Συνέχεια από Πέμπτη 25. Ιουνίου 2026
ΦΙΛΑΥΤΙΑ 6
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137
ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ
Ο Μάξιμος είχε διαβάσει τον Φίλωνα. Είχε διαβάσει τα πάντα. Και δεν είχε ανάγκη να διαβάσει για να έχει βαθιές ιδέες. Στα Loci Communes που έχουν συλλεγεί υπό το όνομά του βρίσκονται ορισμένα επιλεγμένα αποσπάσματα για τη φιλαυτία. Μετά από στίχους της Γραφής υπάρχουν εκεί ο Βασίλειος, ο Ιωάννης Χρυσόστομος, ο Θεολόγος —Γρηγόριος Ναζιανζηνός—, ο Φίλων, ο Κριτίας, ο Διογένης —ή ο Χίλων, σύμφωνα με άλλα χειρόγραφα—, ο Πλάτων. Σε όλα αυτά τα αποσπάσματα, η ίδια η λέξη φιλαυτία απαντά μόνο δύο φορές, στον Φίλωνα και στον Διογένη —ή Χίλωνα. Θα μας αρκούσε λοιπόν να διαβάσουμε τα άλλα κομμάτια αυτής της μικρής ανθολογίας για να μαντέψουμε τι εννοούσε με τη φιλαυτία ο συντάκτης αυτού του ανθολογίου. Για παράδειγμα, ο Βασίλειος: «είναι ντροπή για έναν άνθρωπο αληθινά άξιο αυτής της ονομασίας να προσέχει υπερβολικά την περιποίησή του ή το σώμα του, ή να έχει μια αγενή κλίση προς κάποιο άλλο πάθος». Γνωρίζουμε ήδη ότι η φιλαυτία είναι η μητέρα όλων των κακιών· αλλά γιατί, από όλες, να κατονομαστεί μόνο η «αγάπη του σώματος»;
I. ΕΝΝΟΙΕΣ
1. ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΝΣΤΑΣΗ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ
Οι βυζαντινοί πνευματικοί συγγραφείς άσκησαν πολύ την τέχνη των «ὅρων». Αλλά γενικά δεν ενδιαφέρονται να περιοριστούν στους κανόνες του Αριστοτέλη. Οι «ορισμοί» τους δεν συνίστανται στο να δώσουν το προσεχές γένος και την ειδοποιό διαφορά. Ο Ιωάννης της Κλίμακος τους πολλαπλασιάζει με ευχαρίστηση· αλλά αυτοί περιστρέφονται γύρω από το αντικείμενο, για να περιγράψουν τις πλευρές του ή να δείξουν τα ψυχολογικά του αποτελέσματα. Ο Μάρκος, ο Διάδοχος, εννοεί με τους Ὅρους το όριο ή την ύψιστη τελείωση προς την οποία τείνουν οι αρετές ή τα πάθη που «ορίζει». Ο Μάξιμος, από την πλευρά του, είναι επίσης αριστοτελικός. Οι ορισμοί του σχεδόν δεν μεταβάλλονται. Τους επαναλαμβάνει κάθε φορά που τους χρειάζεται.
«Η φιλαυτία είναι το πάθος προς το σώμα»¹. Ας μεταφράσουμε με αυτόν τον κυριολεκτικό τρόπο, για να μην προδικάσουμε τίποτε. «Η φιλαυτία είναι η εμπαθής και παράλογη φιλία προς το σώμα»². «Η φιλαυτία είναι η παράλογη τρυφερότητα προς το σώμα»³. «Ο Κάιν είναι ίσως ο φιλόαυτος λογισμός, αλλιώς λεγόμενος γαστριμαργία»⁴. «Ο λάρυγγας είναι —στον ψαλμό 136, 6— το σύμβολο της φυσικής φιλαυτίας προς το σώμα»⁵. «Η φιλαυτία του ανθρώπινου γένους σύμφωνα με τα κατά το σώμα»⁶. Κτλ.
Η ίδια ιδέα επανέρχεται επίμονα: η ουσία της φιλαυτίας είναι μια τρυφερότητα —philia— προς το σώμα. Και η φιλοδοξία που περιφρονεί τις ανέσεις της; Και ο αθλητής που εγκρατεύεται από όλα για να λάβει ένα φθαρτό στεφάνι; Και ο επίδοξος υπεράνθρωπος που προχωρεί «rücksichtslos» τον δρόμο του: «Εμπρός, πάνω από τους τάφους» —ή τις εκατόμβες; Δεν θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι η τρυφερότητα προς τα μικρά τους πρόσωπα προδιαθέτει τους φιλόσωμους να συμπονούν τα κακά των άλλων ή να τους τα αποφεύγουν; Η «λεπτότητα» σημαίνει εξίσου ευαισθησία για τον εαυτό και σεβασμό προς τους ομοίους…
Ωστόσο ο Μάξιμος κρατά πάρα πολύ στην ιδέα του. Η ένσταση δεν θα τον έβρισκε απροετοίμαστο. Δεν αγνοεί ούτε λησμονεί ότι υπάρχουν πάθη της ψυχής, ψυχικά και όχι σωματικά. Αλλά βεβαιώνει ότι κάθε πάθος, ακόμη και το πιο απαλλαγμένο από την ύλη, προέρχεται από το σωματικό πάθος. Ας παραθέσουμε μερικά κείμενα χωρίς σχόλια· η εξήγηση θα έρθει αργότερα.
«Το να τρώει κανείς πολύ και το να τρώει εκλεκτά είναι αιτία ακολασιών· η αγάπη του χρήματος και της κενοδοξίας είναι αιτία μίσους προς τον πλησίον. Η φιλαυτία, μητέρα αυτών των κακιών, είναι αιτία και του ενός και του άλλου»⁷. Και αμέσως μετά⁸ η φιλαυτία ορίζεται ως «παράλογη φιλία προς το σώμα». «Η φιλαυτία, όπως έχουμε πει πολλές φορές, αποτελεί την αιτία όλων των εμπαθών λογισμών. Από αυτήν γεννώνται οι τρεις επιθυμίες: η γαστριμαργία, η φιλαργυρία, η κενοδοξία. Από τη γαστριμαργία γεννιέται η λαγνεία· από τη φιλαργυρία η άπληστη πλεονεξία· από την κενοδοξία η υπερηφάνεια. Τα άλλα κακά ακολουθούν όλα από το καθένα από τα τρία κύρια —δηλαδή το καθένα από αυτά τα τρία μπορεί μόνο του να τα παραγάγει όλα—: η οργή, η λύπη, η ακηδία, η ζήλια, η καταλαλιά και τα υπόλοιπα. Αυτά λοιπόν τα πάθη καθηλώνουν τον νου στα υλικά αντικείμενα και τον καταπιέζουν προς τη γη, σαν μια πάρα πολύ βαριά πέτρα που θα έπεφτε επάνω του, ενώ αυτός από τη φύση του είναι ελαφρότερος και ζωηρότερος από τη φωτιά»⁹. Και αμέσως μετά¹⁰: «Ο Κάιν είναι ίσως ο φιλόαυτος λογισμός, αλλιώς λεγόμενος γαστριμαργία». «Επειδή η φιλαυτία είναι, όπως είπα, η αρχή, η μητέρα των κακιών, όταν αυτή εκριζωθεί, όλα τα βλαστάρια της, όλη η απογονία της, εκριζώνονται μαζί της. Όταν αυτή εξαφανιστεί, δεν μπορεί να επιβιώσει απολύτως πουθενά κανένα είδος ή ίχνος κακίας…»¹¹. «Όποιος απαλλάχθηκε από τη μητέρα των παθών, τη φιλαυτία, απαλλάσσεται εύκολα, με τη βοήθεια του Θεού, και από τα άλλα, για παράδειγμα από την οργή, τη λύπη, τη μνησικακία κτλ. Όποιος όμως αφήνεται να συλληφθεί από την πρώτη, ακόμη κι αν ίσως δεν το θέλει, θα πληγωθεί από τη δεύτερη. Η φιλαυτία λοιπόν είναι το πάθος για το σώμα»¹². Ο πιστός φίλος του Μαξίμου, ο Θαλάσσιος, θα πει πιο σύντομα, όπως συνήθως: «Θέλεις να ελευθερωθείς από τα κακά; Παραιτήσου από τη μητέρα των κακιών, τη φιλαυτία»¹³. Και σχεδόν αμέσως μετά: «Η φιλαυτία είναι η τρυφερότητα προς το σώμα»¹⁴.
Δεν απομένει λοιπόν ούτε σκιά αμφιβολίας: σύμφωνα με τη διδασκαλία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού, στην αρχή κάθε κακού βρίσκεται η φιλαυτία, εννοημένη με την έννοια των «σωματικών παθών». Σε μορφή αξιώματος: η φιλαυτία είναι πάντοτε σαρκική.
Αυτή η τόσο συχνή διαβεβαίωση, από έναν άνθρωπο υπερβολικά σοβαρό για να παίζει με το παράδοξο, αξίζει όλη μας την προσοχή. Ας αφήσουμε για αργότερα τη μαιευτική αυτής της φαύλης γονιμότητας. Προς το παρόν ας προσπαθήσουμε μόνο να καταλάβουμε.
2. ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΟΡΙΣΜΟΥ
Γι’ αυτό πρέπει να εισέλθουμε στην προβληματική του Μαξίμου και να θέσουμε ξανά μπροστά στα μάτια μας τις μέριμνες μιας άλλης εποχής, οι οποίες όμως αξίζει να είναι γνωστές, ακόμη κι αν δεν συμμερίζεται κανείς πάντοτε αυτές τις μέριμνες.
Ο Θαλάσσιος είχε στείλει στον Μάξιμο ένα φοβερό ερωτηματολόγιο: Πόσα πάθη υπάρχουν; Ποιας φύσεως είναι; Ποια είναι η προέλευσή τους; Ποιο το τέλος τους; Από ποια δύναμη της ψυχής ή από ποιο μέλος του σώματος βλαστάνει το καθένα από αυτά; Πώς το καθένα διαμορφώνει ανεπαίσθητα τον νου και ενεργεί πάνω στο σώμα, σαν βαφή, δίνοντας μέσω των λογισμών σε ολόκληρη τη δυστυχισμένη ψυχή το χρώμα της αμαρτίας; Ποιο είναι το νόημα και η εμβέλεια του ονόματος του καθενός; Ποιες οι ευνοϊκές αφορμές και ποια τα μέσα που τίθενται σε ενέργεια; Σε ποιους ελιγμούς επιδίδονται μέσω αυτών οι ακάθαρτοι δαίμονες; Πώς μέσω ορισμένων παθών παράγουν ασυνείδητα άλλα, ή πώς μέσω ορισμένων παρασύρουν σε άλλα, με εύλογα προσχήματα; Ποιες είναι οι λεπτότητές τους, οι μικρότητές τους και τα μεγάλα τους τεχνάσματα, το βάρος τους· οι υποχωρήσεις, οι αποσύρσεις και οι αναδιπλώσεις τους· οι πεισματικές και επίμονες κινήσεις τους, γρήγορες ή αργές· οι αγορεύσεις που απευθύνουν στην ψυχή, σαν ενώπιον δικαστηρίου, και τελικά οι αποφάσεις που εκφέρονται νοερά· οι φαινομενικές ήττες ή νίκες· η ψυχική κατάσταση που ευνοεί τον καθένα από αυτούς —τους δαίμονες—· για ποια αιτία τους είναι δυνατόν να υποβάλλουν στην ψυχή πολλά πάθη, και αυτό είτε μόνος του ο καθένας είτε βοηθώντας αμοιβαία ο ένας τον άλλον· με ποιο είδος λογισμού ιδιοποιούνται, έξω από τον χρόνο, τα επιμέρους αντικείμενα μέσω των οποίων διεξάγουν κρυφά πόλεμο εναντίον μας, έτσι ώστε να εργαζόμαστε εσωτερικά από αυτά τα αντικείμενα σαν να ήταν πραγματικά παρόντα, ενώ ούτε καν υπάρχουν, και, θα λέγαμε, να ορμούμε επάνω τους ή να αποστρεφόμαστε από αυτά: ο ένας από αγάπη προς την ηδονή, ο άλλος από αποστροφή προς την οδύνη. Ο τρόπος της παρουσίας τους μέσα μας και της πολλαπλής και ποικίλης φαντασμαγορίας που προκαλούν στα όνειρά μας. Είναι περιορισμένοι σε κάποιο μέρος της ψυχής ή του σώματος, ή μήπως βρίσκονται σε ολόκληρη την ψυχή και σε ολόκληρο το σώμα; Αν είναι μέσα, ωθούν άραγε την ψυχή, μέσω των ψυχικών παθών, να τραβά προς τον εαυτό της, με τη μεσολάβηση του σώματος, τα εξωτερικά αντικείμενα, για να την οδηγήσουν απατηλά στο να παραδοθεί ολόκληρη στην αίσθηση; Ή, αν είναι έξω, μήπως μέσω της περιφερειακής επαφής του σώματος δίνουν στην αόρατη ψυχή αποτυπώματα υλικών αντικειμένων, τυπώνοντάς της μια μορφή σύνθετη με την εφαρμογή της υλικής εικόνας που έχει δεχθεί η φαντασία; Υπάρχει μεταξύ τους κάποια τάξη, μια διαδοχή επινοημένη με πανουργία, που αποβλέπει πρώτα στο να κάνουν μια δοκιμή της ψυχής μέσω ορισμένων παθών, για να της επιτεθούν έπειτα μέσω άλλων; Ποιοι προηγούνται και ποιων προηγούνται; Ποιοι έρχονται κατόπιν και ύστερα από ποιους; Ή μήπως ακολουθούν ο ένας τον άλλον τυχαία, έρχονται χωρίς τάξη, όπως τύχει, και ταράζουν την ψυχή με οποιαδήποτε πάθη;
Παραδίδεται άραγε η ψυχή σε αυτές τις δοκιμασίες εκ μέρους τους έξω από κάθε πρόνοια; Ποιο είναι το σχέδιο αυτής της πρόνοιας μέσα σε αυτή την εγκατάλειψη της ψυχής σε καθένα από τα πάθη; Ποια είναι η μέθοδος για να καταστραφεί καθένα από τα απαριθμημένα πάθη; Με ποια έργα, με ποιους λόγους, με ποιους συλλογισμούς ελευθερώνεται η ψυχή από αυτά και αποτινάζει τον μολυσμό της συνείδησης; Ποια αρετή πρέπει να αντιτάξει σε κάθε πάθος, για να νικήσει και να τρέψει σε φυγή τον διεστραμμένο δαίμονα και να εξαφανίσει εντελώς μαζί του την εμπαθή κίνηση;
Πώς, αφού απαλλαγεί από τα πάθη, θα μπορέσει να δει καθαρά τις δικές της υποθέσεις; Με ποιους τρόπους λόγου και πράξης, αφού καταστήσει αδύνατες μέσα της τις σχέσεις των αισθητών προς την αίσθηση χάρη στον κατά φύσιν λόγο, θα τους δώσει μορφή αρετών, όπως προηγουμένως η ίδια δεχόταν μορφή αμαρτίας μέσω των παθών; Πώς θα πραγματοποιήσει δεόντως την ωραία ανταπόδοση, χρησιμοποιώντας τα πράγματα στα οποία προηγουμένως σκόνταφτε, για να δώσει γέννηση και υπόσταση στις αρετές; Πώς, απαλλασσόμενη με τη σειρά της από αυτές τις σχέσεις, θα συλλέξει με γνώση, μέσω της φυσικής θεωρίας εν πνεύματι, τους λόγους των κτιστών όντων, απαλλαγμένους από τα αισθητά σύμβολα που περιέχουν;
Και ακόμη: πώς, πέρα από αυτούς τους λόγους, θα ανέλθει στα νοητά με διάνοια καθαρμένη από τους λογισμούς που στηρίζονται στις αισθήσεις, θα δεχθεί απλές ιδέες και θα αναλάβει τη γνώση που ενοποιεί τα πάντα σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο της σοφίας; Μετά από αυτή τη γνώση, όταν θα έχει υπερβεί όλα τα όντα μαζί με τις έννοιες που ενυπάρχουν σε αυτά, αποκομμένη πλέον ολοκληρωτικά ακόμη και από την ίδια της τη λογιστική δύναμη, υφίσταται άραγε παθητικά την ένωση με τον ίδιο τον Θεό, υπεράνω του συλλογισμού; Ένωση μέσα στην οποία δέχεται από Αυτόν με άρρητο τρόπο, σαν σπόρο, τη διδασκαλία της αυθεντικής αλήθειας, και δεν θα στραφεί πλέον προς την αμαρτία, επειδή δεν θα υπάρχει πια σημείο από όπου ο διάβολος θα μπορούσε να την παρασύρει δολίως στο κακό, χάρη στην άγνοια του κατ’ ουσίαν Αγαθού, το οποίο καλλωπίζει κάθε ον που μετέχει σε Αυτό»¹⁵.
Αυτό θα μπορούσε να είναι ο πίνακας περιεχομένων ενός πλήρους μαθήματος πνευματικότητας. Τι λεπτότητα υπάρχει σε αυτά τα ερωτήματα! Και τι βάθος δεν θα χρειαζόταν στις απαντήσεις! Ο ίδιος ο Μάξιμος ονομάζει αυτό το πρόγραμμα «έναν απέραντο και βαθύ ωκεανό», στον οποίο δεν τολμά να ριψοκινδυνεύσει, διότι, για να το κάνει αυτό, θα έπρεπε να έχει τα μάτια της ψυχής καθαρά από κάθε σκόνη αυτού του αισθητού κόσμου, να κατέχει την ύψιστη θεωρία και τις εμπειρικές γνώσεις των μυστικών κορυφών· να γνωρίζει «να σκέπτεται σωστά και να μιλά καθαρά»¹⁶.
Αυτές οι δηλώσεις ανικανότητας είναι κοινός τόπος των ανατολικών θεολόγων· αυτό δεν σημαίνει ότι στερούνται ειλικρίνειας. Ο Μάξιμος, πάντως, θα περιοριστεί, λέει, στο να πει «μερικά μικρά πράγματα για τη γένεση των παθών»¹⁷. Ακριβώς λοιπόν στο θέμα που μας απασχολεί. Αλλά και αυτό το ίδιο το θέμα θα τον οδηγήσει έως τα πιο ιλιγγιώδη πνευματικά προβλήματα. Η φιλαυτία δεν υποχωρεί παρά μόνο μπροστά στην πρόοδο της αγάπης· και η αγάπη είναι ακριβώς εκείνη η ένωση με τον Θεό για την οποία φοβάται να μιλήσει. Θα μιλήσει όμως γι’ αυτήν, ίσως παρά τη θέλησή του· ο περιορισμός που επέβαλε στον εαυτό του θα αποδειχθεί αδύνατο να τηρηθεί. Αν τα πάθη προέρχονται από τη φιλαυτία και αυτή αντιτίθεται στην αγάπη, θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί και με την αγάπη και με τα αποτελέσματά της. Ακόμη και στις περιοχές της υψηλής θεωρίας, όπου η αγάπη είναι βασίλισσα, η φιλαυτία γλιστρά μερικές φορές —όπως είδαμε να παρεισφρέει ακόμη και στη δίψα του μαρτυρίου— για να προκαλέσει εκεί καταστροφές ή να φέρει τη νύχτα της αίσθησης ή του πνεύματος. Γι’ αυτό αντέγραψα ολόκληρο το ερωτηματολόγιο του Θαλασσίου. Θέλοντας και μη, ο Μάξιμος θα πρέπει να εξετάσει όλο αυτό το πρόγραμμα. Και έτσι ίσως θα πρέπει να κάνουμε κι εμείς μαζί του, για να κατανοήσουμε τη διδασκαλία του περί φιλαυτίας.
α) Η φιλαυτία-αρετή
Ο Μάξιμος γνωρίζει, όπως και ο Αριστοτέλης, μια αξιέπαινη φιλαυτία. Όχι απλώς συγγνωστή. Αλλά ταυτόσημη με την τελείωση, δηλαδή με την αγάπη. Πρέπει για μια στιγμή να προσηλώσουμε τα μάτια μας σε αυτήν, για να συλλάβουμε μερικά χαρακτηριστικά της γνωρίσματα και να αποφύγουμε να τη συγχέουμε με την απεχθή ομώνυμή της. «Από όλα τα κακά υπάρχει μια απελευθέρωση, μια γρήγορη οδός προς τη σωτηρία: είναι η αληθινή αγάπη του Θεού με επίγνωση, και η απόλυτη άρνηση της αδυναμίας¹⁸ προς το σώμα και προς αυτόν τον κόσμο. Αν, με αυτή την άρνηση, απορρίπτουμε αφενός την επιθυμία της ηδονής, αφετέρου τη φοβία του πόνου, ελευθερωνόμαστε από την κακή φιλαυτία και ανεβαίνουμε στη γνώση του Δημιουργού· στη θέση της διεστραμμένης φιλαυτίας θα έχουμε τη νοερή φιλαυτία, η οποία είναι αποσυνδεδεμένη από κάθε σωματική στοργή· και τότε δεν θα πάψουμε να λατρεύουμε τον Θεό μέσω αυτής της ωραίας φιλαυτίας, αναζητώντας πάντοτε στον Θεό την υπόσταση της ψυχής. Διότι αυτή είναι η αυθεντική λατρεία, η αληθινά ευάρεστη στον Θεό: η προσεκτική φροντίδα για την άσκηση των αρετών. Εκείνος λοιπόν που δεν επιθυμεί τη σωματική ηδονή και δεν φοβάται καθόλου τον πόνο έχει γίνει απαθής· θανάτωσε μεμιάς αυτές τις δύο εχθρές μαζί με τη μητέρα τους, τη φιλαυτία, και μαζί με αυτές τα πάθη που προέρχονται από αυτήν, μαζί με τον αρχηγό όλων των κακιών, την άγνοια. Ανήκει πλέον ολόκληρος στο σταθερό Αγαθό, το μόνιμο και πάντοτε ίσο προς τον εαυτό του κατά τη φύση του. Μαζί με αυτό το Αγαθό παραμένει απολύτως αμετάβλητος, και βλέποντας με ακάλυπτο πρόσωπο, σαν μέσα σε καθρέφτη, τη δόξα του Θεού, θεωρεί, χάρη στη φωτεινή λάμψη που βρίσκεται μέσα του, τη θεία και απρόσιτη δόξα»¹⁹.
Αυτό το κείμενο θα απαιτούσε μακρά σχόλια, αν θέλαμε να γευθούμε όλη του την ουσία. Αυτή η ταύτιση της καλής αγάπης του εαυτού με την ύψιστη αγάπη του Θεού θα μας έδειχνε, για παράδειγμα, στον Μάξιμο έναν υποστηρικτή της φυσικής θεωρίας της αγάπης, μολονότι ως προς τη θεωρία ακολουθεί τον Διονύσιο στην έκσταση. Αυτό συμβαίνει επειδή κατανόησε τη διάσημη διονυσιακή έκφραση: «η αγάπη είναι ακόμη εκστατική» με την αληθινή της σημασία, ενώ οι υποστηρικτές της εκστατικής θεωρίας της αγάπης την κατάλαβαν εσφαλμένα. Ήξερε ελληνικά: η εκστατική αγάπη δεν είναι μια αγάπη-έκσταση, αλλά μια αγάπη που παράγει έκσταση, μέσα στον νου τον οποίο κάνει να εξέλθει από τον εαυτό του.
Ας μείνουμε όμως στο θέμα μας. Διαπιστώνουμε ακόμη μία φορά ότι η κακή φιλαυτία εξαλείφεται ολοκληρωτικά και αντικαθίσταται από την καλή αγάπη του εαυτού μόνο στην κορυφή της πνευματικής ζωής. Εκ νέου επίσης μας εμφανίζεται η θεμελιώδης ιδέα, το σημείο διακλάδωσης ανάμεσα στην ενάρετη και στη φαύλη φιλαυτία: είναι η διάκριση ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα, ανάμεσα στην αισθητή προσκόλληση και την πνευματική προσκόλληση.
Μήπως ο Μάξιμος είναι ουσιαστικά δυϊστής, αν όχι μανιχαίος; Είναι λοιπόν η ύλη ανεπανόρθωτα κακή; Πνευματικότητα αποσαρκωμένη, μη ριζωμένη, ίσως αγγελική, πάντως όχι ανθρώπινη. Το σώμα, «κουρέλι αν θέλετε, αλλά το κουρέλι μου είμαι εγώ». Αυτοί οι ανατολικοί μοναχοί, με το «αγγελικό τους σχήμα» και την αξίωσή τους για «αγγελική ζωή», έχουν οριστικά ξεπεραστεί· ίσως μάλιστα θα ήταν καλύτερα να μην είχαν εμφανιστεί ποτέ σε καμία εποχή. Παραχάραξαν τον χριστιανισμό με την άκαμπτη ηθική τους. Αντί να εργαστούν για τη σωτηρία του κόσμου, σκέφτηκαν μόνο να τον εγκαταλείψουν. Μαθητές του Πλάτωνα, του οποίου επαναλαμβάνουν αχόρταγα τη φράση, άλλωστε κακώς κατανοημένη: «πρέπει να φύγουμε από εδώ κάτω όσο γίνεται γρηγορότερα», παρά μαθητές του Ιησού Χριστού, ο οποίος είπε στον Πατέρα του: «Δεν σου ζητώ να τους πάρεις από τον κόσμο»· είναι μέσα στον κόσμο όπως κι εγώ, για να εργαστούν για τη σωτηρία του κόσμου.
Έτσι θα μιλήσει, χωρίς αμφιβολία, ο αναγνώστης στην άκρη της σελίδας, αν αυτές οι γραμμές συναντήσουν κάποιον, [ΣΑΝ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ, ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΑΡΑ, ΤΟΝ ΖΗΖΙΟΥΛΑ]. Θα τον παρακαλούσαμε όμως να μην κλείσει αμέσως το βιβλίο, μέσα σε μια έξαρση δυσφορίας. Αυτό θα ήταν αξιοθρήνητη φιλαυτία, θα έλεγε ο Μάξιμος. Ο μοναχός της Χρυσουπόλεως συνέλεξε τη φιλοσοφική κληρονομιά της Ελλάδας· στοχάστηκε εντατικά και ελεύθερα πάνω στην ευαγγελική αποκάλυψη· άκουσε τις εκμυστηρεύσεις εκείνων των μεγάλων ψυχολόγων που ήταν οι πρώτοι χριστιανοί ερημίτες· σε όλα αυτά πρόσθεσε τα φώτα της δικής του διάνοιας, την οποία είχε πολύ ισχυρή· και πιστεύει με όλη του την ψυχή ότι εργάζεται για τη σωτηρία της ανθρωπότητας, παραδίδοντας τα συμπεράσματα αυτών των θαυμαστών προκείμενων. Αξίζει να ακολουθήσουμε τη συμβουλή του, υπερνικώντας τον πόνο της πλήξης που μας προκαλεί και αναβάλλοντας ακόμη για λίγες στιγμές τη σκέψη να βρούμε αλλού περισσότερη ηδονή. Αυτό θα είναι καλή φιλαυτία.
Σημειώσεις:
1 De Car. II, 8
2 De Car. III, 8
3 De Car. III, 57
4 Ad Thal. q. 49, schol. 20, PG 90.464 D
5 Ad Thal. q. 55, schol. 8, PG 90.561 B
6 Ad Thal., Πρόλογος, στ. 26 A
7 De Car. III, 7
8 III, 8
9 III, 56
10 III, 57
11 Epist. II, PG 91.397 D κ.εξ., επαναλαμβάνεται στο Πέντε Εκατοντάδες I, 53, PG 90.1192 C
12 De Car. II, 8
13 Cent. II, 1
14 II, 4
15 Ad Thal., Πρόλογος, PG 90.249 A–252 C
16 Ό.π. 252 D
17 Ό.π. 253 A· πρβλ. Αποφθέγματα των Πατέρων, Ποιμήν, αρ. 8
18 Λείπει μία λέξη στο ελληνικό κείμενο· το άρθρο τῆς μένει χωρίς ουσιαστικό· αλλά αυτό βρίσκεται στο Πέντε Εκατοντάδες I, 50, PG 90.1197, όπου επαναλαμβάνεται αυτό το κείμενο.
19 Ό.π. 260 C κ.εξ.
β) Η ηθική φιλοσοφία του Μαξίμου
Από την τρυφερότητα προς τον εαυτό έως την αγάπη κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή
IRÉNÉE HAUSHERR S. I.
Καθηγητής στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών
ORIENTALIA CHRISTIANA ANALECTA, 137
ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ
Ο Μάξιμος είχε διαβάσει τον Φίλωνα. Είχε διαβάσει τα πάντα. Και δεν είχε ανάγκη να διαβάσει για να έχει βαθιές ιδέες. Στα Loci Communes που έχουν συλλεγεί υπό το όνομά του βρίσκονται ορισμένα επιλεγμένα αποσπάσματα για τη φιλαυτία. Μετά από στίχους της Γραφής υπάρχουν εκεί ο Βασίλειος, ο Ιωάννης Χρυσόστομος, ο Θεολόγος —Γρηγόριος Ναζιανζηνός—, ο Φίλων, ο Κριτίας, ο Διογένης —ή ο Χίλων, σύμφωνα με άλλα χειρόγραφα—, ο Πλάτων. Σε όλα αυτά τα αποσπάσματα, η ίδια η λέξη φιλαυτία απαντά μόνο δύο φορές, στον Φίλωνα και στον Διογένη —ή Χίλωνα. Θα μας αρκούσε λοιπόν να διαβάσουμε τα άλλα κομμάτια αυτής της μικρής ανθολογίας για να μαντέψουμε τι εννοούσε με τη φιλαυτία ο συντάκτης αυτού του ανθολογίου. Για παράδειγμα, ο Βασίλειος: «είναι ντροπή για έναν άνθρωπο αληθινά άξιο αυτής της ονομασίας να προσέχει υπερβολικά την περιποίησή του ή το σώμα του, ή να έχει μια αγενή κλίση προς κάποιο άλλο πάθος». Γνωρίζουμε ήδη ότι η φιλαυτία είναι η μητέρα όλων των κακιών· αλλά γιατί, από όλες, να κατονομαστεί μόνο η «αγάπη του σώματος»;
I. ΕΝΝΟΙΕΣ
1. ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΝΣΤΑΣΗ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ
Οι βυζαντινοί πνευματικοί συγγραφείς άσκησαν πολύ την τέχνη των «ὅρων». Αλλά γενικά δεν ενδιαφέρονται να περιοριστούν στους κανόνες του Αριστοτέλη. Οι «ορισμοί» τους δεν συνίστανται στο να δώσουν το προσεχές γένος και την ειδοποιό διαφορά. Ο Ιωάννης της Κλίμακος τους πολλαπλασιάζει με ευχαρίστηση· αλλά αυτοί περιστρέφονται γύρω από το αντικείμενο, για να περιγράψουν τις πλευρές του ή να δείξουν τα ψυχολογικά του αποτελέσματα. Ο Μάρκος, ο Διάδοχος, εννοεί με τους Ὅρους το όριο ή την ύψιστη τελείωση προς την οποία τείνουν οι αρετές ή τα πάθη που «ορίζει». Ο Μάξιμος, από την πλευρά του, είναι επίσης αριστοτελικός. Οι ορισμοί του σχεδόν δεν μεταβάλλονται. Τους επαναλαμβάνει κάθε φορά που τους χρειάζεται.
«Η φιλαυτία είναι το πάθος προς το σώμα»¹. Ας μεταφράσουμε με αυτόν τον κυριολεκτικό τρόπο, για να μην προδικάσουμε τίποτε. «Η φιλαυτία είναι η εμπαθής και παράλογη φιλία προς το σώμα»². «Η φιλαυτία είναι η παράλογη τρυφερότητα προς το σώμα»³. «Ο Κάιν είναι ίσως ο φιλόαυτος λογισμός, αλλιώς λεγόμενος γαστριμαργία»⁴. «Ο λάρυγγας είναι —στον ψαλμό 136, 6— το σύμβολο της φυσικής φιλαυτίας προς το σώμα»⁵. «Η φιλαυτία του ανθρώπινου γένους σύμφωνα με τα κατά το σώμα»⁶. Κτλ.
Η ίδια ιδέα επανέρχεται επίμονα: η ουσία της φιλαυτίας είναι μια τρυφερότητα —philia— προς το σώμα. Και η φιλοδοξία που περιφρονεί τις ανέσεις της; Και ο αθλητής που εγκρατεύεται από όλα για να λάβει ένα φθαρτό στεφάνι; Και ο επίδοξος υπεράνθρωπος που προχωρεί «rücksichtslos» τον δρόμο του: «Εμπρός, πάνω από τους τάφους» —ή τις εκατόμβες; Δεν θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι η τρυφερότητα προς τα μικρά τους πρόσωπα προδιαθέτει τους φιλόσωμους να συμπονούν τα κακά των άλλων ή να τους τα αποφεύγουν; Η «λεπτότητα» σημαίνει εξίσου ευαισθησία για τον εαυτό και σεβασμό προς τους ομοίους…
Ωστόσο ο Μάξιμος κρατά πάρα πολύ στην ιδέα του. Η ένσταση δεν θα τον έβρισκε απροετοίμαστο. Δεν αγνοεί ούτε λησμονεί ότι υπάρχουν πάθη της ψυχής, ψυχικά και όχι σωματικά. Αλλά βεβαιώνει ότι κάθε πάθος, ακόμη και το πιο απαλλαγμένο από την ύλη, προέρχεται από το σωματικό πάθος. Ας παραθέσουμε μερικά κείμενα χωρίς σχόλια· η εξήγηση θα έρθει αργότερα.
«Το να τρώει κανείς πολύ και το να τρώει εκλεκτά είναι αιτία ακολασιών· η αγάπη του χρήματος και της κενοδοξίας είναι αιτία μίσους προς τον πλησίον. Η φιλαυτία, μητέρα αυτών των κακιών, είναι αιτία και του ενός και του άλλου»⁷. Και αμέσως μετά⁸ η φιλαυτία ορίζεται ως «παράλογη φιλία προς το σώμα». «Η φιλαυτία, όπως έχουμε πει πολλές φορές, αποτελεί την αιτία όλων των εμπαθών λογισμών. Από αυτήν γεννώνται οι τρεις επιθυμίες: η γαστριμαργία, η φιλαργυρία, η κενοδοξία. Από τη γαστριμαργία γεννιέται η λαγνεία· από τη φιλαργυρία η άπληστη πλεονεξία· από την κενοδοξία η υπερηφάνεια. Τα άλλα κακά ακολουθούν όλα από το καθένα από τα τρία κύρια —δηλαδή το καθένα από αυτά τα τρία μπορεί μόνο του να τα παραγάγει όλα—: η οργή, η λύπη, η ακηδία, η ζήλια, η καταλαλιά και τα υπόλοιπα. Αυτά λοιπόν τα πάθη καθηλώνουν τον νου στα υλικά αντικείμενα και τον καταπιέζουν προς τη γη, σαν μια πάρα πολύ βαριά πέτρα που θα έπεφτε επάνω του, ενώ αυτός από τη φύση του είναι ελαφρότερος και ζωηρότερος από τη φωτιά»⁹. Και αμέσως μετά¹⁰: «Ο Κάιν είναι ίσως ο φιλόαυτος λογισμός, αλλιώς λεγόμενος γαστριμαργία». «Επειδή η φιλαυτία είναι, όπως είπα, η αρχή, η μητέρα των κακιών, όταν αυτή εκριζωθεί, όλα τα βλαστάρια της, όλη η απογονία της, εκριζώνονται μαζί της. Όταν αυτή εξαφανιστεί, δεν μπορεί να επιβιώσει απολύτως πουθενά κανένα είδος ή ίχνος κακίας…»¹¹. «Όποιος απαλλάχθηκε από τη μητέρα των παθών, τη φιλαυτία, απαλλάσσεται εύκολα, με τη βοήθεια του Θεού, και από τα άλλα, για παράδειγμα από την οργή, τη λύπη, τη μνησικακία κτλ. Όποιος όμως αφήνεται να συλληφθεί από την πρώτη, ακόμη κι αν ίσως δεν το θέλει, θα πληγωθεί από τη δεύτερη. Η φιλαυτία λοιπόν είναι το πάθος για το σώμα»¹². Ο πιστός φίλος του Μαξίμου, ο Θαλάσσιος, θα πει πιο σύντομα, όπως συνήθως: «Θέλεις να ελευθερωθείς από τα κακά; Παραιτήσου από τη μητέρα των κακιών, τη φιλαυτία»¹³. Και σχεδόν αμέσως μετά: «Η φιλαυτία είναι η τρυφερότητα προς το σώμα»¹⁴.
