταγενέστερους «επιγόνους» του —τους Νεοκαντιανούς—, του θεμελίου της δυνατότητας της σχέσης της συνείδησης με το αντικείμενό της.¹³ Επικεντρώνοντας την ανάλυση της ανθρώπινης ύπαρξης στο εν-τω-κόσμω-είναι και όχι στο έχειν συνείδηση, ο Heidegger επιχειρεί στο Είναι και χρόνος να παράσχει την απαιτούμενη θεμελιώδη οντολογία και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να άρει το κίνητρο για τη διατύπωση ρεαλιστικών ή ιδεαλιστικών θεωριών της γνώσης.

Ωστόσο, μολονότι είναι εσφαλμένο ή, τουλάχιστον, παραπλανητικό να χαρακτηρίζει κανείς τη φιλοσοφική θέση του ίδιου του Heidegger ως ρεαλιστική, η ανάγνωσή του της γνωσιοθεωρίας της Κριτικής του καθαρού λόγου παρουσιάζει αδιαμφισβήτητες συγγένειες με μια ερμηνεία που αυτοχαρακτηρίζεται ρεαλιστική και την οποία ο ίδιος συνιστά στους φοιτητές του: εκείνη του Alois Riehl.¹⁴ Ο Riehl υποστηρίζει, σύμφωνα με τη γνωστή —ή διαβόητη— θέση του, ότι, για τον Kant, «η ύπαρξη των πραγμάτων είναι δεδομένη, ανεξάρτητα από τη συνείδηση», ότι «οι αντιλήψεις είναι τα φαινόμενα πραγμάτων που υπάρχουν καθαυτά» και ότι ο ιδεαλισμός του Kant ισχύει αποκλειστικά για τον χώρο και τον χρόνο, ως μέσο περιορισμού της «καθαρής γνώσης», αλλά όχι για τις λογικές λειτουργίες και τις έννοιες των πραγμάτων εν γένει που αντιστοιχούν σε αυτές τις λειτουργίες.15 «Η πραγματικότητα των πραγμάτων που εποπτεύονται μέσα σε αυτές τις μορφές [δηλαδή στον χώρο και στον χρόνο] παραμένει άθικτη σε αυτή τη διδασκαλία· επιπλέον, η τελευταία την καθιστά αναμφισβήτητη. Η ιδεατότητα του χώρου ανασκευάζει τον ιδεαλισμό των εξωτερικών πραγμάτων και αποδεικνύει τον “δυϊσμό”».¹⁶ Συγχρόνως, ο Riehl επιμένει ότι ο δυϊσμός εδώ δεν είναι ένας «διπλασιασμός των αντικειμένων», αλλά οι δύο σημασίες «του ίδιου αντικειμένου»: ως φαινομένου σε σχέση με την αισθητηριακή εποπτεία και ως πράγματος καθαυτού «ανεξάρτητα από αυτή τη σχέση».17 Όπως θα καταστεί φανερό αργότερα, η ερμηνεία του Heidegger απηχεί καθεμία από αυτές τις θέσεις —παρόλο που ο ίδιος απορρίπτει την άποψη ότι το πρωταρχικό εγχείρημα της Κριτικής είναι να παράσχει μια γνωσιοθεωρία της επιστήμης.¹⁸

Ούτε οι συγγένειες της προσέγγισής του με τη ρεαλιστική ερμηνεία του Riehl είναι ασύμβατες με τις έρευνες που ο Heidegger θεωρεί υποδειγματικές της φαινομενολογίας του Husserl —δηλαδή της φαινομενολογίας των Λογικών ερευνών, πριν από τη διαβόητη στροφή του Husserl προς τον υπερβατολογικό ιδεαλισμό. Για παράδειγμα, ο Heidegger ερμηνεύει την προθετικότητα ως την αποφασιστικότερη ανακάλυψη της φαινομενολογίας του Husserl ακριβώς επειδή ο Husserl δεν συγχέει το αντικείμενο της προθετικότητας (της συνείδησης) με μια παράσταση του αντικειμένου της, μια σύγχυση που αποτελεί το πρώτο βήμα στον ολισθηρό κατήφορο του ιδεαλισμού. Επιπλέον, όπως υποστηρίζει ο Heidegger, στις Λογικές έρευνες και σε οξεία αντίθεση προς τον Brentano, ο Husserl όχι μόνο διακρίνει σαφώς το αντικείμενο από το περιεχόμενο της προθετικότητας (της συνείδησης), αλλά επίσης —μέσω της θεωρίας του για τη σύμπτωση αυτού που εννοείται με αυτό που γίνεται αντιληπτό— εξηγεί πώς είναι δυνατή η γνώση του ίδιου του αντικειμένου (die Sache selbst). Ενώ η φαινομενολογία διερευνά την ουσιώδη συγκρότηση των ψυχικών ενεργημάτων και περιεχομένων —για παράδειγμα, της αντίληψης, της φαντασίας, της νοηματοδότησης— ακριβώς ενόψει του ρόλου τους στη γνώση, ο Heidegger, στον σχολιασμό του της Κριτικής, εξετάζει μέσα από έναν φαινομενολογικό φακό την ανάλυσή τους από τον ίδιο τον Kant. Ωστόσο, ούτε αυτή η διερεύνηση ούτε ο σχολιασμός του Heidegger συνεπάγονται ότι η αντικειμενική πραγματικότητα —για να χρησιμοποιήσουμε μια καντιανή έκφραση που προτιμά ο Riehl— δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια ιδέα.¹⁹

2. ΟΙ ΔΥΟ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Κριτικής του καθαρού λόγου

Σημειώσεις:

Ευχαριστώ τους Alfredo Ferrarin και Manfred Kuehn για τις προσεκτικές και κριτικές αναγνώσεις μιας προγενέστερης εκδοχής αυτού του κεφαλαίου.


1 Μολονότι η επίδραση της θεωρητικής φιλοσοφίας του Kant στην υπερβατολογική στροφή του Husserl (περί το 1907) είναι αμφιλεγόμενη, ο Husserl εξυμνεί σαφώς την κληρονομιά της στο «Kant und die Idee der Transzendentalphilosophie» (1924)· βλ. Edmund Husserl, Erste Philosophie (1923/24), επιμ. R. Boehm (The Hague: Martinus Nijhoff, 1956), σ. 286· Iso Kern, Husserl und Kant. Eine Untersuchung über Husserls Verhältnis zu Kant und zum Neukantianismus (The Hague: Martinus Nijhoff, 1964), σ. 28–31.

2 Karl Jaspers, The Great Philosophers, μτφρ. Ralph Manheim (New York: Harcourt, Brace & World, 1962), σ. 380· Philosophy, μτφρ. E. B. Ashton, τόμ. I (Chicago: University of Chicago Press, 1969), σ. 2, 79–83· βλ. Raymond Langley, «Kantian Continuations in Jaspers», στο Karl Jaspers, επιμ. Joseph Koterski και Raymond Langley (Amherst, NY: Humanities, 2003), σ. 193–204.

3 Jean-Paul Sartre, Being and Nothingness, μτφρ. Hazel Barnes (New York: Philosophical Library, 1956), σ. xlviii–l, lix, 133, 148, 225–230· The Transcendence of the Ego, μτφρ. Forrest Williams και Robert Kirkpatrick (New York: Noonday, 1957), σ. 32–35, 43, 54.

4 Maurice Merleau-Ponty, Phenomenology of Perception, μτφρ. Colin Smith (London: Routledge, 1962), σ. ix–xviii, 60 κ.ε., 218 κ.ε., 301–304· M. C. Dillon, «Apriority In Kant and Merleau-Ponty», Kant-Studien 78 (1987): 403–423.

5 Gilles Deleuze, Negotiations, 1972–1990, μτφρ. Martin Joughin (New York: Columbia University Press, 1990), σ. 6· Kant’s Critical Philosophy, μτφρ. Hugh Tomlinson και Barbara Habberjam (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1993)· ο Deleuze επιστρέφει στην Κριτική του καθαρού λόγου στις παραδόσεις του στη Vincennes το 1978, «Synthesis and Time» (www.webdeleuze.com).

6 Michel Foucault, Essential Works, μτφρ. Robert Hurley και άλλοι, τόμ. I (New York: New Press, 1997), σ. 303–319· βλ. Gary Gutting, Michel Foucault’s Archaeology of Scientific Reason (Cambridge: Cambridge University Press, 1989), σ. 2 κ.ε., 182–185, 198–201, 262· Christina Hendricks, «Foucault’s Kantian critique: Philosophy and the Present», Philosophy & Social Criticism 34/4 (2008): 357–382, και Marc Djaballah, Kant, Foucault, and Forms of Experience (London: Taylor & Francis Group, 2008).

7 Jacques Derrida, Dissemination, μτφρ. Barbara Johnson (Chicago: University of Chicago Press, 1981), σ. 168: «Η διαφορά, η εξαφάνιση κάθε πρωταρχικής παρουσίας, είναι συγχρόνως ο όρος δυνατότητας και ο όρος αδυνατότητας της αλήθειας». Βλ. Stephen Watson, «Regulations: Kant and Derrida at the End of Metaphysics», στο Deconstruction and Philosophy, επιμ. John Sallis (Chicago: University of Chicago Press, 1987), σ. 71–86, και Daniel W. Smith, «Deleuze and Derrida, Immanence and Transcendence», στο Between Deleuze and Derrida, επιμ. Paul Patton και John Protevi (London: Continuum, 2003), σ. 65, σημ. 18. Όπως πολλοί Γάλλοι στοχαστές, ο Lyotard αντλεί περισσότερη έμπνευση από την Κριτική της κριτικής δύναμης παρά από την Κριτική του καθαρού λόγου, αλλά εκλαμβάνει την καντιανή ανάλυση των a priori όρων της γνώσης, κατά ειρωνικό τρόπο, ως προάγγελο της απονομιμοποιητικής αποκάλυψης των γλωσσικών παιγνίων της επιστήμης· The Postmodern Condition, μτφρ. Geoff Bennington και Brian Massumi (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984), σ. 38 κ.ε.

8 Για μια επισκόπηση του «σχολιασμού» του Heidegger, η οποία περιλαμβάνει άρθρα, βιβλία και παραδόσεις που δημοσιεύτηκαν μετά τον θάνατό του, βλ. τη μελέτη μου «Heidegger’s Kantian Turn: Notes to his Commentary on the Kritik der reinen Vernunft», Review of Metaphysics 45/2 (1991): 329–361.

9 Martin Heidegger, Kant und das Problem der Metaphysik, επιμ. Friedrich-Wilhelm von Herrmann, Gesamtausgabe, τόμ. 3 (Frankfurt am Main: Klostermann, 1991). Όλοι οι αριθμοί που εμφανίζονται μόνοι τους μέσα σε παρενθέσεις σε αυτό το κεφάλαιο παραπέμπουν σε αυτή την έκδοση και ακολουθούνται από μια κάθετο και τους αντίστοιχους αριθμούς σελίδων του Kant and the Problem of Metaphysics, μτφρ. Richard Taft (Bloomington: Indiana University Press, 1990). Όλες οι μεταφράσεις, ωστόσο, είναι δικές μου.

10 Martin Heidegger, Die Frage nach dem Ding: Zu Kants Lehre von den transzendentalen Grundsätzen, επιμ. Petra Jaeger, Gesamtausgabe, τόμ. 41 (Frankfurt am Main: Klostermann, 1984· αυτοτελής έκδοση το 1962)· αγγλική μετάφραση: What is a Thing?, μτφρ. W. B. Barton, Jr. και Vera Deutsch (Chicago: Regnery, 1967)· «Kants These über das Sein» (1961), στο Wegmarken, 1919–1958, επιμ. Friedrich-Wilhelm von Herrmann, Gesamtausgabe, τόμ. 9 (Frankfurt am Main: Klostermann, 1996)· «Kant’s Thesis about Being», στο Pathmarks, επιμ. William McNeill (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), σ. 337–363.

11 «Kants These über das Sein», σ. 288 κ.ε.· βλ. επίσης Martin Heidegger, Nietzsche II (Pfullingen: Neske, 1961), σ. 231 κ.ε., και Der Satz vom Grund (Pfullingen: Neske, 1978), σ. 115. Ο Heidegger πιθανότατα θεωρούσε ότι η μετατοπισμένη προς την ιστορία του Είναι («seynsgeschichtliche») εστίαση των μεταγενέστερων αναγνώσεών του αρκούσε για να ανακαλέσει την «υπερερμηνεία» («Überdeutung») στην οποία κυριαρχούσε το Είναι και χρόνος —μολονότι σε αυτές τις αναγνώσεις ο Kant παρουσιάζεται ακόμη πιο αρνητικά, ως εισηγητής μιας θεωρητικής σύλληψης του Είναι των όντων ως αντικειμενικότητας των αντικειμένων, η οποία αφήνει τις αξιώσεις υπέρ του πρακτικού λόγου σε κατάσταση κακοπιστίας.

12 Αξιοσημείωτες εξαιρέσεις: η βιβλιοκρισία του L. W. Beck για το Kant and the Problem of Metaphysics, στο Philosophical Review 72/3 (1963): 396–398· Charles Sherover, Heidegger, Kant and Time (Bloomington: Indiana University Press, 1971)· Wayne Waxman, Kant’s Model of the Mind (New York: Oxford University Press, 1991)· Béatrice Longuenesse, Kant and the Capacity to Judge (Princeton: Princeton University Press, 1998)· Gary Banham, Kant’s Transcendental Imagination (London: Palgrave, 2006).

13 Martin Heidegger, Metaphysische Anfangsgründe der Logik, επιμ. Klaus Held, Gesamtausgabe, τόμ. 26, δεύτερη έκδοση (Frankfurt am Main: Klostermann, 1990), σ. 163 κ.ε.

14 Martin Heidegger, Phänomenologische Interpretationen von Kants Kritik der reinen Vernunft, επιμ. Ingtraud Görland, Gesamtausgabe, τόμ. 25, δεύτερη έκδοση (Frankfurt am Main: Klostermann, 1987), σ. 8· οι επικρίσεις του Heidegger για τις προτεινόμενες από τον Riehl «διορθώσεις» της διατύπωσης ορισμένων χωρίων υπογραμμίζουν περαιτέρω την προσοχή που έδινε στην προσέγγιση του Riehl· KPM 84 σημ. 118/57 σημ. 118, 182 σημ. 252/124 σημ. 252.

15 Alois Riehl, Der Philosophische Kritizismus, πρώτος τόμος, δεύτερη, εκ νέου συνταγμένη έκδοση (Leipzig: Engelmann, 1908), σ. 395–398, 403–413, 561, 571 κ.ε.· δεύτερος τόμος, δεύτερο μέρος (Leipzig: Engelmann, 1887), σ. 171. Βλ. επίσης Michael Heidelberger, «Kantianism and Realism: Alois Riehl (and Moritz Schlick)», στο The Kantian Legacy in Nineteenth Century Science, επιμ. Michael Friedman και Alfred Neumann (Cambridge, MA: MIT Press, 2006), σ. 227–248. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ενθουσιασμός του Heidegger γι’ αυτή τη ρεαλιστική αλλά καντιανή προσέγγιση, η οποία ασκεί κριτική στον εμπειρισμό, είναι εμφανής στην πρώτη ακαδημαϊκή δημοσίευσή του, «Das Problem der Realität in der neuzeitlichen Philosophie», όπου εξυμνείται το έργο του Oswald Külpe, της άλλης σημαντικής μορφής, πέρα από τον Riehl, που συνδέεται με τον νεοκαντιανό ρεαλισμό —αν και ο Heidegger προσθέτει ότι ο υπερβατολογικός ιδεαλισμός του Eduard von Hartmann προετοιμάζει τον δρόμο γι’ αυτή την εξέλιξη· βλ. Martin Heidegger, Frühe Schriften, επιμ. Friedrich-Wilhelm von Herrmann, Gesamtausgabe, τόμ. 1 (Frankfurt am Main: Klostermann, 1978), σ. 1–15.

16 Der philosophische Kritizismus, πρώτος τόμος (1908), σ. 404· βλ. επίσης Oswald Külpe, Immanuel Kant, τρίτη έκδοση (Leipzig: Teubner, 1912), σ. 75: «Γιατί, λοιπόν, θα έπρεπε η υποκειμενικότητα των μέσων προσδιορισμού να καθιστά αδύνατη τη γνώση των πραγματικοτήτων όπως είναι καθαυτές;»

17 Der philosophische Kritizismus, πρώτος τόμος (1908), σ. 406.

18 Η αναφορά στον Riehl σε αυτή τη συνάφεια είναι αποκαλυπτική, όχι μόνο επειδή μπορεί να θεωρηθεί ο Νεοκαντιανός που επιμένει περισσότερο στην ευθυγράμμιση της φιλοσοφικής προσέγγισης του Kant με τις σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις —για παράδειγμα, τη μη ευκλείδεια γεωμετρία—, αλλά και επειδή ο Cassirer τον παρουσιάζει, ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, ως τον εισηγητή εκείνου του είδους γνωσιοθεωρητικής ερμηνείας της Κριτικής που αποτελεί τον ακριβή αντίποδα και, μάλιστα, τον στόχο του KPM· Ernst Cassirer, «Bemerkungen zu Martin Heideggers Kant-Interpretation», Kant-Studien XXXVI/1 (1931): 2 κ.ε.

19 Για την ερμηνεία της φαινομενολογίας των Λογικών ερευνών του Husserl από τον Heidegger προς αυτή τη ρεαλιστική κατεύθυνση, βλ. Prolegomena zur Geschichte des Zeitbegriffs, επιμ. Petra Jaeger, Gesamtausgabe, τόμ. 20 (Frankfurt am Main: Klostermann, 1979), σ. 54 κ.ε.

Δεν υπάρχουν σχόλια: