Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (45)

     Συνέχεια από: Τρίτη 16 Ιουνίου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄

ΟΙ ΚΥΡΙΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΔΙΑΝΟΗΣΕΩΣ: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΩΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΩΣ ΥΨΙΣΤΟ ΗΘΙΚΟΝ ΚΑΘΗΚΟΝ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΠΕΡΙ «ΨΥΧΗΣ» ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ὁ Ἀριστοφάνης χλευάζει τὴ θέσιν αὐτὴν μέσῳ τῆς Μούσας τῆς κωμωδίας

Είδαμε μὲ ποιὸ τρόπο ὁ Ἀριστοφάνης ἐχλεύαζε τη θεωρία τοῦ Σωκράτους σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἡ ψυχή του, παίζοντας μὲ τὴν ἔννοια ποὺ εἶχε ὁ ὅρος αὐτὸς κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ ἡ ὁποία ἐπικρατοῦσε ἀκόμη τὸν 5ο αἰῶνα π.Χ., δηλαδὴ τὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς ὡς σκιᾶς καὶ φαντάσματος.

Ἀνάλογο εἶναι καὶ τὸ παιγνίδι ποὺ παίζει τώρα γιὰ νὰ χλευάσει τὴ νέα θεωρία, ἡ ὁποία συνδέεται μὲ τὴν προηγούμενη, τὴ θεωρία δηλαδή σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος, γιὰ νὰ εἶναι ὁ ἑαυτός του, ὀφείλει νὰ φροντίσει ὄχι τὸ σῶμα ἀλλὰ τὴν ψυχή του. Ἐὰν θεωρηθεῖ ἀπὸ θέσεις ἐχθρικές πρὸς τὶς καινοτομίες τῶν φιλοσόφων γενικῶς καὶ τοῦ Σωκράτους εἰδικῶς – δηλαδὴ μὲ τὸ βλέμμα τῆς Μούσας τῆς κωμωδίας – ἡ «φροντίδα τῆς ψυχῆς» μεταβάλλεται σε σταδιακή ἀλλοίωση τῶν σωμάτων, μέχρις ὅτου οἱ ἄνθρωποι γίνουν σκιές καὶ φαντάσματα.

Στον Στρεψιάδη, ὁ ὁποῖος ρωτᾶ πῶς θὰ καταλήξει ἐὰν «φροντίσει τὸν ἑαυτό του», ὁ Σωκράτης ἀπαντᾶ ὅτι θὰ γίνει ὅμοιος μὲ τὸν Χαιρεφῶντα, δηλαδὴ ἀδύνατος, ἀσθενικὸς καὶ κοκαλιάρης:

ΣΤΡ.: Πές μου τώρα·
μελετηρὸς καὶ πρόθυμος ἂν εἶμαι,
μὲ ποιό σας μαθητὴ θὰ μοιάσω τάχα;
ΣΩΚ.: Χαιρεφώντας ὁλόφτυστος θὰ γίνεις.
῎Αχ, μισοπεθαμένος θα 'μαι ὁ δόλιος 102.
Καὶ ὁ Στρεψιάδης, καθ' ὅσον δὲν ἐπωφελήθηκε ἀπὸ τὴ διδασκαλία τοῦ Σωκράτους (δὲν ἔμαθε, δηλαδή, νὰ ἐξαπατά τοὺς πιστωτές), πείθει τὸν υἱό του, τὸν Φειδιππίδη, νὰ γίνει αὐτὸς μαθητής του. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ παρουσιάζεται ὡς «ἀμαθὴς καὶ χονδρός», ἐνῶ μὲ τὴ σωκρατική φροντίδα τῆς ψυχῆς θὰ γίνει ἀσθενικὸς καὶ κοκαλιάρης.

Ὁ Sarri ἐπισημαίνει σχετικῶς: «Δὲν εἶναι τυχαῖο τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ποιητής ἐπιμένει στο παρουσιαστικὸ τοῦ εὔσωμου νέου, λέγοντας ὅτι αὐτὸς ἔχει σῶμα γεροδεμένο καὶ ρωμαλέο. Ἀφ' ὅτου, όμως, παρακολούθησε τα μαθήματα στο φροντιστήριο (δηλαδή, ὅπως ἀναφέραμε, ὕστερα ἀπὸ μία αὐστηρή δίαιτα ἀδυνατίσματος), ὁ Φειδιππίδης ἐμφανίζεται και πάλι στη σκηνή, τώρα όμως μεταμορφωμένος. Ἀπὸ τὴν όψη του, ὁ πατέρας του συμπεραίνει πώς ἡ διδασκαλία τοῦ Σωκράτους εἶχε ἀποτέλεσμα: ὁ υἱός του ἀπὸ εὔσωμος ἔγινε ἀ-σώματος: "Πρώτη χαρά μου, αὐτὸ τὸ χρώμα ποὺ ἔχεις"»103.