Δεν απομένει λοιπόν ούτε σκιά αμφιβολίας: σύμφωνα με τη διδασκαλία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού, στην αρχή κάθε κακού βρίσκεται η φιλαυτία, εννοημένη με την έννοια των «σωματικών παθών». Σε μορφή αξιώματος: η φιλαυτία είναι πάντοτε σαρκική.
Αυτή η τόσο συχνή διαβεβαίωση, από έναν άνθρωπο υπερβολικά σοβαρό για να παίζει με το παράδοξο, αξίζει όλη μας την προσοχή. Ας αφήσουμε για αργότερα τη μαιευτική αυτής της φαύλης γονιμότητας. Προς το παρόν ας προσπαθήσουμε μόνο να καταλάβουμε.
2. ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΟΡΙΣΜΟΥ
Γι’ αυτό πρέπει να εισέλθουμε στην προβληματική του Μαξίμου και να θέσουμε ξανά μπροστά στα μάτια μας τις μέριμνες μιας άλλης εποχής, οι οποίες όμως αξίζει να είναι γνωστές, ακόμη κι αν δεν συμμερίζεται κανείς πάντοτε αυτές τις μέριμνες.
Ο Θαλάσσιος είχε στείλει στον Μάξιμο ένα φοβερό ερωτηματολόγιο: Πόσα πάθη υπάρχουν; Ποιας φύσεως είναι; Ποια είναι η προέλευσή τους; Ποιο το τέλος τους; Από ποια δύναμη της ψυχής ή από ποιο μέλος του σώματος βλαστάνει το καθένα από αυτά; Πώς το καθένα διαμορφώνει ανεπαίσθητα τον νου και ενεργεί πάνω στο σώμα, σαν βαφή, δίνοντας μέσω των λογισμών σε ολόκληρη τη δυστυχισμένη ψυχή το χρώμα της αμαρτίας; Ποιο είναι το νόημα και η εμβέλεια του ονόματος του καθενός; Ποιες οι ευνοϊκές αφορμές και ποια τα μέσα που τίθενται σε ενέργεια; Σε ποιους ελιγμούς επιδίδονται μέσω αυτών οι ακάθαρτοι δαίμονες; Πώς μέσω ορισμένων παθών παράγουν ασυνείδητα άλλα, ή πώς μέσω ορισμένων παρασύρουν σε άλλα, με εύλογα προσχήματα; Ποιες είναι οι λεπτότητές τους, οι μικρότητές τους και τα μεγάλα τους τεχνάσματα, το βάρος τους· οι υποχωρήσεις, οι αποσύρσεις και οι αναδιπλώσεις τους· οι πεισματικές και επίμονες κινήσεις τους, γρήγορες ή αργές· οι αγορεύσεις που απευθύνουν στην ψυχή, σαν ενώπιον δικαστηρίου, και τελικά οι αποφάσεις που εκφέρονται νοερά· οι φαινομενικές ήττες ή νίκες· η ψυχική κατάσταση που ευνοεί τον καθένα από αυτούς —τους δαίμονες—· για ποια αιτία τους είναι δυνατόν να υποβάλλουν στην ψυχή πολλά πάθη, και αυτό είτε μόνος του ο καθένας είτε βοηθώντας αμοιβαία ο ένας τον άλλον· με ποιο είδος λογισμού ιδιοποιούνται, έξω από τον χρόνο, τα επιμέρους αντικείμενα μέσω των οποίων διεξάγουν κρυφά πόλεμο εναντίον μας, έτσι ώστε να εργαζόμαστε εσωτερικά από αυτά τα αντικείμενα σαν να ήταν πραγματικά παρόντα, ενώ ούτε καν υπάρχουν, και, θα λέγαμε, να ορμούμε επάνω τους ή να αποστρεφόμαστε από αυτά: ο ένας από αγάπη προς την ηδονή, ο άλλος από αποστροφή προς την οδύνη. Ο τρόπος της παρουσίας τους μέσα μας και της πολλαπλής και ποικίλης φαντασμαγορίας που προκαλούν στα όνειρά μας. Είναι περιορισμένοι σε κάποιο μέρος της ψυχής ή του σώματος, ή μήπως βρίσκονται σε ολόκληρη την ψυχή και σε ολόκληρο το σώμα; Αν είναι μέσα, ωθούν άραγε την ψυχή, μέσω των ψυχικών παθών, να τραβά προς τον εαυτό της, με τη μεσολάβηση του σώματος, τα εξωτερικά αντικείμενα, για να την οδηγήσουν απατηλά στο να παραδοθεί ολόκληρη στην αίσθηση; Ή, αν είναι έξω, μήπως μέσω της περιφερειακής επαφής του σώματος δίνουν στην αόρατη ψυχή αποτυπώματα υλικών αντικειμένων, τυπώνοντάς της μια μορφή σύνθετη με την εφαρμογή της υλικής εικόνας που έχει δεχθεί η φαντασία; Υπάρχει μεταξύ τους κάποια τάξη, μια διαδοχή επινοημένη με πανουργία, που αποβλέπει πρώτα στο να κάνουν μια δοκιμή της ψυχής μέσω ορισμένων παθών, για να της επιτεθούν έπειτα μέσω άλλων; Ποιοι προηγούνται και ποιων προηγούνται; Ποιοι έρχονται κατόπιν και ύστερα από ποιους; Ή μήπως ακολουθούν ο ένας τον άλλον τυχαία, έρχονται χωρίς τάξη, όπως τύχει, και ταράζουν την ψυχή με οποιαδήποτε πάθη;
Παραδίδεται άραγε η ψυχή σε αυτές τις δοκιμασίες εκ μέρους τους έξω από κάθε πρόνοια; Ποιο είναι το σχέδιο αυτής της πρόνοιας μέσα σε αυτή την εγκατάλειψη της ψυχής σε καθένα από τα πάθη; Ποια είναι η μέθοδος για να καταστραφεί καθένα από τα απαριθμημένα πάθη; Με ποια έργα, με ποιους λόγους, με ποιους συλλογισμούς ελευθερώνεται η ψυχή από αυτά και αποτινάζει τον μολυσμό της συνείδησης; Ποια αρετή πρέπει να αντιτάξει σε κάθε πάθος, για να νικήσει και να τρέψει σε φυγή τον διεστραμμένο δαίμονα και να εξαφανίσει εντελώς μαζί του την εμπαθή κίνηση;
Πώς, αφού απαλλαγεί από τα πάθη, θα μπορέσει να δει καθαρά τις δικές της υποθέσεις; Με ποιους τρόπους λόγου και πράξης, αφού καταστήσει αδύνατες μέσα της τις σχέσεις των αισθητών προς την αίσθηση χάρη στον κατά φύσιν λόγο, θα τους δώσει μορφή αρετών, όπως προηγουμένως η ίδια δεχόταν μορφή αμαρτίας μέσω των παθών; Πώς θα πραγματοποιήσει δεόντως την ωραία ανταπόδοση, χρησιμοποιώντας τα πράγματα στα οποία προηγουμένως σκόνταφτε, για να δώσει γέννηση και υπόσταση στις αρετές; Πώς, απαλλασσόμενη με τη σειρά της από αυτές τις σχέσεις, θα συλλέξει με γνώση, μέσω της φυσικής θεωρίας εν πνεύματι, τους λόγους των κτιστών όντων, απαλλαγμένους από τα αισθητά σύμβολα που περιέχουν;
Και ακόμη: πώς, πέρα από αυτούς τους λόγους, θα ανέλθει στα νοητά με διάνοια καθαρμένη από τους λογισμούς που στηρίζονται στις αισθήσεις, θα δεχθεί απλές ιδέες και θα αναλάβει τη γνώση που ενοποιεί τα πάντα σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο της σοφίας; Μετά από αυτή τη γνώση, όταν θα έχει υπερβεί όλα τα όντα μαζί με τις έννοιες που ενυπάρχουν σε αυτά, αποκομμένη πλέον ολοκληρωτικά ακόμη και από την ίδια της τη λογιστική δύναμη, υφίσταται άραγε παθητικά την ένωση με τον ίδιο τον Θεό, υπεράνω του συλλογισμού; Ένωση μέσα στην οποία δέχεται από Αυτόν με άρρητο τρόπο, σαν σπόρο, τη διδασκαλία της αυθεντικής αλήθειας, και δεν θα στραφεί πλέον προς την αμαρτία, επειδή δεν θα υπάρχει πια σημείο από όπου ο διάβολος θα μπορούσε να την παρασύρει δολίως στο κακό, χάρη στην άγνοια του κατ’ ουσίαν Αγαθού, το οποίο καλλωπίζει κάθε ον που μετέχει σε Αυτό»¹⁵.
Αυτό θα μπορούσε να είναι ο πίνακας περιεχομένων ενός πλήρους μαθήματος πνευματικότητας. Τι λεπτότητα υπάρχει σε αυτά τα ερωτήματα! Και τι βάθος δεν θα χρειαζόταν στις απαντήσεις! Ο ίδιος ο Μάξιμος ονομάζει αυτό το πρόγραμμα «έναν απέραντο και βαθύ ωκεανό», στον οποίο δεν τολμά να ριψοκινδυνεύσει, διότι, για να το κάνει αυτό, θα έπρεπε να έχει τα μάτια της ψυχής καθαρά από κάθε σκόνη αυτού του αισθητού κόσμου, να κατέχει την ύψιστη θεωρία και τις εμπειρικές γνώσεις των μυστικών κορυφών· να γνωρίζει «να σκέπτεται σωστά και να μιλά καθαρά»¹⁶.
Αυτές οι δηλώσεις ανικανότητας είναι κοινός τόπος των ανατολικών θεολόγων· αυτό δεν σημαίνει ότι στερούνται ειλικρίνειας. Ο Μάξιμος, πάντως, θα περιοριστεί, λέει, στο να πει «μερικά μικρά πράγματα για τη γένεση των παθών»¹⁷. Ακριβώς λοιπόν στο θέμα που μας απασχολεί. Αλλά και αυτό το ίδιο το θέμα θα τον οδηγήσει έως τα πιο ιλιγγιώδη πνευματικά προβλήματα. Η φιλαυτία δεν υποχωρεί παρά μόνο μπροστά στην πρόοδο της αγάπης· και η αγάπη είναι ακριβώς εκείνη η ένωση με τον Θεό για την οποία φοβάται να μιλήσει. Θα μιλήσει όμως γι’ αυτήν, ίσως παρά τη θέλησή του· ο περιορισμός που επέβαλε στον εαυτό του θα αποδειχθεί αδύνατο να τηρηθεί. Αν τα πάθη προέρχονται από τη φιλαυτία και αυτή αντιτίθεται στην αγάπη, θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί και με την αγάπη και με τα αποτελέσματά της. Ακόμη και στις περιοχές της υψηλής θεωρίας, όπου η αγάπη είναι βασίλισσα, η φιλαυτία γλιστρά μερικές φορές —όπως είδαμε να παρεισφρέει ακόμη και στη δίψα του μαρτυρίου— για να προκαλέσει εκεί καταστροφές ή να φέρει τη νύχτα της αίσθησης ή του πνεύματος. Γι’ αυτό αντέγραψα ολόκληρο το ερωτηματολόγιο του Θαλασσίου. Θέλοντας και μη, ο Μάξιμος θα πρέπει να εξετάσει όλο αυτό το πρόγραμμα. Και έτσι ίσως θα πρέπει να κάνουμε κι εμείς μαζί του, για να κατανοήσουμε τη διδασκαλία του περί φιλαυτίας.
α) Η φιλαυτία-αρετή
Ο Μάξιμος γνωρίζει, όπως και ο Αριστοτέλης, μια αξιέπαινη φιλαυτία. Όχι απλώς συγγνωστή. Αλλά ταυτόσημη με την τελείωση, δηλαδή με την αγάπη. Πρέπει για μια στιγμή να προσηλώσουμε τα μάτια μας σε αυτήν, για να συλλάβουμε μερικά χαρακτηριστικά της γνωρίσματα και να αποφύγουμε να τη συγχέουμε με την απεχθή ομώνυμή της. «Από όλα τα κακά υπάρχει μια απελευθέρωση, μια γρήγορη οδός προς τη σωτηρία: είναι η αληθινή αγάπη του Θεού με επίγνωση, και η απόλυτη άρνηση της αδυναμίας¹⁸ προς το σώμα και προς αυτόν τον κόσμο. Αν, με αυτή την άρνηση, απορρίπτουμε αφενός την επιθυμία της ηδονής, αφετέρου τη φοβία του πόνου, ελευθερωνόμαστε από την κακή φιλαυτία και ανεβαίνουμε στη γνώση του Δημιουργού· στη θέση της διεστραμμένης φιλαυτίας θα έχουμε τη νοερή φιλαυτία, η οποία είναι αποσυνδεδεμένη από κάθε σωματική στοργή· και τότε δεν θα πάψουμε να λατρεύουμε τον Θεό μέσω αυτής της ωραίας φιλαυτίας, αναζητώντας πάντοτε στον Θεό την υπόσταση της ψυχής. Διότι αυτή είναι η αυθεντική λατρεία, η αληθινά ευάρεστη στον Θεό: η προσεκτική φροντίδα για την άσκηση των αρετών. Εκείνος λοιπόν που δεν επιθυμεί τη σωματική ηδονή και δεν φοβάται καθόλου τον πόνο έχει γίνει απαθής· θανάτωσε μεμιάς αυτές τις δύο εχθρές μαζί με τη μητέρα τους, τη φιλαυτία, και μαζί με αυτές τα πάθη που προέρχονται από αυτήν, μαζί με τον αρχηγό όλων των κακιών, την άγνοια. Ανήκει πλέον ολόκληρος στο σταθερό Αγαθό, το μόνιμο και πάντοτε ίσο προς τον εαυτό του κατά τη φύση του. Μαζί με αυτό το Αγαθό παραμένει απολύτως αμετάβλητος, και βλέποντας με ακάλυπτο πρόσωπο, σαν μέσα σε καθρέφτη, τη δόξα του Θεού, θεωρεί, χάρη στη φωτεινή λάμψη που βρίσκεται μέσα του, τη θεία και απρόσιτη δόξα»¹⁹.
Αυτό το κείμενο θα απαιτούσε μακρά σχόλια, αν θέλαμε να γευθούμε όλη του την ουσία. Αυτή η ταύτιση της καλής αγάπης του εαυτού με την ύψιστη αγάπη του Θεού θα μας έδειχνε, για παράδειγμα, στον Μάξιμο έναν υποστηρικτή της φυσικής θεωρίας της αγάπης, μολονότι ως προς τη θεωρία ακολουθεί τον Διονύσιο στην έκσταση. Αυτό συμβαίνει επειδή κατανόησε τη διάσημη διονυσιακή έκφραση: «η αγάπη είναι ακόμη εκστατική» με την αληθινή της σημασία, ενώ οι υποστηρικτές της εκστατικής θεωρίας της αγάπης την κατάλαβαν εσφαλμένα. Ήξερε ελληνικά: η εκστατική αγάπη δεν είναι μια αγάπη-έκσταση, αλλά μια αγάπη που παράγει έκσταση, μέσα στον νου τον οποίο κάνει να εξέλθει από τον εαυτό του.
Ας μείνουμε όμως στο θέμα μας. Διαπιστώνουμε ακόμη μία φορά ότι η κακή φιλαυτία εξαλείφεται ολοκληρωτικά και αντικαθίσταται από την καλή αγάπη του εαυτού μόνο στην κορυφή της πνευματικής ζωής. Εκ νέου επίσης μας εμφανίζεται η θεμελιώδης ιδέα, το σημείο διακλάδωσης ανάμεσα στην ενάρετη και στη φαύλη φιλαυτία: είναι η διάκριση ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα, ανάμεσα στην αισθητή προσκόλληση και την πνευματική προσκόλληση.
Μήπως ο Μάξιμος είναι ουσιαστικά δυϊστής, αν όχι μανιχαίος; Είναι λοιπόν η ύλη ανεπανόρθωτα κακή; Πνευματικότητα αποσαρκωμένη, μη ριζωμένη, ίσως αγγελική, πάντως όχι ανθρώπινη. Το σώμα, «κουρέλι αν θέλετε, αλλά το κουρέλι μου είμαι εγώ». Αυτοί οι ανατολικοί μοναχοί, με το «αγγελικό τους σχήμα» και την αξίωσή τους για «αγγελική ζωή», έχουν οριστικά ξεπεραστεί· ίσως μάλιστα θα ήταν καλύτερα να μην είχαν εμφανιστεί ποτέ σε καμία εποχή. Παραχάραξαν τον χριστιανισμό με την άκαμπτη ηθική τους. Αντί να εργαστούν για τη σωτηρία του κόσμου, σκέφτηκαν μόνο να τον εγκαταλείψουν. Μαθητές του Πλάτωνα, του οποίου επαναλαμβάνουν αχόρταγα τη φράση, άλλωστε κακώς κατανοημένη: «πρέπει να φύγουμε από εδώ κάτω όσο γίνεται γρηγορότερα», παρά μαθητές του Ιησού Χριστού, ο οποίος είπε στον Πατέρα του: «Δεν σου ζητώ να τους πάρεις από τον κόσμο»· είναι μέσα στον κόσμο όπως κι εγώ, για να εργαστούν για τη σωτηρία του κόσμου.
Έτσι θα μιλήσει, χωρίς αμφιβολία, ο αναγνώστης στην άκρη της σελίδας, αν αυτές οι γραμμές συναντήσουν κάποιον, [ΣΑΝ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ, ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΑΡΑ, ΤΟΝ ΖΗΖΙΟΥΛΑ]. Θα τον παρακαλούσαμε όμως να μην κλείσει αμέσως το βιβλίο, μέσα σε μια έξαρση δυσφορίας. Αυτό θα ήταν αξιοθρήνητη φιλαυτία, θα έλεγε ο Μάξιμος. Ο μοναχός της Χρυσουπόλεως συνέλεξε τη φιλοσοφική κληρονομιά της Ελλάδας· στοχάστηκε εντατικά και ελεύθερα πάνω στην ευαγγελική αποκάλυψη· άκουσε τις εκμυστηρεύσεις εκείνων των μεγάλων ψυχολόγων που ήταν οι πρώτοι χριστιανοί ερημίτες· σε όλα αυτά πρόσθεσε τα φώτα της δικής του διάνοιας, την οποία είχε πολύ ισχυρή· και πιστεύει με όλη του την ψυχή ότι εργάζεται για τη σωτηρία της ανθρωπότητας, παραδίδοντας τα συμπεράσματα αυτών των θαυμαστών προκείμενων. Αξίζει να ακολουθήσουμε τη συμβουλή του, υπερνικώντας τον πόνο της πλήξης που μας προκαλεί και αναβάλλοντας ακόμη για λίγες στιγμές τη σκέψη να βρούμε αλλού περισσότερη ηδονή. Αυτό θα είναι καλή φιλαυτία.
Σημειώσεις:
1 De Car. II, 8
2 De Car. III, 8
3 De Car. III, 57
4 Ad Thal. q. 49, schol. 20, PG 90.464 D
5 Ad Thal. q. 55, schol. 8, PG 90.561 B
6 Ad Thal., Πρόλογος, στ. 26 A
7 De Car. III, 7
8 III, 8
9 III, 56
10 III, 57
11 Epist. II, PG 91.397 D κ.εξ., επαναλαμβάνεται στο Πέντε Εκατοντάδες I, 53, PG 90.1192 C
12 De Car. II, 8
13 Cent. II, 1
14 II, 4
15 Ad Thal., Πρόλογος, PG 90.249 A–252 C
16 Ό.π. 252 D
17 Ό.π. 253 A· πρβλ. Αποφθέγματα των Πατέρων, Ποιμήν, αρ. 8
18 Λείπει μία λέξη στο ελληνικό κείμενο· το άρθρο τῆς μένει χωρίς ουσιαστικό· αλλά αυτό βρίσκεται στο Πέντε Εκατοντάδες I, 50, PG 90.1197, όπου επαναλαμβάνεται αυτό το κείμενο.
19 Ό.π. 260 C κ.εξ.
β) Η ηθική φιλοσοφία του Μαξίμου
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου