Συνέχεια από: Παρασκευή 19 Ιουνίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄
Ἡ προβληματικὴ τῆς «φροντίδος τῆς ψυχῆς» ὡς κεντρικό θέμα στὴν διανόησιν τῶν ἐλασσόνων Σωκρατικών
Μιὰ πολύ σπουδαία – καὶ ἀπὸ μερικὲς ἀπόψεις ἀδιάσειστη – ἀπόδειξη, ἡ ὁποία ἐπιβεβαιώνει ὅσα εἶπαμε, προέρχεται ἀπὸ τοὺς λεγόμενους «ἐλάσσονες Σωκρατικούς» 105.Διαβάσαμε ἤδη δυὸ ἀποσπάσματα τοῦ Ξενοφώντος, τὰ ὁποῖα εἶναι πολύτιμα, καθ' ὅτι ἀντίστοιχά τους δὲν ἐντοπίζουμε οὔτε στὸν Πλάτωνα. Εἶναι ἀπαραίτητο, ἐπίσης, νὰ διαβάσουμε ἄλλο ἕνα σημαντικό ἀπόσπασμα. Σχετικῶς μὲ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Σωκράτης προσπάθησε νὰ ἀπομακρύνει πολλοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τὴν ἀκολασία καὶ τὶς κακὲς συνήθειες ποὺ συνδέονταν μὲ τὴ λαιμαργία καὶ τὸν ἔρωτα, ό Ξενοφῶν γράφει 106:
Ἀλλ' ἔπαυσε μὲν τούτων πολλοὺς ἀρετῆς ποιήσας ἐπιθυμεῖν καὶ ἐλπίδας παρασχών, ἂν ἑαυτῶν ἐπιμελῶνται, καλοὺς κἀγαθοὺς ἔσεσθαι: καίτοι γε οὐδεπώποτε ὑπέσχετο διδάσκαλος εἶναι τούτου, ἀλλὰ τῷ φανερὸς εἶναι τοιοῦτος ὤν ἐλπίζειν ἐποίει τοὺς συνδιατρίβοντας ἑαυτῷ μιμουμένους ἐκεῖνον τοιούτους γενήσεσθαι. Ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ σώματος αὐτὸς τε οὐκ ἠμέλει τοὺς τ᾿ ἀμελοῦντας οὐκ ἐπήνει: τὸ μὲν οὖν ὑπερεσθίοντα ὑπερπονεῖν ἀπεδοκίμαζε, τὸ δὲ ὅσα ἡδέως ἡ ψυχή δέχεται, ταῦτα ἱκανῶς ἐκπονεῖν ἐδοκίμαζε: ταύτην γὰρ τὴν ἔξιν ὑγιεινήν τε ἱκανῶς εἶναι καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιμέλειαν οὐκ ἐμποδίζειν ἔφη [...] πῶς ἂν οὖν ὁ τοιοῦτος ἀνὴρ διαφθεῖροι τοὺς νέους, εἰ μὴ ἄρα ἡ τῆς ἀρετῆς ἐπιμέλεια διαφθορὰ ἐστιν.
[Μετάφραση: «Και βέβαια έκανε πολλούς από αυτούς να επιθυμούν την αρετή, επειδή τους έδωσε ελπίδες ότι, αν φροντίζουν τον εαυτό τους, θα γίνουν καλοί και αγαθοί άνθρωποι. Και όμως ποτέ δεν υποσχέθηκε ότι είναι δάσκαλος αυτού του πράγματος· αλλά, επειδή ήταν φανερό ότι ο ίδιος ήταν τέτοιος άνθρωπος, έκανε όσους συναναστρέφονταν μαζί του να ελπίζουν ότι, αν τον μιμούνταν, θα γίνονταν και οι ίδιοι τέτοιοι. Αλλά επίσης ούτε ο ίδιος παραμελούσε το σώμα του ούτε επαινούσε όσους το παραμελούσαν. Αποδοκίμαζε, βέβαια, το να καταπονείται υπερβολικά κάποιος αφού τρώει υπερβολικά· ενέκρινε όμως το να ασκείται αρκετά σε όσα η ψυχή δέχεται ευχάριστα. Διότι έλεγε ότι αυτή η συνήθεια είναι αρκετά υγιεινή και ότι δεν εμποδίζει τη φροντίδα της ψυχής. Πώς λοιπόν θα μπορούσε ένας τέτοιος άνθρωπος να διαφθείρει τους νέους, εκτός αν βέβαια η επιμέλεια της αρετής είναι διαφθορά;»]
Ἡ ἴδια ἐπιβεβαίωση συναντάται στὰ ἀποσπάσματα ποὺ περιῆλθαν σ' ἐμᾶς ἀπὸ τὸν Ἀντισθένη, τὸν Ἀρίστιππο, τὸν Αἰσχίνη ἀπὸ τὴ Σφηττὸ καὶ τὸν Φαίδωνα ἀπὸ τὴν Ήλιδα.
Με δεδομένη τὴ σπουδαιότητα τῆς θεωρίας ποὺ πραγματευόμαστε ἐδῶ, θεωρία ἡ ὁποία ἀποδίδει στὸν Σωκράτη έναν καθοριστικό ρόλο σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στὴν ἐπεξεργασία τῆς Δυτικῆς ἔννοιας τῆς ψυχῆς, θέλουμε νὰ ἀναφέρουμε ὡς ἐπιβεβαίωση ὁρισμένα ἀποσπάσματα, κυρίως λόγω τοῦ ὅτι αὐτὰ δὲν εἶναι πολύ γνωστά, ἢ μᾶλλον εἶναι σχεδόν ἄγνωστα (μόνον στὸ ἔργο τοῦ Sarri ἐπισημαίνονται δεόντως μὲ τὴν προσθήκη μαρτυριῶν ἀπὸ τοὺς ρήτορες Λυσία καὶ Ισοκράτη) 107.
Ο Ἀντισθένης ἰσχυριζόταν ὅτι ἦταν «πλούσιος», πλούσιος ὄχι μὲ χρήματα ἢ ὑλικὰ ἀγαθά, ἀλλὰ μὲ ἀγαθὰ τῆς ψυχῆς, καὶ ὅτι ἀπέκτησε τέτοια περιουσία χάρη στὸν Σωκράτη. Ἰδοὺ μία ἀντιπροσωπευτική μαρτυρία:
«Καὶ τώρα», εἶπε ὁ Σωκράτης, «πές μας ἐσὺ, Ἀντισθένη, γιατί, ἐνῶ ἔχεις τόσο λίγα, καυχιέσαι γιὰ τὸν πλοῦτο σου». «Διότι, φίλοι μου, πιστεύω ὅτι οἱ ἄνθρωποι δὲν ἔχουν τὰ πλούτη ἢ τὴ φτώχεια στο σπίτι τους ἀλλὰ στὴν ψυχή τους. Για παράδειγμα, ὁ Σωκράτης ἀπὸ δῶ, στον ὁποῖο ὀφείλω τὸν δικό μου πλοῦτο, δὲν μετροῦσε οὔτε ζύγιζε αὐτὰ ποὺ μοῦ προμήθευε, ἀλλὰ ὅσα μποροῦσα νὰ σηκώσω, τόσα μου πρόσφερε ἔτσι κι ἐγὼ τώρα δὲν τὰ ἀρνιέμαι σὲ κανέναν, ἀλλὰ ἐπιδεικνύω σὲ ὅλους τοὺς φίλους μου τὴν ἀφθονία τῶν ἀγαθῶν μου καὶ μεταδίδω τὰ πλούτη τῆς ψυχῆς μου σὲ ὅποιον τὸ ἐπιθυμεῖ» 108.
Κατὰ τὸν Ἀντισθένη, τὰ πλέον σταθερά καὶ δυνατὰ ἀμυντικά τείχη δὲν ἦσαν τὰ τείχη τῆς Πόλεως, ἀλλὰ ἐκεῖνα τῆς ψυχῆς. Καθήκον τοῦ ἀνθρώπου εἶναι νὰ ἀσκεῖται στὸ νὰ εἶναι πλήρως ὁ ἑαυτός του 109.
Ἀπὸ τὸν Ἀρίστιππο μᾶς ἔχει περιέλθει μία μαρτυρία στὴν ὁποία ἀναφέρεται ὅτι πρέπει νὰ φροντίζουμε καὶ νὰ δυναμώνουμε τὴν ψυχή μὲ τὸν ἴδιο τρόπο ὅπως κάνουμε μὲ τὸ σῶμα. Ὁ αὐτὸς εἶπεν· ὥσπερ τὰ σώματα ἡμῶν τρεφόμενα μὲν αὐξεται, γυμναζόμενα δὲ στερεούται, οὕτω καὶ ἡ ψυχή μελετῶσα μὲν αὔξεται, καρτεροῦσα δὲ βελτίων γίνεται 110.
Ὁ Αἰσχίνης ἀπὸ τὴ Σφηττὸ ἑτόνισε ὡς ἀνώτερο καὶ σπουδαιότερο καθῆκον τοῦ ἀνθρώπου «νὰ φροντίζει τὸν ἑαυτό του», δηλαδή τὴν ψυχή του 111.
Καὶ ἀπὸ τὸν Φαίδωνα ἀποκομίζουμε τὴν ἴδια ἰδέα: Γι' αὐτὸν ἡ φιλοσοφία εἶναι ἕνα εἶδος πνευματικής καθάρσεως, μιὰ ἀπαλλαγή ἀπὸ τις ἔγνοιες, τὰ πάθη καὶ τίς ἀνησυχίες, δηλαδή κάτι αντίστοιχο με τη φροντίδα τῆς ψυχῆς 112.
Συμπεράσματα
Γιὰ νὰ ολοκληρώσουμε, θεωροῦμε ἀπαραίτητο να συνοψίσουμε τις θέσεις τοῦ κεφαλαίου αὐτοῦ. Ὅλες οἱ μεγάλες πολιτισμικὲς ἐπαναστάσεις, ὅπως καὶ οἱ κοινωνικοπολιτικές, δὲν προκύπτουν ποτέ αἰφνιδίως· ἀντιθέτως, προϋποθέτουν πάντοτε μία προετοιμασία, ἡ ὁποία ἐνδέχεται νὰ εἶναι σύνθετη καὶ μακροχρόνια καὶ στὸ πλαίσιο τῆς ὁποίας ἀναδύονται καὶ ἐξελίσσονται στοιχεῖα ποὺ θέτουν ὑπὸ ἀμφισβήτηση ἀντιλήψεις καὶ καταστάσεις παγιωμένες.
Ἡ πολιτισμικὴ ἐπανάσταση ποὺ μετέβαλε ριζικῶς τὴν ἀντίληψη περὶ ψυχῆς, ταυτίζοντάς την μὲ τὴ νόηση καὶ μὲ τὴ νοητικὴ καὶ ἠθικὴ προσωπικότητα τοῦ ἀνθρώπου, ἀποτελεῖ ἕνα παράδειγμα-ὑπόδειγμα ὅσων ἰσχυριζόμαστε. Τὸ ἐννοιολογικὸ πεδίο τὸ ὁποῖο καλύπτει ὁ ὅρος ψυχή στὰ ὁμηρικὰ ἔπη βαθμιαία διευρύνθηκε, ἀπορροφώντας ἐννοιολογικῶς τὰ πεδία ἐκεῖνα ποὺ ὁ Ὅμηρος ἐξέφραζε μὲ ποικίλους ὅρους συνυφασμένους μὲ τὴν εὐαισθησία, μέχρις ὅτου συμπεριέλαβε καὶ ἔννοιες ποὺ συνάπτονται μὲ τὴ νόηση.
Ἐν τούτοις, ὅπως πιστοποιοῦν διάφορες συγκλίνουσες πηγές, κανένας προσωκρατικὸς συγγραφεὺς δὲν κατόρθωσε νὰ βάλει μία τάξη στὴ «σύγχυση» τῶν ποικίλων ἐννοιῶν ποὺ περιέβαλε σταδιακὰ τὸν ὅρο ψυχή καὶ νὰ διακρίνει ἐν προκειμένῳ ἕνα βασικὸ καὶ καθοριστικὸ σημαινόμενο.