Ἰδοὺ πῶς ὁ Ἀριστοφάνης μεταστρέφει τὴ σωκρατική «φροντίδα τῆς ψυχῆς» σὲ ἀλλοίωση τοῦ σώματος, σὲ τέτοιο σημείο ὥστε αυτό να τείνει στην κατάργησή του:

ΚΟΡ.: ῎Ανθρωπέ μας ἐσὺ, ποὺ ποθεῖς τὴν τρανή,
τὴ δική μας σοφία ν' αποχτήσεις,
ἡ εὐτυχία σου μεγάλη, θὰ λάμπει παντοῦ
στὴν Ἑλλάδα καὶ μὲς στὴν Ἀθήνα,
ἂν σοῦ ἀρέσει ἡ μελέτη, καὶ μνήμη γερή
κι ἀντοχὴ μὲς στὰ στήθια σου ἂν ἔχεις,
ποὺ γερὰ νὰ κρατᾶς καὶ κομμάτια καμιὰ
νὰ μὴ νιώθεις ἢ στέκεσαι ἢ τρέχεις,
ἂν σηκώνεις τὴν πείνα, ἂν εἶσ᾿ ἄξιος, χωρίς
νὰ βογκᾶς, νὰ βαστάξεις στο κρύο.
ἂν μακριὰ ἀπὸ κρασὶ κι ἀπὸ στίβους ἐσὺ
κι ἀπὸ τ᾿ ἄλλα τ' ἀνόητα κρατιέσαι,
κι ἄν, σὰν ἔξυπνος ἄντρας, πιστεύεις καὶ λὲς
πὼς τ᾿ ἀνώτερο ἀπ᾿ ὅλα εἶναι τοῦτο:
νὰ νικᾶς σὲ συμβούλια, στὴν πράξη, παντοῦ,
καὶ στὸν πόλεμο ποὺ ὅπλο του ἡ γλῶσσα.

ΣΤΡ.: Μὰ γιὰ ἀδάμαστη ἂν εἶναι καὶ στέρεη καρδιά
καὶ γιὰ ζῆλο ποὺ διώχνει τὸν ὕπνο,
γιὰ κοιλιά κακοζώητη, τσιγκούνα, σφιχτή,
ποὺ δειπνὰ μὲ μιὰ χούφτα ραδίκια,
μὴ σᾶς νοιάζει, μὲ θάρρος προσφέρνομαι ἐγὼ
νὰ μὲ πλάσετε πάνω στ' ἀμόνι.
Ὅ,τι θέλουνε τώρα ἂς μὲ κάνουνε· να,
Τὸ κορμί μου τ' ἀφήνω σ' αὐτοὺς·
Ἂς πεινάσω, ἂς διψάσω, ἂς χορτάσω ξυλιές,
Ἂς βρομήσω, ἂς παγώσω, ἂς μὲ γδάρουν, ἀσκὶ
τὸ πετσί μου ἂς τὸ κάμουν 104.

Ὁ παραμορφωτικός καθρέπτης τῆς Μούσας τοῦ Ἀριστοφάνους μᾶς παρέχει, λοιπόν, ἀκριβῶς τὸ ἀντίστοιχο τῆς διδασκαλίας, όπως αυτή τεκμαίρεται ἀπὸ τὰ προηγηθέντα ἀποσπάσματα κειμένων. Ἂς ἐπανέλθουμε τώρα στοὺς μαθητές του Σωκράτους.

ΚΑΠΟΙΟΝ ΜΑΣ ΘΥΜΙΖΕΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ ΣΑΤΥΡΙΚΟΣ ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ

Σημειώσεις
102. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, Νεφέλες, στ. 500-504.
103. F. SARRI, Socrate, σσ. 165 κ. ἐξ.
104. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, Νεφέλες, στ. 412-442.

Η ΑΘΗΝΑ ΓΝΩΡΙΣΕ ΠΡΩΤΗ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΕΚΟΥΣΙΟΥ , ΤΟΥ ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ  ΑΓΑΘΟΥ, ΤΟ  ΟΠΟΙΟ ΠΟΛΕΜΗΣΕ ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΛΟΓΟ  ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΤΑΔΙΚΑΣΕ ΣΑΝ ΚΑΙΝΟΦΑΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ. ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΩΣ Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΑΦΗΣΕ ΤΟΝ ΣΠΟΡΟ ΤΗΣ, ΤΟΥΣ ΤΡΕΙΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΦΥΣΙΝ ΛΟΓΙΚΗΣ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΝΘΙΣΕ ΣΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΤΗΣ ΑΙΩΝΙΟΥ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΑΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ.  

ΜΑΣ ΥΠΟΣΧΕΘΗΚΕ ΟΤΙ ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΣΠΟΡΟ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ, ΤΗΝ ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΤΟΥ  ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ , ΠΟΤΕ ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΘΑ ΚΑΤΙΣΧΥΣΕΙ,(Καί πύλαι άδου ου κατισχύσουσιν αυτής) ΚΑΙ ΜΕΣΑ Σ' ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΛΠΙΔΑ ΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΟΡΕΥΟΜΑΣΤΕ ΣΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΛΑΔΑ ΤΟΥ ΚΛΑΥΘΜΟΥ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