Τετάρτη 28 Οκτωβρίου 2026

Gadamer - Η Ιδέα του Αγαθού στην πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία (5)

  Συνέχεια από: Τρίτη 20 Οκτωβρίου 2026

Η Ιδέα του Αγαθού στην πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία 

Die Idee des Guten zwischen Plato und Aristoteles

Hans-Georg Gadamer

Αγγλική μετάφραση, εισαγωγή και σχολιασμός του P. Christopher Smith

Yale University Press • Νιου Χέιβεν και Λονδίνο

Ελληνική μετάφραση από την αγγλική έκδοση

Οι αστερίσκοι (*) οριοθετούν προσθήκες του Γκάνταμερ στην αγγλική έκδοση. Οι αγκύλες διατηρούν τις επεξηγήσεις της αγγλικής μετάφρασης. Οι σημειώσεις του Smith επισημαίνονται ως σημειώσεις του μεταφραστή της αγγλικής έκδοσης• οι υπόλοιπες ανήκουν στον συγγραφέα, εκτός αν δηλώνεται διαφορετικά. Η Εισαγωγή του μεταφραστή παρουσιάστηκε σε τρεις αναρτήσεις (1η, 2η & 3η) ενώ ο Πρόλογος Χανς-Γκέοργκ Γκάνταμερ βρίσκεται στη 4η ανάρτηση.

Ι  Το υπό εξέταση ζήτημα

Αν ανασκοπήσει κανείς την έρευνα των τελευταίων πενήντα ετών για την αρχαία φιλοσοφία —και έχουν περάσει περισσότερα από πενήντα χρόνια αφότου το βιβλίο του Werner Jaeger για τον Αριστοτέλη έδωσε νέα και σημαντικά ερεθίσματα στην έρευνα αυτού του πεδίου—, βρίσκεται ολοένα περισσότερο σε αμηχανία μπροστά στα πορίσματά της. Στον Werner Jaeger κυριαρχούσε ακόμη ένα απλό σχήμα, που περιέγραφε την εξέλιξη του Αριστοτέλη από πλατωνικό σε επικριτή της πλατωνικής θεωρίας των ιδεών και, τελικά, σε εμπειριστή. Βέβαια, ήδη τότε θα μπορούσε κανείς να αμφισβητήσει την καθολική ισχύ αυτής της κατασκευής. Ωστόσο, ξεκινώντας από μια γραμματολογική και ιστορική ερμηνεία των Μετά τα φυσικά του Αριστοτέλη, ο Jaeger προέβαλε προς τα πίσω και προς τα εμπρός μια γραμμή εξέλιξης, με άξονα την απομάκρυνση του Αριστοτέλη από τη θεωρία των ιδεών. Υπέρ του μπορούσε τουλάχιστον να ειπωθεί ότι η κατασκευή του ήταν σαφής και μονοσήμαντη, πέρα από το γεγονός ότι οι αναλύσεις του αποκάλυψαν τον τεχνητό χαρακτήρα της μέχρι τότε εκδοτικής συγκρότησης του αριστοτελικού corpus. Ήδη τότε, ασφαλώς, είχε επισημανθεί ότι η «πρωτο-φυσική» στην οποία κατέληγε η κατασκευή του διέθετε πολύ λιγότερο ευδιάκριτα περιγράμματα από την «πρωτο-μεταφυσική» του και ότι, από γραμματολογική και ιστορική άποψη, δεν μπορούσε να τεκμηριωθεί πειστικά, δεδομένης της κατάστασης στην οποία μας παραδόθηκαν τα βιβλία των Φυσικών. Πάνω απ’ όλα όμως, [ο ισχυρισμός του ότι εντόπισε] μια «εξέλιξη» στην ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη —την οποία ο Jaeger, με μια κάποια ισοπεδωτική επιπολαιότητα, κατάφερε να εντάξει στο σχήμα του χρησιμοποιώντας μόνο τμήματα των Ηθικών Ευδημείων— συνάντησε πολύ σύντομα βάσιμες αντιρρήσεις. Ιδιαίτερα προβληματική φαινόταν η θέση που απέδιδε ο Jaeger στον Προτρεπτικό μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Στο μεταξύ διαθέτουμε, για σύγκριση, και το έργο του J. Düring1. Σήμερα θεωρείται διαπιστωμένο ότι σε κανένα σημείο του συνόλου των παραδεδομένων αριστοτελικών έργων δεν επιστρέφουμε σε έναν Αριστοτέλη που δεν ασκεί κριτική στην πλατωνική θεωρία των ιδεών· αλλά και ότι δεν φτάνουμε ποτέ σε ένα σημείο όπου ο Αριστοτέλης παύει πράγματι να είναι πλατωνικός. Αν ξεκινήσουμε από αυτό το δεδομένο, τίθεται εκ νέου το ερώτημα τι ακριβώς σήμαινε το να είναι κανείς «πλατωνικός».

Είναι αναπόφευκτο αυτή η δυσκολία στην κατανόηση του Αριστοτέλη να επηρεάσει, με τη σειρά της, και την κατανόησή μας για τον Πλάτωνα. Τώρα που η βεβαιότητά μας ότι μπορούμε να διακρίνουμε εξελικτικές φάσεις στο έργο του Αριστοτέλη έχει σχεδόν εξανεμιστεί, ανακύπτει επιτακτικά το ερώτημα μήπως το ίδιο ισχύει και για τον Πλάτωνα. Υπάρχουν επαρκή θεμέλια για την επικρατούσα ιστορικογενετική θεώρηση των πλατωνικών συγγραμμάτων; Σήμερα κυριαρχεί η αντίληψη ότι τη δογματική θεωρία των ιδεών —την οποία υποτίθεται πως δίδαξε αρχικά ο Πλάτων και η οποία, με νεοπλατωνικές αποχρώσεις, διαμόρφωσε την κατανόησή μας για την πλατωνική φιλοσοφία ως θεωρία δύο κόσμων— την ανακάλεσε αργότερα ή, τουλάχιστον, τη μετρίασε ο ίδιος, ασκώντας αυτοκριτική και αναθεωρώντας τη διδασκαλία του. Ακόμη και σήμερα, πολλοί ερευνητές εμμένουν στην πεποίθηση ότι ο Παρμενίδης μαρτυρεί μια τέτοια αυτοκριτική.

Για τη θεωρία αυτή, ωστόσο, είναι σχεδόν μοιραίο το γεγονός ότι η αρχαία παράδοση δεν αναφέρει ποτέ μια τέτοια μεταβολή απόψεων ούτε στον Πλάτωνα ούτε στον Αριστοτέλη — με εξαίρεση μία μόνο παρατήρηση στα Μετά τα φυσικά, Μ 4, 1078b10, η οποία παρουσιάζει τη θεωρία των αριθμών ως όψιμη μορφή της θεωρίας των ιδεών. Ο Αριστοτέλης παραπέμπει στον Φαίδωνα εξίσου πρόθυμα όσο και στον Παρμενίδη ή στον Τίμαιο και δεν φαίνεται να έχει αντιληφθεί καθόλου ότι ο ίδιος ο Πλάτων έθεσε ποτέ υπό αμφισβήτηση τη δογματική θεωρία του περί ιδεών. Είναι αλήθεια ότι, για τον σύγχρονο αναγνώστη, είναι σχεδόν υπερβολικά εμφανές πως ο ύστερος Πλάτων του Παρμενίδη στέκεται απολύτως ισάξιος με τον Αριστοτέλη ως επικριτής της θεωρίας των ιδεών. Ακόμη και το περίφημο επιχείρημα του «τρίτου ανθρώπου», όπως είναι γνωστό, απαντά όχι μόνο στην κριτική των ιδεών στα Μετά τα φυσικά του Αριστοτέλη αλλά και στον Παρμενίδη. Ασφαλώς, η χειρότερη από όλες τις υποθέσεις θα ήταν να δεχτούμε ότι ο Αριστοτέλης αγνόησε την αυτοκριτική του Πλάτωνα και επανέλαβε εν ψυχρώ, στη δική του κριτική, τα κριτικά επιχειρήματα του ίδιου του Πλάτωνα.

Η εικόνα γίνεται ακόμη χειρότερη όταν πρόκειται για την υποτιθέμενη «εξέλιξη» της αριστοτελικής ηθικής. Η υποτιθέμενη πορεία του Αριστοτέλη από μια «πολιτική των ιδεών» (στον Προτρεπτικό), μέσω μιας ακόμη διστακτικής αποστασιοποίησης από τον Πλάτωνα (στα Ηθικά Ευδήμεια), μέχρι την «ώριμη» και γεμάτη αυτοπεποίθηση θέση των Ηθικών Νικομαχείων αποτελεί αυθαίρετη και αντιφατική κατασκευή του Jaeger. Είναι ιδιαίτερα μη πειστική, αν συνεξετάσουμε τους ύστερους διαλόγους του Πλάτωνα: ο Φίληβος και ο Πολιτικός θα βρίσκονταν τόσο πιο μπροστά από τις υποτιθέμενες πλατωνίζουσες απαρχές της αριστοτελικής ηθικής, ώστε θα μπορούσε εύλογα να αναρωτηθεί κανείς ποιος ασκεί εδώ κριτική σε ποιον. Το εξελικτικό σχήμα —αρχικά η θέση των ιδεών ως χωριστών καθ’ εαυτές, έπειτα η μετοχή των φαινομένων στις ιδέες, κατόπιν η διαλεκτική ιδέας και φαινομένου και, τελικά, η εξίσωση ιδέας και αριθμού— αρχίζει σιγά σιγά να καταρρέει.

Άραγε ο Πλάτων υποτίμησε αρχικά το πρόβλημα της μετοχής των φαινομένων στις ιδέες; Δίδαξε άραγε ότι οι ιδέες υπάρχουν χωριστά καθ’ εαυτές, ώσπου μια μέρα αναγνώρισε ότι το πρόβλημα της μετοχής, το οποίο συνεπάγεται η παραδοχή τέτοιων αυθυπόστατων ιδεών, είναι απολύτως άλυτο; Ή μήπως οι δύο παραδοχές ανήκουν εξαρχής η μία στην άλλη: τόσο η ύπαρξη των ιδεών καθ’ εαυτές, ο λεγόμενος χωρισμός, όσο και η δυσκολία της μετοχής (μέθεξις), στην οποία έτσι εκτιθέμεθα; Μήπως χωρισμός και μέθεξις συνδέονται ήδη από την αρχή; Μήπως ο Πλάτων, στη λεγόμενη ύστερη αυτοκριτική του, έχει ακριβώς αυτές τις δύο όψεις του ίδιου ζητήματος κατά νου;[ΚΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΩΡΑΙΟ ΕΠΕΙΔΗ ΕΙΝΑΙ ΩΡΑΙΟ Ή ΕΠΕΙΔΗ ΜΕΣΑ ΤΟΥ Ή ΕΠΕΙΔΗ ΜΕΤΕΧΕΙ ΣΤΟ ΚΑΘΑΥΤΟ ΩΡΑΙΟ;] Και μήπως στον Παρμενίδη επιδιώκει ακριβώς να αποκρούσει τις υπεραπλουστεύσεις κάθε δογματικής αντίληψης για τη θεωρία των ιδεών2, η οποία θα ήθελε να απαλλαγεί από τον κόπο της διαλεκτικής; Μήπως πραγματικός σκοπός του στον Παρμενίδη ήταν να μας δώσει τόσο οξεία επίγνωση του οντολογικού προβλήματος της σχέσης ιδέας και φαινομένου, ώστε η ίδια η ακαταλληλότητα των λύσεων που εξετάζονται να αποδεικνύει τον δογματισμό που εμπεριέχει ήδη ο τρόπος με τον οποίο τίθεται το ερώτημα; Σε κάθε περίπτωση, είναι αξιοσημείωτο ότι σε όλους τους διαλόγους η ορολογία της σχέσης ανάμεσα στην ιδέα και το φαινόμενο παραμένει εξαιρετικά ελεύθερη: παρουσία, συμπλοκή, κοινωνία, μέθεξις, μίμησις και μίξις απαντούν η μία δίπλα στην άλλη. Τόσο ο Παρμενίδης όσο και η κριτική του Αριστοτέλη επιλέγουν τελικά, μέσα από αυτές τις εκφράσεις, τη μέθεξη. Φαίνεται ότι ο Πλάτων επινόησε αυτή τη νέα λέξη για τη «μετοχή» του επιμέρους στο καθολικό, και τα προβλήματα που αυτή συνεπάγεται αναπτύσσονται ιδιαίτερα στον Παρμενίδη. Επιπλέον, [ότι επρόκειτο για λέξη του ίδιου του Πλάτωνα] μπορεί σχεδόν να συναχθεί από την παρατήρηση του Αριστοτέλη ότι ο Πλάτων ακολούθησε την πυθαγόρεια φιλοσοφία, με τη μόνη διαφορά ότι, εκεί όπου οι Πυθαγόρειοι μιλούσαν για μίμηση των αριθμών από τα πράγματα —δηλαδή για την ορατή πραγμάτωση καθαρών αριθμητικών σχέσεων στην τάξη του ουρανού και στη θεωρία της μουσικής αρμονίας—, ο Πλάτων χρησιμοποίησε απλώς μια άλλη λέξη: μέθεξις3.

Με τη νέα αυτή λέξη, μου φαίνεται, ο Πλάτων θέλει να αναδείξει τη λογική σύνδεση των πολλών με το ένα, με αυτό που τους είναι «κοινό»· μια σύνδεση που δεν εμπεριεχόταν στη μίμηση ούτε στην πυθαγόρεια αντίληψη για τη σχέση αριθμού και όντος ως «προσέγγιση [του αριθμού] προς το ον» (J. Klein)4. Και επιπλέον: αν προσέξουμε την ίδια τη σειρά των συνώνυμων όρων που χρησιμοποιεί ο Πλάτων, θα χρειαστεί να κατανοήσουμε τόσο τη μέθεξη όσο και τη μίμηση με πιο «αντικειμενικό» τρόπο, *δηλαδή όχι ως «ενέργειες» της υποκειμενικότητας, ως δικούς μας τρόπους σύλληψης των πραγμάτων, αλλά ως πραγματικές σχέσεις*. Η μίμηση αναφέρεται στην ύπαρξη εκείνου που γίνεται αντικείμενο μίμησης ή αναπαράστασης, ενώ η μέθεξη αναφέρεται στη συνύπαρξη με κάτι. Βεβαίως, όπως η λατινική participatio και η γερμανική Teilhabe, η λέξη μέθεξις ανακαλεί την εικόνα των μερών. Αυτό το δείχνει η πρώιμη χρήση του μετέχειν5. Ακριβώς το ότι το μέρος ανήκει στο όλον υπογραμμίζεται με τη νέα λέξη. Ακόμη και σε ό,τι αποτελεί ίσως την πρωιμότερη νύξη περί ιδεών, στον Ευθύφρονα, το ερώτημα διατυπώνεται με τέτοιον τρόπο, ώστε το ὅσιον, λ.χ., να μπορεί να είναι μόριον του δικαίου6. Καταρχάς, αυτό σημαίνει ότι όπου υπάρχει το ένα, υπάρχει και το άλλο: το μέρος είναι παρόν «μέσα στο όλον». Ο Πλάτων, ωστόσο, προφανώς γνωρίζει πλήρως το παράδοξο μιας μετοχής ή συμμετοχής (Teilhabe) κατά την οποία δεν παίρνει κανείς ένα μέρος, αλλά μετέχει στο όλον —όπως η ημέρα μετέχει στο φως του ήλιου. Αυτό αποδεικνύεται από τη χρήση της ίδιας ακριβώς εικόνας στον Παρμενίδη και επιβεβαιώνεται έμμεσα από τη σειρά συνώνυμων όρων που απαρίθμησα. Πράγματι, όπως έχω δείξει αλλού7, πίσω από τη διαλεκτική ιδέας και φαινομένου, ενότητας και πολλαπλότητας, υπολανθάνει πάντοτε η απορία του όλου και των μερών.

Ωστόσο, η μαρτυρία του Αριστοτέλη υποδηλώνει και κάτι άλλο, το οποίο ο ίδιος αποσιωπά. Η μετάβαση από τη μίμηση στη μέθεξη δεν αποτελεί την αθώα ορολογική παραλλαγή που φαίνεται να είναι σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Αντίθετα, αντανακλά την αποφασιστική στροφή που πραγματοποιεί ο Πλάτων: τη διάκριση της αἰσθήσεως από τη νόηση. Αντανακλά, δηλαδή, το βήμα με το οποίο τα μαθηματικά άρχισαν για πρώτη φορά να κατανοούν τον εαυτό τους ως «ειδητική» επιστήμη. Όσο δεν είχε επιτευχθεί αυτή η αυτοκατανόηση —και προφανώς οι Πυθαγόρειοι δεν την είχαν επιτύχει—, οι αριθμοί μπορούσαν πράγματι να εμφανίζονται ως υπαρκτά πρότυπα, προς τα οποία έτειναν να προσεγγίσουν τα φαινόμενα. Το «βασάνισμα» των χορδών (Πολιτεία 531b) αποδίδει πολύ εύστοχα αυτή την προσπάθεια· η ιδέα όμως της προσέγγισης αποκτά κάτι το γελοίο, όταν πρόκειται για τις ίδιες τις «καθαρές» σχέσεις. Το να τις χαρακτηρίζουμε «χωριστές» (χωριστόν) δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι οι καθαρές σχέσεις υπάρχουν· ακριβέστερα, δεν νοείται λόγος που να είναι «περισσότερο» ή «λιγότερο» 1:2.

Αν όμως έτσι έχουν τα πράγματα, η μίμησις γίνεται ακατάλληλη έκφραση. Ασφαλώς εξακολουθεί να έχει νόημα ως μεταφορά, όταν περιγράφουμε τον κόσμο των φαινομένων ως μίμηση των καθαρών μαθηματικών σχέσεων, δηλαδή ως απλές προσεγγίσεις τους. Γι’ αυτό και ο Πλάτων μπορεί να εξακολουθεί να χρησιμοποιεί την έκφραση μίμησις, μαζί με το ζεύγος εννοιών «εικόνα» και «πρότυπο», από τον Φαίδωνα μέχρι τον Τίμαιο. Η μέθεξις, αντίθετα, περιγράφει τα πράγματα ξεκινώντας από την άλλη πλευρά, από το Είναι των καθαρών σχέσεων, και έτσι αφήνει απροσδιόριστο το οντολογικό καθεστώς εκείνου που μετέχει. Στον Φίληβο ο Πλάτων μπορεί μάλιστα να διατυπώσει το οντολογικό καθεστώς του μετέχοντος ως γένεσιν εἰς οὐσίαν, ως έλευση στο Είναι (26d). Επιπλέον, η νέα έκφραση μέθεξις εντάσσεται καλύτερα στο πλαίσιο του παλαιού ελεατικού προβλήματος του ενός, του όλου και του όντος, το οποίο ο Πλάτων συνεχίζει να επεξεργάζεται με τον δικό του τρόπο. Αποδέχεται συνεπώς ότι η διαλεκτική του όλου και των μερών του θα χρωματίζει αναπόφευκτα τη σχέση πολλαπλότητας και ενότητας: τα μέρη, όπως και τα μέλη (τὰ μέλη τε καὶ ἅμα μέρη, 14e), ανήκουν στο όλον, του οποίου είναι μέρη και μέλη. Αυτό μπορεί να μη λέει πολλά· [ωστόσο, πρέπει να αναρωτηθούμε] ποια σημασία έχει για τη σχέση των πολλών προς το ένα, δηλαδή για τη μετοχή στην ιδέα. Ο Φίληβος θέτει αυτό το ερώτημα, και όποια κι αν υποτεθεί ότι είναι η απάντηση, αποκλείεται μια δογματικά άκαμπτη αντίληψη του χωρισμού, καθώς «τα πολλά», που δεν είναι Είναι αλλά γένεσις, ανήκουν στο Είναι ως μέρη και μέλη του. Το γεγονός αυτό δεν εμποδίζει τη διαλεκτική του ὅλου και του μέρους να παίζει σημαντικό ρόλο και αλλού στον Πλάτωνα —στον Σοφιστή και στον Παρμενίδη, εκτός από τον Φίληβο. Με τη διαλεκτική αυτή ο Πλάτων μπορεί να φέρει στο φως την πολλαπλότητα στον λόγο του Είναι [στη διατύπωση του τι «είναι» ένα πράγμα]8. Πράγματι, ακόμη και στο διδακτικό ποίημα του Παρμενίδη, το ίδιο το ζήτημα του λόγου —το θέμα της «πολλαπλότητας» των λέξεων, των ονομάτων για το ένα Είναι— παραμένει τελείως συσκοτισμένο. Μόνον ο Σοφιστής του Πλάτωνα ρίχνει εδώ φως στο σκοτάδι, έστω όσο αρκεί για ένα βήμα, ασκώντας κριτική στον Παρμενίδη και δείχνοντας τη συμπλοκή των μεγίστων γενών9.

Από όσα μπορούμε να συναγάγουμε από τις αρχαίες μαρτυρίες για τους μαθητές του Πλάτωνα, φαίνεται ότι στην πλατωνική σχολή επικρατούσε η ίδια ελευθερία στην ερμηνεία της σχέσης ιδέας και φαινομένου10. Γνωρίζουμε από τον Αλέξανδρο11 ότι ο Εύδοξος, για παράδειγμα, δίδασκε ρητά πως οι ιδέες ενυπάρχουν στα φαινόμενα και ότι, για να καταστήσει σαφές αυτό το σημείο, χρησιμοποιούσε την έννοια της μίξεως, την οποία συναντούμε άλλωστε συχνά και στους πλατωνικούς διαλόγους. Μήπως η θεωρητική ανεκτικότητα του Πλάτωνα έφτανε τόσο μακριά, ώστε όχι μόνο επέτρεπε να συνυπάρχουν διαφορετικές θεωρίες για τη σχέση των ιδεών με τους αριθμούς και με τα πράγματα, αλλά αποδεχόταν ακόμη και την αριστοτελική αμφισβήτηση της αυτοτελούς ύπαρξης των ιδεών; Γιατί είναι βέβαιο —και σήμερα κανείς δεν το αμφισβητεί σοβαρά— ότι ο Αριστοτέλης άσκησε από νωρίς κριτική στην πλατωνική θεωρία των ιδεών, παρέμεινε όμως πλατωνικός, ακόμη και στα ύστερα έργα του.

Αν συγκρίνουμε τον Αριστοτέλη με τις διδασκαλίες προγενέστερων ή μεταγενέστερων Ελλήνων στοχαστών, δεν μπορούμε να αμφιβάλλουμε ότι, συνολικά, πρέπει να τον εντάξουμε στη φιλοσοφία του εἴδους, την οποία θεμελίωσε ο Πλάτων εισάγοντας τις ιδέες και τη διαλεκτική. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης δεν αφήνει καμία αμφιβολία γι’ αυτό: στην κριτική επισκόπησή του στα Μετά τα φυσικά, Α, διαπιστώνει ότι οι Πυθαγόρειοι και ο Πλάτων ήταν οι πρώτοι που υπερέβησαν το εξηγητικό σχήμα των φυσικῶν —την ὕλη και το ὅθεν ἡ κίνησις— και αναγνωρίζει στον Πλάτωνα και στους Πυθαγορείους την έννοια του τί ἐστιν (για τους Πυθαγορείους, βλ. 987a20· για τον Πλάτωνα, 988a10 και, προπάντων, 988a35). Σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη, ούτε οι ατομικοί ούτε ο Αναξαγόρας ούτε η Στωική σχολή, ούτε ίσως ακόμη και ένας *μαθηματικά προσανατολισμένος* στοχαστής όπως ο Στράτων της Περιπατητικής σχολής μπορούν να κατανοηθούν ξεκινώντας από τα λεγόμενα, από τους τρόπους με τους οποίους μιλάμε για τα πράγματα. Με άλλα λόγια, δεν μπορούν, όπως ο Αριστοτέλης, να ερμηνευθούν ως συνεχιστές της πλατωνικής «φυγής στους λόγους». Απέναντι στην προνομιακή οντολογική θέση που αποδίδει ο Πλάτων στην ιδέα, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει με έμφαση ότι η πρωταρχική πραγματικότητα είναι το επιμέρους ατομικό ον, το τόδε τι. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει μέσα στο πλαίσιο του πλατωνικού προσανατολισμού προς τους λόγους. Η «πρώτη» ουσία του δεν αποκλείει καθόλου το εἶδος12. Αντίθετα, υπάρχει προφανής και αδιάλυτος δεσμός ανάμεσα σε αυτή τη «δεύτερη» ουσία —το εἶδος, που απαντά στο ερώτημα τί ἐστιν— και στην πρώτη ουσία κάθε συγκεκριμένου «αυτού εδώ»13.

Μολονότι για την παρούσα ερμηνεία χρησιμοποιώ τις έννοιες των (αμφισβητούμενων) Κατηγοριών, ουσιαστικά στηρίζομαι όχι μόνο σε αυτές αλλά εξίσου και στα κεντρικά βιβλία των Μετά τα φυσικά, ιδιαίτερα στο Ζ 6. Είναι επίσης φανερό ότι, στα μάτια του Αριστοτέλη, δεν υπάρχει εδώ αντίφαση με την κριτική οριοθέτηση της δικής του σκέψης απέναντι στον Πλάτωνα. Το κοινό πρόβλημα, που βρίσκεται στη βάση των ερευνών και των δύο, είναι πώς είναι δυνατός ο λόγος οὐσίας, η διατύπωση δηλαδή του Είναι, του τι είναι ένα πράγμα. Από τη δική μου πλευρά, θα υποστήριζα ότι η έκφραση χωρισμός δεν αποσκοπούσε ποτέ στο να θέσει υπό αμφισβήτηση το γεγονός ότι όσα συναντούμε στα φαινόμενα πρέπει πάντοτε να νοούνται με αναφορά σε ό,τι παραμένει αμετάβλητο μέσα τους. Ο πλήρης διαχωρισμός ενός κόσμου ιδεών από τον κόσμο των φαινομένων θα ήταν κατάφωρος παραλογισμός. Αν ο Παρμενίδης, στον ομώνυμο διάλογο, μας ωθεί συνειδητά προς έναν τέτοιο πλήρη διαχωρισμό, το κάνει, κατά τη γνώμη μου, ακριβώς για να οδηγήσει μια τέτοια ερμηνεία του χωρισμού σε άτοπο (βλ. Παρμενίδης 133b κ.ε.).

Τι σημαίνει, όμως, η στερεότυπη αντίρρηση του Αριστοτέλη ότι ο Πλάτων υποστασιοποίησε το καθολικό, η αντίρρησή του δηλαδή περί «χωρισμού»; Αφορά πράγματι τον Πλάτωνα; Τι ακριβώς υποτίθεται ότι εκφράζει στον Πλάτωνα η καθ’ εαυτές ύπαρξη των ιδεών; Συνεπάγεται πράγματι τη διάνοιξη ενός δεύτερου κόσμου, ο οποίος, υποτίθεται, χωρίζεται από τον δικό μας κόσμο των φαινομένων με ένα οντολογικό χάσμα; Όποια κι αν είναι η απάντηση, τα πράγματα ασφαλώς δεν είναι όπως παρουσιάζονται γελοιογραφικά στον Παρμενίδη: ότι δηλαδή ο άλλος κόσμος των αιώνιων ιδεών υπάρχει μόνο για τους αιώνιους θεούς, ενώ ο αισθητός κόσμος των φευγαλέων φαινομένων μόνο για τους θνητούς ανθρώπους. Το ότι οι ιδέες είναι ιδέες των φαινομένων και δεν συγκροτούν έναν αυτοτελή κόσμο εκφράζεται από τον Πλάτωνα με αρνητικό τρόπο στην οξύτερη αυτή απορία του Παρμενίδη (133b). Ο ίδιος ο Αριστοτέλης λέει ρητά ότι υπάρχει ένας βασικός λόγος για την παραδοχή των ιδεών: μπροστά στη διαρκή μεταβολή των φαινομένων, τα πάντα εξαρτώνται από τη γνώση των ιδεών τους, εφόσον πρόκειται να υπάρξει οποιαδήποτε γνώση (Μετά τα φυσικά 987a32 κ.ε.). Ασφαλώς ολόκληρη η θεωρία των ιδεών στηρίζεται σε μια αυτονόητη προϋπόθεση: δεν είναι δυνατόν ο χωρισμός να σημαίνει ότι ο προϋποτιθέμενος δεσμός [μεταξύ ιδεών και φαινομένων] πρέπει τώρα να αποκοπεί.

Αρκεί να έχουμε κατά νου τι είχε ο Πλάτων μπροστά του και ποιο ιστορικό κίνητρο τον οδήγησε να χωρίσει τις ιδέες από τα φαινόμενα. Μπροστά του εκτεινόταν ολόκληρο το πεδίο των μαθηματικών επιστημών. Δύσκολα θα μπορούσε να εκφραστεί καλύτερα το γεγονός ότι η ευκλείδεια γεωμετρία αναφέρεται σε καθαρές χωρικές σχέσεις —και όχι στις αισθητές εικόνες ενός κύκλου ή ενός τριγώνου που σχεδιάζουμε ως παραδείγματα— από την απαίτησή της να διαχωρίζονται τα μαθηματικά μορφώματα από τον αισθητό κόσμο. Και δεν μπορεί κανείς να πει ότι η διάκριση αυτή είναι υπερβολικά αυτονόητη. Τα πυθαγόρεια μαθηματικά ήταν ασφαλώς γνήσια μαθηματικά και τα θεωρήματα και οι αποδείξεις τους προφανώς δεν αναφέρονταν στα σχήματα που χρησίμευαν ως παραδείγματα. Ωστόσο, προφανώς δεν είχαν κατανοήσει επαρκώς πώς τα αληθινά αντικείμενά τους —ο κύκλος, το τρίγωνο, ο αριθμός— διαφέρουν από τις αισθητηριακές αντιλήψεις. Αυτή η έλλειψη κατανόησης αναπαρίσταται ρητά στον Θεαίτητο του Πλάτωνα· της αντιστοιχούσε μάλιστα εκείνη την εποχή μια πρακτική μαθηματικών ψευδοαποδείξεων, η οποία επικαλούνταν ως επιχείρημα όσα φαίνονται στο μάτι —για παράδειγμα, τη φαινομενική σύμπτωση μιας ευθείας με ένα ελάχιστα καμπύλο τόξο κύκλου— για να στηρίξει τη «μαθηματική» της επιχειρηματολογία. Μόνο ο οντολογικός διαχωρισμός του νοητού από το αισθητό, δηλαδή ο πλατωνικός χωρισμός, αποσαφήνισε αρκετά τα πράγματα, ώστε οι μαθηματικοί να μπορούν να πουν με τι ακριβώς ασχολούνται και να καταστήσουν φανερό ότι αυτό που έκαναν δεν ήταν σε καμία περίπτωση ένα είδος φυσικής. Αυτή η διάκριση μαθηματικών και φυσικής αποτελεί θεμελιώδη αλήθεια. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι η νεότερη μαθηματική φυσική μπορεί να αντλήσει πολύ περισσότερο νόημα από τον τρόπο με τον οποίο ο Πλάτων αντιμετώπιζε τον κόσμο των μαθηματικών ως αυτοτελή νοητή πραγματικότητα και ως προτύπωση της φύσης, παρά από την αριστοτελική παραγωγή του κόσμου των μαθηματικών αντικειμένων με αφαίρεση (ἀφαίρεσις) από τα φυσικά φαινόμενα. Η αριστοτελική «λύση» (Φυσικά Β 2) παραμερίζει το πραγματικό πρόβλημα του Είναι των μαθηματικών αντικειμένων, δηλαδή ακριβώς της καθ’ εαυτήν ύπαρξής τους, η οποία συνδέεται τόσο γόνιμα με το Είναι των φαινομένων —όπως δείχνουν οι σχέσεις που ανακάλυψε η νεότερη μαθηματική φυσική και προανήγγειλε ο Πλάτων στον Τίμαιο14.

ΑΥΤΟ ΤΟ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΑΓΑΘΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΟΥΣΙΟ ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ, ΑΡΝΗΘΗΚΕ Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΣ ΠΡΟΤΙΜΩΝΤΑΣ; ΤΟΝ ΜΗΔΕΝΙΣΜΟ!

Σημειώσεις

1. J. Düring, Aristotle’s Protrepticus: An Attempt at Reconstruction (Göteborg, 1961).

2. Η κριτική προς τον υπερβολικά νεαρό Σωκράτη στον Παρμενίδη 135d ίσως να αποσκοπούσε ακριβώς στην ανάδειξη αυτού του σημείου.

3. Το ότι η λέξη υπήρχε καθαυτή στην ιωνική μορφή μετοχή, την οποία χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης, αποδεικνύεται από την εμφάνισή της στον Ηρόδοτο 1.144. Εδώ όμως μας ενδιαφέρει η εννοιολογική εφαρμογή της.

4. J. Klein, «Die griechische Logistik», στο Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, τόμ. 3, τεύχ. 1 (1934) και τόμ. 3, τεύχ. 2 (1936).

5. Η κυρίαρχη σημασία είναι προφανώς «παίρνω μέρος σε κάτι». Όταν όμως κάποιος μετέχει σε κάτι μαζί με άλλους, αυτό συνδέει όλους τους μετέχοντες μεταξύ τους.

6. Η μετοχή προφανώς καθιερώθηκε αργότερα ως τεχνικός όρος στην Ακαδημία, ακριβώς σε χρήσεις όπως αυτή, όπου γίνεται λόγος για τη μετοχή ενός είδους σε ένα γένος.

7. Βλ. το δοκίμιό μου «Zur Vorgeschichte der Metaphysik», στο Um die Begriffswelt der Vorsokratiker, σ. 364–390.

8. Ο λόγος οὐσίας, δηλαδή η διατύπωση του τι είναι ένα πράγμα ως προς την ουσία του, εξετάζεται από τον Αριστοτέλη στις Κατηγορίες. Το κρίσιμο σημείο για τον Gadamer είναι ότι το Είναι πρέπει να κατανοηθεί ξεκινώντας από τους τρόπους με τους οποίους μιλάμε για κάτι, από τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να λεχθεί ότι κάτι «είναι» (Αριστοτέλης: πῶς λέγεται). Η οντολογία γίνεται έτσι αχώριστη από τη φιλοσοφική διερεύνηση της γλώσσας. Ο Πλάτων πραγματοποιεί εδώ την αποφασιστική στροφή στον Φαίδωνα, όταν ο Σωκράτης του εγκαταλείπει κάθε φυσιοκρατική εξήγηση της πραγματικότητας και «καταφεύγει» στους λόγους, στους τρόπους δηλαδή με τους οποίους μιλάμε για τα πράγματα. Στη συνέχεια ο Gadamer θα μιλήσει εκτενώς γι’ αυτή τη στροφή προς τους λόγους, η οποία βρίσκεται στον πυρήνα της «ενότητας της ιστορικής επενέργειας» της πλατωνικής και αριστοτελικής φιλοσοφίας. — Σημείωση του μεταφραστή της αγγλικής έκδοσης.

9. Για περισσότερες λεπτομέρειες, βλ. το δοκίμιό μου «Zur Vorgeschichte der Metaphysik».

10. Ο H. J. Krämer επιχείρησε να ανασυγκροτήσει τη συζήτηση αυτού του προβλήματος μέσα από μια εξελικτική ιστορία, στο «Aristoteles und die akademische Eidoslehre. Zur Geschichte der Universalienprobleme im Platonismus», Archiv für die Geschichte der Philosophie 55 (1973). Βλ. και σημ. 13 παρακάτω.

11. Πρβλ. Düring, Aristotle’s Protrepticus, σ. 244 (με βιβλιογραφία) και 253.

12. Στο «Amicus Plato, Magis Amica Veritas» ο Gadamer υποστηρίζει επίσης ότι εκείνο που διακρίνει τον Πλάτωνα από τον Αριστοτέλη δεν είναι καθόλου η έμφαση που δίνει ο Πλάτων στο εἶδος και στην ἰδέα, αφού και ο Αριστοτέλης τα τονίζει εξίσου. Η διαφορά τους (πέρα από τους διαφορετικούς τρόπους παρουσίασης) είναι ότι ο Πλάτων προσεγγίζει το εἶδος μέσω των μαθηματικών, ενώ ο Αριστοτέλης μέσω της επιστήμης της ζωής. Για τον Πλάτωνα το εἶδος, ως απάντηση στο τί ἐστιν («τι είναι;»), πρέπει να νοηθεί σε διάκριση από τις εμφανίσεις του — όπως, για παράδειγμα, η μαθηματική κυκλικότητα πρέπει να διακριθεί από τα κυκλικά πράγματα. Ο Αριστοτέλης, αντίθετα, αντιλαμβάνεται το εἶδος ως εκείνο που ένα ζωντανό ον (τόδε τι) πραγματώνει καθώς αναπτύσσεται από τη στέρηση προς την ολοκλήρωση. Έτσι, για τον Αριστοτέλη, το εἶδος είναι ένα κατηγόρημα —αν και το κυριότερο— ανάμεσα σε πολλά άλλα που μπορούν να αποδοθούν σε ένα πράγμα. Και ως τέτοιο, σε αντίθεση με την κυκλικότητα, δεν μπορεί να νοηθεί χωριστά από το υποκείμενο στο οποίο αποδίδεται. — Σημείωση του μεταφραστή της αγγλικής έκδοσης.

13. Μου φαίνεται παρακινδυνευμένο να στηρίξει κανείς τόσο εκτεταμένα μια ερμηνεία στις μεταβαλλόμενες σημασίες του «πρωταρχικού Είναι» στις Κατηγορίες και στα ύστερα βιβλία των Μετά τα φυσικά, όπως έκανε ο H. J. Krämer στο αξιοθαύμαστο και διεισδυτικό δοκίμιό του «Aristoteles und die akademische Eidoslehre».

14. Πρβλ. τα δοκίμιά μου «Dialectic and Sophism in Plato’s Seventh Letter» και «Idea and Reality in Plato’s Timaeus».

# Η μετάφραση από το γερμανικό πρωτότυπο παρουσιάστηκε εδώ.

ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΟΣ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΚΑΤΕΛΗΞΕ ΛΟΓΩ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ;

Ένα άλλο ενδιαφέρον παράδειγμα βρίσκεται στον Ιππία Μεγάλο. Ο Σωκράτης ερωτά τον Ιππία τί εστί το καλόν, 286 D 1-2, αυτό το καλόν ό τι εστιν, D8- E1) και του ζητά μία ακριβέστατη απάντηση: Είναι για την δικαιοσύνη που οι καλοί άνθρωποι είναι καλοί! Με τον ίδιο τρόπο, για την σοφία οι άνθρωποι είναι σοφοί και για το αγαθό όλα τα καλά πράγματα είναι καλά! Τόσο η δικαιοσύνη όσο και η σοφία ή το αγαθό ή το ωραίο είναι κάτι (έστι τι τούτο, η δικαιοσύνη, 287 C4, ουσί γέ τισι τούτοις, 287 C 6-7, όντι γε τινι τούτο, 287 D 1-2). Δεδομένου ότι είναι κάτι τότε μπορούμε να ρωτήσουμε τί πράγμα είναι. Όμως ο Ιππίας μπερδεύεται: νομίζει ότι όταν ο Σωκράτης ερωτά τί εστί τούτο το καλόν, (287 D 5), και όχι ό τι έστι το καλόν (287 D 6). Ο Ιππίας δεν κατορθώνει να ανακαλύψει τις διαφορές ανάμεσα στις δύο ερωτήσεις και τέλος απαντά ότι το καλόν είναι μία ωραία κόρη, παρθένος καλή καλόν, (287 E 4).
Αλλά ο Σωκράτης επιμένει: όλα εκείνα τα πράγματα που ονομάζεις καλά, είναι επειδή υπάρχει κάτι που είναι καθαυτό καλόν; Χωρίς αμφιβολία, μία ωραία κόρη είναι κάτι καλόν, αλλά είναι καλόν και μία ωραία λύρα, όπως ακόμη και μία ωραία χύτρα. Ας σημειώσουμε το γεγονός ότι εδώ ο Πλάτων διαλέγει επίτηδες παραδείγματα στο θηλυκό γένος (Παρθένος, λύρα, χύτρα) για να αποφύγει την ασάφεια η οποία θα μπορούσε να προκύψει από παραδείγματα στο αρσενικό ή στο ουδέτερο. Παρ’όλα αυτά, μία ωραία χύτρα είναι άσχημη εάν συγκριθεί με μία ωραία κόρη και αυτή θα είναι άσχημη εάν συγκριθεί με μία Θεά. Μ ’αυτόν τον τρόπο, όταν του απευθύνεται η ερώτηση για το καλόν, ο Ιππίας απάντησε πάντοτε με μία αναφορά σε κάτι που είναι τόσο καλόν όσο και άσχημο. Όμως ο Σωκράτης ψάχνει αυτό το καλόν, ώ και τάλλα πάντα κοσμείται και καλά φαίνεται, επειδείν προσγένηται εκείνο το είδος, τούτ’ είναι παρθένος ή λύρα! Εδώ διακρίνεται καθαρά η ποιότης-δικαιοσύνη, σοφία, κάλλος-και ο χαρακτηρισμός ή ο έμπειρος, ο ποιοτικός.

ΕΔΩ ΟΜΩΣ Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΑ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙ, ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ ΑΠΟΚΤΑ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΤΗΣ ΝΟΗΜΑ.

«Βγήκε ο σπορέας» — από πού όμως βγήκε και πού πήγε; Βγήκε ο Υιός του Θεού από τους αιώνιους κόλπους του Πατέρα Του, χωρίς ωστόσο να αποχωριστεί αυτούς τους κόλπους. Βγήκε με ανθρώπινη σάρκα, για να υπηρετήσει τους ανθρώπους ως άνθρωπος. Βγήκε όπως το φως βγαίνει από τον ήλιο, χωρίς όμως να αποχωρίζεται από τον ήλιο. Βγήκε όπως το δέντρο από τη ρίζα του, χωρίς να αποχωρίζεται από αυτήν. Οι ανθρώπινες ψυχές είναι το χωράφι Του· και Εκείνος βγήκε στο δικό Του χωράφι.

ΑΣ ΘΥΜΗΘΟΥΜΕ ΟΤΙ ΤΟ ΦΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΗΜΕΡΑ ΚΑΙ Ο ΗΛΙΟΣ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ.

Οι προφήτες είναι οι γεωργοί που οργώνουν, ενώ Εκείνος είναι ο σπορέας. Αν οι προφήτες έσπειραν εδώ κι εκεί κάποιον σπόρο, αυτός δεν ήταν δικός τους, αλλά δανεισμένος από τον Θεό. Ο Χριστός όμως βγήκε να σπείρει τον δικό Του σπόρο. Οι ψευδοδιδάσκαλοι πριν από τον Χριστό έπαιρναν σπόρο από τον διάβολο και τον έσπερναν στον κόσμο σαν να ήταν δικός τους. Ο Χριστός όμως δεν δανείζεται από κανέναν, αλλά σπέρνει αληθινά τον δικό Του σπόρο. «Βγήκε ο σπορέας» — από πού όμως βγήκε και πού πήγε; Βγήκε ο Υιός του Θεού από τους αιώνιους κόλπους του Πατέρα Του, χωρίς ωστόσο να αποχωριστεί αυτούς τους κόλπους. Βγήκε με ανθρώπινη σάρκα, για να υπηρετήσει τους ανθρώπους ως άνθρωπος. Βγήκε όπως το φως βγαίνει από τον ήλιο, χωρίς όμως να αποχωρίζεται από τον ήλιο. Βγήκε όπως το δέντρο από τη ρίζα του, χωρίς να αποχωρίζεται από αυτήν. Οι ανθρώπινες ψυχές είναι το χωράφι Του· και Εκείνος βγήκε στο δικό Του χωράφι. Ο κόσμος έγινε μέσω Αυτού και Εκείνος ήρθε στον κόσμο — βγήκε, λοιπόν, στο δικό Του χωράφι. 

4 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

https://amethystosbooks.blogspot.com/2026/10/blog-post_11.html

Ανώνυμος είπε...

«Βγήκε ο σπορέας» — από πού όμως βγήκε και πού πήγε; Βγήκε ο Υιός του Θεού από τους αιώνιους κόλπους του Πατέρα Του, χωρίς ωστόσο να αποχωριστεί αυτούς τους κόλπους. Βγήκε με ανθρώπινη σάρκα, για να υπηρετήσει τους ανθρώπους ως άνθρωπος. Βγήκε όπως το φως βγαίνει από τον ήλιο, χωρίς όμως να αποχωρίζεται από τον ήλιο. Βγήκε όπως το δέντρο από τη ρίζα του, χωρίς να αποχωρίζεται από αυτήν. Οι ανθρώπινες ψυχές είναι το χωράφι Του· και Εκείνος βγήκε στο δικό Του χωράφι.

Ανώνυμος είπε...

Μπορεί αυτή η μεταφυσική αναζήτηση να μας οδηγήσει μέχρι τον χριστιανικό Θεό ή χρειάζεται το αποφασιστικά διαφορετικό γεγονός της Αποκάλυψης;

amethystos είπε...

Ας πούμε ότι η μεταφυσική τριβή θά μάς επιτρέψει νά συλλάβουμε κατά κάποιο τρόπο τό μυστήριο τής ενσάρκου οικονομίας χωρίς νά καταφεύγουμε σέ παράπλευρες πλάνες όπως συμβαίνει στήν θεολογια σήμερα η οποία υποχρεώνεται νά αποφεύγει τήν ενσάρκωση.