Τὰ ἀδιάσειστα συμπεράσματα εἶναι, κατὰ τὴ γνώμη μας, ὅσα παραθέσαμε ὡς παραδειγματικὸ σχήμα:
α) ἐὰν στὴν πρὸ Σωκράτους ἐποχὴ ἡ ψυχὴ εἶχε διαφορετικὰ καὶ ἀδιαφοροποίητα σημαινόμενα,
β) ἐὰν στὴ μετὰ τὸν Σωκράτη ἐποχὴ ἡ ψυχὴ ἀποκτᾷ σταθερῶς ἄλλη ἔννοια,
γ) ἐὰν ἡ νέα ἔννοια ποὺ ἀναφέρουν οἱ πηγές (ἂν καὶ μὲ ποικίλους τρόπους καὶ μορφές) ἀποδίδεται στὸν Σωκράτη,
δ) τότε, ὁ Σωκράτης πρέπει νὰ θεωρηθεῖ, ἐὰν ὄχι ὁ ἐκ τοῦ μηδενὸς δημιουργὸς τῆς νέας ἔννοιας τῆς ψυχῆς, τουλάχιστον ὁ φιλόσοφος ποὺ τὴ διασαφήνισε, διεύρυνε καὶ τεκμηρίωσε θεωρητικῶς καὶ, συνεπῶς, τὴν ἐπέβαλε κατὰ τρόπον ὁριστικό, ἰδίως μέσῳ τῆς προτρεπτικῆς διαλεκτικῆς τέχνης.
Μέσῳ τοῦ Σωκράτους ἡ Δύση ἀπέκτησε μία ἀντίληψη, ἡ ὁποία, ὅπως ἀπεδείχθη, ἀποτελεῖ ἀδιαφιλονίκητο σημεῖο ἀναφορᾶς στὴν ἱστορία τοῦ Δυτικοῦ πολιτισμοῦ καὶ ἡ ὁποία, ὅπως λέγει ὁ Patočka, «καθόρισε τὴν εὐρωπαϊκὴ ἰδιαιτερότητα»
ΜΟΝΟ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΜΕ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΤΗΝ ΑΡΝΗΘΗΚΕ!
Σημειώσεις
105. F. SARRI, Socrate, od. 227-239,
106. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, Ι 2, 2-8.
107. Πβ. F. SARRI, Socrate, σσ. 227-239 γιὰ τοὺς ἑλάσσονες Σωκρατικούς καὶ σσ. 241-265 γιὰ τοὺς ρήτορες.
108. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Συμπόσιον, ΙV 34, 43.
109. Πβ. ἀπ. 88 καὶ 90 Decleva Caizzi = ἀπ. VA 134, 107 Giannantoni.
110. Gnomologium Vaticanum, σ. 743, σημ. 34 Sternbach = VA 163 Giannantoni.
111. Πβ. F. SARRI, Socrate, σσ. 234-238.
112. Αὐτόθι, σσ. 238 κ. εξ.
113. Пβ. Ј. РАТОСKA, Platone e l'Europa, σσ. 118 κ.εξ.
Συνεχίζεται με τον Κεφάλαιο Η'
105. F. SARRI, Socrate, od. 227-239,
106. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Ἀπομνημονεύματα, Ι 2, 2-8.
107. Πβ. F. SARRI, Socrate, σσ. 227-239 γιὰ τοὺς ἑλάσσονες Σωκρατικούς καὶ σσ. 241-265 γιὰ τοὺς ρήτορες.
108. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Συμπόσιον, ΙV 34, 43.
109. Πβ. ἀπ. 88 καὶ 90 Decleva Caizzi = ἀπ. VA 134, 107 Giannantoni.
110. Gnomologium Vaticanum, σ. 743, σημ. 34 Sternbach = VA 163 Giannantoni.
111. Πβ. F. SARRI, Socrate, σσ. 234-238.
112. Αὐτόθι, σσ. 238 κ. εξ.
113. Пβ. Ј. РАТОСKA, Platone e l'Europa, σσ. 118 κ.εξ.
Συνεχίζεται με τον Κεφάλαιο Η'
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου