Συνέχεια από Δευτέρα 22. Ιουνίου 2026
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 8
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV
Η ΤΟΞΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Πράγματι, είναι καλύτερο να ζει κανείς ανάμεσα σε ερημίτες και γιδοβοσκούς παρά μαζί με τη δική μας χρυσωμένη, ψεύτικη, φτιασιδωμένη πλέμπα, ακόμη κι αν αυτή ονομάζεται «καλή κοινωνία».
Friedrich Nietzsche
§1 Το εργοστάσιο της χειραγώγησης
Το να εξαρτάται κανείς σημαίνει να καίγεται από επιθυμία, να είναι όμηρός της. Χωρίς όριο, ωστόσο, η επιθυμία βασανίζει και δεν ικανοποιεί. Ο άνθρωπος είναι πλάσμα της επιθυμίας, όχι της ανάγκης, εξηγεί ο Gaston Bachelard. Πάνω απ’ όλα, η εξάρτηση δεν μπορεί να είναι μόνιμη, ο αυτόματος πιλότος της ύπαρξης. Οι ιστορικές φάσεις που χαρακτηρίζονται από οικονομική ευημερία, ιδίως όταν οι υλικοί παράγοντες υπερισχύουν κάθε άλλου τομέα της ζωής, ευνοούν τον πολλαπλασιασμό των παθών και ανοίγουν τις πύλες στην παρακμή (Arnold Gehlen).
Εξαπλώνονται οι NCD¹¹² (non communicable diseases, μη μεταδοτικές ασθένειες), παθολογίες της αφθονίας και μιας τοξικής ζωής, βλαβερής για τον ίδιο της τον εαυτό. Και έπειτα οι ψυχικές διαταραχές, τα παραληρήματα παντοδυναμίας, η απώλεια της αίσθησης του μέτρου που συνδέεται με την προγραμματική ανικανοποίητη διάθεση. Πρόκειται για το συνδυασμένο αποτέλεσμα, το βραχυκύκλωμα των αξιών της εποχής: ηδονή-πλούτος-εικόνα.
Το ισχύον πολιτισμικό μοντέλο, όπως κάθε κατασκευή σε παρακμή, γίνεται ολοένα πιο άκαμπτο. Ένας ακούραστος μηχανισμός προπαγάνδας/εξάρτησης αποτρέπει με ολοένα μεγαλύτερη δύναμη —και με αυξανόμενη βία— κάθε απόπειρα απεξάρτησης από τα συνθήματά του. Σύμφωνα με τον ψυχίατρο Claudio Risé, «βρίσκεται σε εξέλιξη μια διαδικασία αντιληπτικής σκλήρυνσης, με εμφανή σκληρωτικά γνωρίσματα απώλειας νοημοσύνης και ευελιξίας»¹¹³. Η προσταγή του Υπερεγώ μοιάζει να έχει γίνει η εγκατάλειψη στο Εκείνο —Es—, δηλαδή η υποχώρηση στις άμεσες ορμές· μια δηλητηρίαση της ψυχής και του λόγου, που προκαλείται από την αναζήτηση της τριάδας ηδονή-πλούτος-εικόνα.
Πρόκειται για μια δηλητηριώδη ψυχική χειραγώγηση. Ιδιαίτερα ύπουλη είναι η τοξική δύναμη της κατηγορίας της εικόνας, πολύ διαφορετικής από την έννοια της τιμής των παλαιότερων καιρών: εκείνης της κατάστασης αξιοπρέπειας και αξίας που επιδιωκόταν και αναγνωριζόταν σε όποιον απολάμβανε θετική φήμη χάρη στα κεκτημένα του προσόντα και στην άσκηση των κοινοτικών αξιών.
Η εικόνα δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μάσκα του εαυτού, αυτό που θέλει κανείς να φαίνεται προς τα έξω, ανεξάρτητα από την αλήθεια· και μαζί η άκριτη προσκόλληση στα κυρίαρχα αισθητικά και συμπεριφορικά πρότυπα. Η απογοήτευση που παράγεται από τη σύγκριση ανάμεσα στα ιδεώδη πρότυπα και την πραγματικότητα είναι «ο χειμώνας της δυσαρέσκειάς μας»¹¹⁴ (William Shakespeare).
Από φιλοσοφική άποψη, η ρίζα της αναστάτωσης που οδήγησε στην τοξική κοινωνία είναι ο γνωστικισμός¹¹⁵, μία από τις προϋποθέσεις του οποίου είναι η ιδέα της συστατικής ατέλειας της φύσης. Το γνωστικό υποκείμενο είναι ένας χρόνιος ανικανοποίητος: αποδίδει τις δυσκολίες που συναντά στο γεγονός ότι ο κόσμος έχει μια εγγενώς ελλειμματική δομή, και όχι στη φυσική περιοριστικότητα των ανθρώπινων όντων. Θέλει να καταργήσει αυτά τα όρια με μια καθαρή προσπάθεια της βούλησης.
«Θα φάνε και δεν θα χορτάσουν», διακηρύσσει ο βιβλικός προφήτης Ωσηέ.¹¹⁶ Είμαστε τυλιγμένοι μέσα σε μια συνεχή κατάσταση διεγερμένης ανυπομονησίας, όπου βιώνουμε μια πυρετώδη συστολή του χρόνου που καθιστά αφόρητη κάθε αναμονή. Ξαναγινόμαστε παιδιά, ανίκανοι να διαχειριστούμε τις επιθυμίες που το σύστημα αναλαμβάνει να υπερτονίσει μέχρι την παραίσθηση της επιθυμίας (Freud).
Ένας ισχυρός τοξικός παράγοντας είναι το σύστημα των Big Data, η συσσώρευση δεδομένων για τον καθένα μας από τους χρηματοπιστωτικούς και τεχνολογικούς γίγαντες (fintech), που τρέφει την ανυπομονησία μας, την προβλέπει και την κατευθύνει μέσω της ανάλυσης όσων αφηγούμαστε για τον εαυτό μας —πλοήγηση στο Διαδίκτυο, προφίλ στα νέα μέσα— σε μια εξουσία που αναγνωρίζει, αναλύει, επεξεργάζεται, μελετά και δημιουργεί ροπές και προτιμήσεις. Τα μηνύματα που λαμβάνουμε, οι προτάσεις που μας γίνονται, οι εξατομικευμένες σελίδες των μηχανών αναζήτησης λειτουργούν ως συνεχές ερέθισμα, ως memento των εξαρτήσεών μας, τις οποίες το αλγοριθμικό σύστημα επανεκκινεί για να τις μετατρέψει σε επείγουσες ανάγκες, σε προσταγές από τις οποίες δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.
Αυτό επιβεβαιώνει ότι είμαστε αντιδραστικοί στα ερεθίσματα της επιθυμίας και της ενεργητικής εξαρτημένης μάθησης, αλλά όλο και λιγότερο στους κινδύνους, σωματικούς και ψυχικούς. Η εξήγηση βρίσκεται στη λειτουργία του εγκεφάλου, ειδικότερα της αμυγδαλής,¹¹⁷ του ιππόκαμπου¹¹⁸ και του προμετωπιαίου φλοιού. Η αμυγδαλή αναγνωρίζει τις απειλές, δημιουργεί συναισθήματα και προετοιμάζει για αντίδραση. Δεν αξιολογεί τους κινδύνους με αντικειμενικό τρόπο: ενεργοποιείται αν ένα ερέθισμα διαρρήξει την ασφάλεια ή θυμίσει προηγούμενες εμπειρίες. Ο ιππόκαμπος ερμηνεύει το πλαίσιο, αναλύει τη συνοχή με τις προσδοκίες μας, αλλά η απάντηση ανήκει στον προμετωπιαίο φλοιό.
Στην περίπτωση της ακολουθίας επαγόμενες επιθυμίες-ανάγκες-εξάρτηση, το τοξικό σύστημα κατορθώνει να απενεργοποιήσει, εν όλω ή εν μέρει, τις ορθολογικές άμυνες και να καθορίσει τις αντιδράσεις και τις αποφάσεις που το ίδιο επιθυμεί. Ενεργεί δηλαδή πάνω στο γνωστικό μας ασυνείδητο¹¹⁹ με σκοπό τη χειραγώγηση και την πειθώ.
Πολλοί ασυνείδητοι ή υποσυνείδητοι μηχανισμοί χρησιμοποιούνται για την επίτευξη της πειθούς —ατομικής και μαζικής— με έμμεσα ερεθίσματα ικανά να έχουν πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα πάνω στην ψυχή των αποδεκτών, παράγοντας αντιληπτικές παραμορφώσεις και λογοκρισίες. Ειδικότερα, το γνωστικό ασυνείδητο, βομβαρδισμένο από περίπου δέκα χιλιάδες εισροές το δευτερόλεπτο, ωθείται να τις φιλτράρει, να τις καθιστά συνεκτικές, να τις επεξεργάζεται εκλογικεύοντας τις πράξεις μέσα σε ήδη παγιωμένες πεποιθήσεις και προσδοκίες. Ουσιώδης είναι η ταχύτητα των διεργασιών εις βάρος της εγκυρότητάς τους.
Αυτός ο μηχανισμός στρέβλωσης του ασυνειδήτου προκαλεί «μια doxa —γνώμη, παγιωμένη πεποίθηση, σημ. συγγρ.—, ένα belief, ένα σύστημα σκέψης συστατικό της προσωπικότητας και της αυτοαντιλαμβανόμενης ταυτότητας, σχεδόν απρόσβλητο ακόμη και στην αντίθετη απόδειξη»¹²⁰· δηλαδή, στην περίπτωση των εξαρτήσεων, απρόσβλητο από την προφανή επικινδυνότητά τους, από το προσωπικό, σωματικό, ψυχικό, ηθικό και οικονομικό κόστος που συνεπάγονται.
Ύπουλη είναι η εξάρτηση από την ομάδα, από την σχεδόν υποχρεωτική τέλεση τελετουργιών και εμπειριών που θεωρούνται «απαραίτητες». Είναι το σύνδρομο FOMO για το οποίο έγινε λόγος στο προηγούμενο κεφάλαιο, δηλαδή ο φόβος μήπως χάσει κανείς —από αδιαφορία, αμέλεια, μη προσχώρηση στην ομάδα— εμπειρίες που μετατρέπονται σε εξαρτήσεις. Σε πολλά περιβάλλοντα, το να παίρνει κανείς ναρκωτικά, να μεθά, να υπερβάλλει, αποτελεί κριτήριο για να ενταχθεί στην κοινωνία. Όποιος δεν το έκανε θα απομονωνόταν ως διαφορετικός, πράγμα που αποτελεί αυθεντικό τρόμο για στοιχειώδεις ψυχολογίες, συνηθισμένες να ακολουθούν το ρεύμα.
Το κακό δεν είναι μόνο το να «φτιάχνεται» κανείς, να βρίσκεται υπό την επήρεια ναρκωτικών και, κατ’ επέκταση, κάποιου πράγματος ταυτόχρονα διεγερτικού και παραβατικού· αλλά το γεγονός ότι πάρα πολλοί επιθυμούν αυτές τις συμπεριφορές, αισθάνονται την ανάγκη τους. Το κακό βρίσκεται στη ζήτηση, ακόμη πριν από την κατανάλωση. Αναπνέεται μια κυρίαρχη κουλτούρα ναρκωτικού, εξάρτησης, η οποία εκφράζεται όχι μόνο στην κατανάλωση ουσιών, αλκοόλ ή άλλων πραγμάτων, αλλά στην ίδια την αναζήτηση της μέθης, της διέγερσης πάση θυσία, της φρενίτιδας.
Συχνά μέσα σε μουσική που ζαλίζει και λύνει τις αναστολές, όπως στα μουσικά σάββατα που ονομάζονται rave party —γιορτή του παραληρήματος!—, τα οποία διαρκούν μέχρι την πλήρη εξάντληση, ανάμεσα σε ναρκωτικά, αλκοόλ, χάπια και θανατηφόρα κοκτέιλ ουσιών, μερικές φορές με τραγικές συνέπειες. Μια άρρωστη κοινωνία θεωρεί φάρμακα τα δηλητήρια που δημιουργεί και γίνεται εξαρτημένη από τη «διασκέδαση». Η πιο συνηθισμένη ερώτηση είναι: τι κακό υπάρχει; Αντιθέτως: τι καλό υπάρχει;
Η υποχρεωτική διασκέδαση μέσω της μυστικοποίησης των συνειδήσεων —όχι μόνο των νεανικών—, οι άθλιες τελετουργίες των βραδιών του Σαββατοκύριακου, «ενωμένες με τη μουσική σε υπερβολικά υψηλή ένταση και με τις συνεχείς κρούσεις, προκαλούν μια αλλοιωμένη κατάσταση συνείδησης, ένα είδος υπερ-ευφορίας που αφαιρεί τη διαύγεια και ακυρώνει κάθε ανασφάλεια. Γίνονται όλοι ένα, μια θορυβώδης συλλογική συνείδηση μέσα στην οποία η ευθύνη πνίγεται».¹²¹ Τίποτε που να μην είχε προβλεφθεί ήδη από τον 19ο αιώνα σε κείμενα όπως Η ψυχολογία των μαζών,¹²² τα οποία μελετήθηκαν με μεγάλη προσοχή από τους χειραγωγούς.
§2 Τα αμαρτήματα του πολιτισμού
Οι εξαρτήσεις είναι, σε κάποιο μέτρο, ασθένειες ή αμαρτήματα του πολιτισμού. Οι πρωτόγονες και προνεωτερικές κοινωνίες βασανίζονταν από την ανάγκη, από την καθημερινή επιτακτικότητα να εξασφαλίσουν την επιβίωση, την προστασία, να αμυνθούν απέναντι στις κακοκαιρίες, στα επικίνδυνα ζώα, στους ανθρώπινους εχθρούς. Οι ανάγκες τους ήταν κυρίως ανάγκες προστασίας, ασφάλειας, σταθερότητας.
Στην αυγή της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης —18ος αιώνας— ο Ευρωπαίος άνθρωπος άρχισε να θέτει το πρόβλημα της κατανάλωσης και να το υποβάλλει σε ηθική κρίση. Αν προηγουμένως η εξάρτηση από συμπεριφορές και ουσίες θεωρούνταν πάθος που έπρεπε να καταπολεμηθεί, ο άνθρωπος της αρχόμενης νεωτερικότητας, του οποίου οι σκέψεις στρέφονται κυρίως προς τη νέα επιστήμη της οικονομίας, ανατρέπει τις προηγούμενες πεποιθήσεις.
Στο ποιητικό έργο Ο μύθος των μελισσών, του οποίου ο υπότιτλος είναι Ιδιωτικά πάθη, δημόσιες αρετές, ο Bernard de Mandeville¹²³ ασκεί κριτική στην υποκριτική κοινωνία που βαδίζει προς τη βιομηχανική ανάπτυξη, η οποία παρουσιάζεται ως ενάρετη κρύβοντας τα πάθη της. Η θέση —εντελώς πρωτότυπη— είναι ότι τα πάθη είναι αναγκαία για τη συλλογική ευημερία της κοινωνίας. Η αναζήτηση της ικανοποίησης των παθών, η πολυτέλεια, η σπατάλη, ο φθόνος, η λαγνεία κ.λπ., κάνουν την οικονομία να ευημερεί. Η επιδίωξη των παθών θέτει σε κίνηση την κατανάλωση, συμβάλλοντας στην κυκλοφορία του χρήματος, ακόμη και προς όφελος των φτωχών. Η οικονομία αρχίζει την πορεία αντικατάστασης της ηθικής από το ωφέλιμο και την ηδονή. Για τον Mandeville, όποιος ζει σύμφωνα με ενάρετες αρχές, αρκούμενος σε αυτό που έχει και είναι, παράγει παραίτηση και τεμπελιά, βλάπτοντας την παραγωγή, προκαλώντας φτώχεια του έθνους και εμποδίζοντας την ανάπτυξη.
Με μεγαλύτερη επιχειρηματολογική δεξιοτεχνία και προσπαθώντας να προσδώσει μια ηθική επίστρωση στη γεννώμενη οικονομία της αγοράς, θεμελιωμένη στην προσφορά και τη ζήτηση, δεν είναι διαφορετική η προσέγγιση του Adam Smith στο περίφημο χωρίο του Πλούτου των εθνών: «Δεν είναι από την καλοσύνη του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού που περιμένουμε το γεύμα μας, αλλά από τη φροντίδα που έχουν για το δικό τους συμφέρον. Δεν απευθυνόμαστε στην ανθρωπιά τους αλλά στην αγάπη τους για τον εαυτό τους, και δεν τους μιλάμε ποτέ για τις ανάγκες μας αλλά για τα πλεονεκτήματά τους».¹²⁴
Όλα αληθινά, αλλά έτσι εξορίζεται από την ύπαρξη η ηθική κρίση, υποταγμένη στο ωφέλιμο, στο χρήμα, στην ηδονή. Πάνω απ’ όλα, επιβεβαιώνεται η νομιμότητα κάθε προσφοράς, αν είναι ικανή να δημιουργήσει ζήτηση. Ας σκεφτούμε τα ναρκωτικά, το αλκοόλ, το κάπνισμα, την ιατρικοποίηση κάθε φάσης της ύπαρξης, την ελεύθερη και νόμιμη πορνογραφία, την εμπορευματοποίηση του σώματος, τα γιγαντιαία έσοδα του τζόγου, στον οποίο τα κράτη έχουν σημαντικά φορολογικά συμφέροντα, πέρα από την αμφίβολη λειτουργία τους ως επιχειρηματιών χιλίων μορφών τυχερού παιχνιδιού. Από εδώ μέχρι την ανύψωση των εξαρτήσεων σε αδιαμφισβήτητες ηδονές, ακόμη και σε δικαιώματα, το βήμα είναι μικρό.
Έτσι έγραφε η Yoko Ono, καλλιτέχνιδα της πρωτοπορίας, γνωστή κυρίως επειδή υπήρξε σύζυγος και μούσα του μουσικού John Lennon, σημαιοφόρος της χρήσης ναρκωτικών για ψυχαγωγικό και εμπνευστικό σκοπό: «δεν υπάρχει άνθρωπος που να μη ναρκώνεται. Στο κάτω-κάτω, μπορούμε να θεωρήσουμε ναρκωτικό εκείνο του οποίου αισθανόμαστε την ανάγκη αφού έχουμε ικανοποιήσει τις ανάγκες της επιβίωσης. Τσιγάρα, γλυκά, το δεύτερο ποτήρι, καφές, τσάι, όλα είναι ναρκωτικά. Τα ναρκωτικά κάνουν τη ζωή λιγότερο βαρετή».¹²⁵
Καμία διάκριση ανάμεσα στις δίκαιες χαρές της ζωής, την ακολασία ή την ασυδοσία· μόνο η απολογία της επιθυμίας που πρέπει να ικανοποιηθεί αμέσως και να επανεκκινηθεί. Οι εξαρτήσεις, όπως επισημάναμε στην αρχή, «κάνουν να αισθάνεται κανείς καλά». Φαινομενικά και προσωρινά, αλλά κυρίως σφυρηλατούν έναν νέο άνθρωπο που καταναλώνει τον εαυτό του και ανατρέπει το καλό και το κακό, το πάθος και την κανονικότητα. Ένα ον που, μαζί με τη λήθη του πνευματικά υψηλότερου μέρους του εαυτού του, φτωχαίνει προοδευτικά τη γενετική κληρονομιά του είδους.
Για τον Konrad Lorenz δεν υπάρχει στον σύγχρονο πολιτισμό «κανένας παράγοντας που να ενεργεί επιλεκτικά πάνω στην εξέλιξη και τη διατήρηση των κανόνων της κοινωνικής συμπεριφοράς. Δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι πολλοί παιδισμοί είναι γενετικής προέλευσης».¹²⁶ Για τον μεγάλο ηθολόγο είναι εμφανής η μεγαλύτερη διαθεσιμότητα των σύγχρονων ανθρώπων στην κατήχηση: το αμάρτημα του κυρίαρχου συμπεριφορισμού, η ενεργητική εξαρτημένη μάθηση που πλάθει την ψυχική λειτουργία.
§3 Δηλητήρια της συνείδησης
ΠΥΚΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΥΨΙΣΤΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΟΣ.
Πράγματι, είναι καλύτερο να ζει κανείς ανάμεσα σε ερημίτες και γιδοβοσκούς παρά μαζί με τη δική μας χρυσωμένη, ψεύτικη, φτιασιδωμένη πλέμπα, ακόμη κι αν αυτή ονομάζεται «καλή κοινωνία».
Friedrich Nietzsche
§1 Το εργοστάσιο της χειραγώγησης
Το να εξαρτάται κανείς σημαίνει να καίγεται από επιθυμία, να είναι όμηρός της. Χωρίς όριο, ωστόσο, η επιθυμία βασανίζει και δεν ικανοποιεί. Ο άνθρωπος είναι πλάσμα της επιθυμίας, όχι της ανάγκης, εξηγεί ο Gaston Bachelard. Πάνω απ’ όλα, η εξάρτηση δεν μπορεί να είναι μόνιμη, ο αυτόματος πιλότος της ύπαρξης. Οι ιστορικές φάσεις που χαρακτηρίζονται από οικονομική ευημερία, ιδίως όταν οι υλικοί παράγοντες υπερισχύουν κάθε άλλου τομέα της ζωής, ευνοούν τον πολλαπλασιασμό των παθών και ανοίγουν τις πύλες στην παρακμή (Arnold Gehlen).
Εξαπλώνονται οι NCD¹¹² (non communicable diseases, μη μεταδοτικές ασθένειες), παθολογίες της αφθονίας και μιας τοξικής ζωής, βλαβερής για τον ίδιο της τον εαυτό. Και έπειτα οι ψυχικές διαταραχές, τα παραληρήματα παντοδυναμίας, η απώλεια της αίσθησης του μέτρου που συνδέεται με την προγραμματική ανικανοποίητη διάθεση. Πρόκειται για το συνδυασμένο αποτέλεσμα, το βραχυκύκλωμα των αξιών της εποχής: ηδονή-πλούτος-εικόνα.
Το ισχύον πολιτισμικό μοντέλο, όπως κάθε κατασκευή σε παρακμή, γίνεται ολοένα πιο άκαμπτο. Ένας ακούραστος μηχανισμός προπαγάνδας/εξάρτησης αποτρέπει με ολοένα μεγαλύτερη δύναμη —και με αυξανόμενη βία— κάθε απόπειρα απεξάρτησης από τα συνθήματά του. Σύμφωνα με τον ψυχίατρο Claudio Risé, «βρίσκεται σε εξέλιξη μια διαδικασία αντιληπτικής σκλήρυνσης, με εμφανή σκληρωτικά γνωρίσματα απώλειας νοημοσύνης και ευελιξίας»¹¹³. Η προσταγή του Υπερεγώ μοιάζει να έχει γίνει η εγκατάλειψη στο Εκείνο —Es—, δηλαδή η υποχώρηση στις άμεσες ορμές· μια δηλητηρίαση της ψυχής και του λόγου, που προκαλείται από την αναζήτηση της τριάδας ηδονή-πλούτος-εικόνα.
Πρόκειται για μια δηλητηριώδη ψυχική χειραγώγηση. Ιδιαίτερα ύπουλη είναι η τοξική δύναμη της κατηγορίας της εικόνας, πολύ διαφορετικής από την έννοια της τιμής των παλαιότερων καιρών: εκείνης της κατάστασης αξιοπρέπειας και αξίας που επιδιωκόταν και αναγνωριζόταν σε όποιον απολάμβανε θετική φήμη χάρη στα κεκτημένα του προσόντα και στην άσκηση των κοινοτικών αξιών.
Η εικόνα δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μάσκα του εαυτού, αυτό που θέλει κανείς να φαίνεται προς τα έξω, ανεξάρτητα από την αλήθεια· και μαζί η άκριτη προσκόλληση στα κυρίαρχα αισθητικά και συμπεριφορικά πρότυπα. Η απογοήτευση που παράγεται από τη σύγκριση ανάμεσα στα ιδεώδη πρότυπα και την πραγματικότητα είναι «ο χειμώνας της δυσαρέσκειάς μας»¹¹⁴ (William Shakespeare).
Από φιλοσοφική άποψη, η ρίζα της αναστάτωσης που οδήγησε στην τοξική κοινωνία είναι ο γνωστικισμός¹¹⁵, μία από τις προϋποθέσεις του οποίου είναι η ιδέα της συστατικής ατέλειας της φύσης. Το γνωστικό υποκείμενο είναι ένας χρόνιος ανικανοποίητος: αποδίδει τις δυσκολίες που συναντά στο γεγονός ότι ο κόσμος έχει μια εγγενώς ελλειμματική δομή, και όχι στη φυσική περιοριστικότητα των ανθρώπινων όντων. Θέλει να καταργήσει αυτά τα όρια με μια καθαρή προσπάθεια της βούλησης.
«Θα φάνε και δεν θα χορτάσουν», διακηρύσσει ο βιβλικός προφήτης Ωσηέ.¹¹⁶ Είμαστε τυλιγμένοι μέσα σε μια συνεχή κατάσταση διεγερμένης ανυπομονησίας, όπου βιώνουμε μια πυρετώδη συστολή του χρόνου που καθιστά αφόρητη κάθε αναμονή. Ξαναγινόμαστε παιδιά, ανίκανοι να διαχειριστούμε τις επιθυμίες που το σύστημα αναλαμβάνει να υπερτονίσει μέχρι την παραίσθηση της επιθυμίας (Freud).
Ένας ισχυρός τοξικός παράγοντας είναι το σύστημα των Big Data, η συσσώρευση δεδομένων για τον καθένα μας από τους χρηματοπιστωτικούς και τεχνολογικούς γίγαντες (fintech), που τρέφει την ανυπομονησία μας, την προβλέπει και την κατευθύνει μέσω της ανάλυσης όσων αφηγούμαστε για τον εαυτό μας —πλοήγηση στο Διαδίκτυο, προφίλ στα νέα μέσα— σε μια εξουσία που αναγνωρίζει, αναλύει, επεξεργάζεται, μελετά και δημιουργεί ροπές και προτιμήσεις. Τα μηνύματα που λαμβάνουμε, οι προτάσεις που μας γίνονται, οι εξατομικευμένες σελίδες των μηχανών αναζήτησης λειτουργούν ως συνεχές ερέθισμα, ως memento των εξαρτήσεών μας, τις οποίες το αλγοριθμικό σύστημα επανεκκινεί για να τις μετατρέψει σε επείγουσες ανάγκες, σε προσταγές από τις οποίες δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.
Αυτό επιβεβαιώνει ότι είμαστε αντιδραστικοί στα ερεθίσματα της επιθυμίας και της ενεργητικής εξαρτημένης μάθησης, αλλά όλο και λιγότερο στους κινδύνους, σωματικούς και ψυχικούς. Η εξήγηση βρίσκεται στη λειτουργία του εγκεφάλου, ειδικότερα της αμυγδαλής,¹¹⁷ του ιππόκαμπου¹¹⁸ και του προμετωπιαίου φλοιού. Η αμυγδαλή αναγνωρίζει τις απειλές, δημιουργεί συναισθήματα και προετοιμάζει για αντίδραση. Δεν αξιολογεί τους κινδύνους με αντικειμενικό τρόπο: ενεργοποιείται αν ένα ερέθισμα διαρρήξει την ασφάλεια ή θυμίσει προηγούμενες εμπειρίες. Ο ιππόκαμπος ερμηνεύει το πλαίσιο, αναλύει τη συνοχή με τις προσδοκίες μας, αλλά η απάντηση ανήκει στον προμετωπιαίο φλοιό.
Στην περίπτωση της ακολουθίας επαγόμενες επιθυμίες-ανάγκες-εξάρτηση, το τοξικό σύστημα κατορθώνει να απενεργοποιήσει, εν όλω ή εν μέρει, τις ορθολογικές άμυνες και να καθορίσει τις αντιδράσεις και τις αποφάσεις που το ίδιο επιθυμεί. Ενεργεί δηλαδή πάνω στο γνωστικό μας ασυνείδητο¹¹⁹ με σκοπό τη χειραγώγηση και την πειθώ.
Πολλοί ασυνείδητοι ή υποσυνείδητοι μηχανισμοί χρησιμοποιούνται για την επίτευξη της πειθούς —ατομικής και μαζικής— με έμμεσα ερεθίσματα ικανά να έχουν πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα πάνω στην ψυχή των αποδεκτών, παράγοντας αντιληπτικές παραμορφώσεις και λογοκρισίες. Ειδικότερα, το γνωστικό ασυνείδητο, βομβαρδισμένο από περίπου δέκα χιλιάδες εισροές το δευτερόλεπτο, ωθείται να τις φιλτράρει, να τις καθιστά συνεκτικές, να τις επεξεργάζεται εκλογικεύοντας τις πράξεις μέσα σε ήδη παγιωμένες πεποιθήσεις και προσδοκίες. Ουσιώδης είναι η ταχύτητα των διεργασιών εις βάρος της εγκυρότητάς τους.
Αυτός ο μηχανισμός στρέβλωσης του ασυνειδήτου προκαλεί «μια doxa —γνώμη, παγιωμένη πεποίθηση, σημ. συγγρ.—, ένα belief, ένα σύστημα σκέψης συστατικό της προσωπικότητας και της αυτοαντιλαμβανόμενης ταυτότητας, σχεδόν απρόσβλητο ακόμη και στην αντίθετη απόδειξη»¹²⁰· δηλαδή, στην περίπτωση των εξαρτήσεων, απρόσβλητο από την προφανή επικινδυνότητά τους, από το προσωπικό, σωματικό, ψυχικό, ηθικό και οικονομικό κόστος που συνεπάγονται.
Ύπουλη είναι η εξάρτηση από την ομάδα, από την σχεδόν υποχρεωτική τέλεση τελετουργιών και εμπειριών που θεωρούνται «απαραίτητες». Είναι το σύνδρομο FOMO για το οποίο έγινε λόγος στο προηγούμενο κεφάλαιο, δηλαδή ο φόβος μήπως χάσει κανείς —από αδιαφορία, αμέλεια, μη προσχώρηση στην ομάδα— εμπειρίες που μετατρέπονται σε εξαρτήσεις. Σε πολλά περιβάλλοντα, το να παίρνει κανείς ναρκωτικά, να μεθά, να υπερβάλλει, αποτελεί κριτήριο για να ενταχθεί στην κοινωνία. Όποιος δεν το έκανε θα απομονωνόταν ως διαφορετικός, πράγμα που αποτελεί αυθεντικό τρόμο για στοιχειώδεις ψυχολογίες, συνηθισμένες να ακολουθούν το ρεύμα.
Το κακό δεν είναι μόνο το να «φτιάχνεται» κανείς, να βρίσκεται υπό την επήρεια ναρκωτικών και, κατ’ επέκταση, κάποιου πράγματος ταυτόχρονα διεγερτικού και παραβατικού· αλλά το γεγονός ότι πάρα πολλοί επιθυμούν αυτές τις συμπεριφορές, αισθάνονται την ανάγκη τους. Το κακό βρίσκεται στη ζήτηση, ακόμη πριν από την κατανάλωση. Αναπνέεται μια κυρίαρχη κουλτούρα ναρκωτικού, εξάρτησης, η οποία εκφράζεται όχι μόνο στην κατανάλωση ουσιών, αλκοόλ ή άλλων πραγμάτων, αλλά στην ίδια την αναζήτηση της μέθης, της διέγερσης πάση θυσία, της φρενίτιδας.
Συχνά μέσα σε μουσική που ζαλίζει και λύνει τις αναστολές, όπως στα μουσικά σάββατα που ονομάζονται rave party —γιορτή του παραληρήματος!—, τα οποία διαρκούν μέχρι την πλήρη εξάντληση, ανάμεσα σε ναρκωτικά, αλκοόλ, χάπια και θανατηφόρα κοκτέιλ ουσιών, μερικές φορές με τραγικές συνέπειες. Μια άρρωστη κοινωνία θεωρεί φάρμακα τα δηλητήρια που δημιουργεί και γίνεται εξαρτημένη από τη «διασκέδαση». Η πιο συνηθισμένη ερώτηση είναι: τι κακό υπάρχει; Αντιθέτως: τι καλό υπάρχει;
Η υποχρεωτική διασκέδαση μέσω της μυστικοποίησης των συνειδήσεων —όχι μόνο των νεανικών—, οι άθλιες τελετουργίες των βραδιών του Σαββατοκύριακου, «ενωμένες με τη μουσική σε υπερβολικά υψηλή ένταση και με τις συνεχείς κρούσεις, προκαλούν μια αλλοιωμένη κατάσταση συνείδησης, ένα είδος υπερ-ευφορίας που αφαιρεί τη διαύγεια και ακυρώνει κάθε ανασφάλεια. Γίνονται όλοι ένα, μια θορυβώδης συλλογική συνείδηση μέσα στην οποία η ευθύνη πνίγεται».¹²¹ Τίποτε που να μην είχε προβλεφθεί ήδη από τον 19ο αιώνα σε κείμενα όπως Η ψυχολογία των μαζών,¹²² τα οποία μελετήθηκαν με μεγάλη προσοχή από τους χειραγωγούς.
§2 Τα αμαρτήματα του πολιτισμού
Οι εξαρτήσεις είναι, σε κάποιο μέτρο, ασθένειες ή αμαρτήματα του πολιτισμού. Οι πρωτόγονες και προνεωτερικές κοινωνίες βασανίζονταν από την ανάγκη, από την καθημερινή επιτακτικότητα να εξασφαλίσουν την επιβίωση, την προστασία, να αμυνθούν απέναντι στις κακοκαιρίες, στα επικίνδυνα ζώα, στους ανθρώπινους εχθρούς. Οι ανάγκες τους ήταν κυρίως ανάγκες προστασίας, ασφάλειας, σταθερότητας.
Στην αυγή της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης —18ος αιώνας— ο Ευρωπαίος άνθρωπος άρχισε να θέτει το πρόβλημα της κατανάλωσης και να το υποβάλλει σε ηθική κρίση. Αν προηγουμένως η εξάρτηση από συμπεριφορές και ουσίες θεωρούνταν πάθος που έπρεπε να καταπολεμηθεί, ο άνθρωπος της αρχόμενης νεωτερικότητας, του οποίου οι σκέψεις στρέφονται κυρίως προς τη νέα επιστήμη της οικονομίας, ανατρέπει τις προηγούμενες πεποιθήσεις.
Στο ποιητικό έργο Ο μύθος των μελισσών, του οποίου ο υπότιτλος είναι Ιδιωτικά πάθη, δημόσιες αρετές, ο Bernard de Mandeville¹²³ ασκεί κριτική στην υποκριτική κοινωνία που βαδίζει προς τη βιομηχανική ανάπτυξη, η οποία παρουσιάζεται ως ενάρετη κρύβοντας τα πάθη της. Η θέση —εντελώς πρωτότυπη— είναι ότι τα πάθη είναι αναγκαία για τη συλλογική ευημερία της κοινωνίας. Η αναζήτηση της ικανοποίησης των παθών, η πολυτέλεια, η σπατάλη, ο φθόνος, η λαγνεία κ.λπ., κάνουν την οικονομία να ευημερεί. Η επιδίωξη των παθών θέτει σε κίνηση την κατανάλωση, συμβάλλοντας στην κυκλοφορία του χρήματος, ακόμη και προς όφελος των φτωχών. Η οικονομία αρχίζει την πορεία αντικατάστασης της ηθικής από το ωφέλιμο και την ηδονή. Για τον Mandeville, όποιος ζει σύμφωνα με ενάρετες αρχές, αρκούμενος σε αυτό που έχει και είναι, παράγει παραίτηση και τεμπελιά, βλάπτοντας την παραγωγή, προκαλώντας φτώχεια του έθνους και εμποδίζοντας την ανάπτυξη.
Με μεγαλύτερη επιχειρηματολογική δεξιοτεχνία και προσπαθώντας να προσδώσει μια ηθική επίστρωση στη γεννώμενη οικονομία της αγοράς, θεμελιωμένη στην προσφορά και τη ζήτηση, δεν είναι διαφορετική η προσέγγιση του Adam Smith στο περίφημο χωρίο του Πλούτου των εθνών: «Δεν είναι από την καλοσύνη του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού που περιμένουμε το γεύμα μας, αλλά από τη φροντίδα που έχουν για το δικό τους συμφέρον. Δεν απευθυνόμαστε στην ανθρωπιά τους αλλά στην αγάπη τους για τον εαυτό τους, και δεν τους μιλάμε ποτέ για τις ανάγκες μας αλλά για τα πλεονεκτήματά τους».¹²⁴
Όλα αληθινά, αλλά έτσι εξορίζεται από την ύπαρξη η ηθική κρίση, υποταγμένη στο ωφέλιμο, στο χρήμα, στην ηδονή. Πάνω απ’ όλα, επιβεβαιώνεται η νομιμότητα κάθε προσφοράς, αν είναι ικανή να δημιουργήσει ζήτηση. Ας σκεφτούμε τα ναρκωτικά, το αλκοόλ, το κάπνισμα, την ιατρικοποίηση κάθε φάσης της ύπαρξης, την ελεύθερη και νόμιμη πορνογραφία, την εμπορευματοποίηση του σώματος, τα γιγαντιαία έσοδα του τζόγου, στον οποίο τα κράτη έχουν σημαντικά φορολογικά συμφέροντα, πέρα από την αμφίβολη λειτουργία τους ως επιχειρηματιών χιλίων μορφών τυχερού παιχνιδιού. Από εδώ μέχρι την ανύψωση των εξαρτήσεων σε αδιαμφισβήτητες ηδονές, ακόμη και σε δικαιώματα, το βήμα είναι μικρό.
Έτσι έγραφε η Yoko Ono, καλλιτέχνιδα της πρωτοπορίας, γνωστή κυρίως επειδή υπήρξε σύζυγος και μούσα του μουσικού John Lennon, σημαιοφόρος της χρήσης ναρκωτικών για ψυχαγωγικό και εμπνευστικό σκοπό: «δεν υπάρχει άνθρωπος που να μη ναρκώνεται. Στο κάτω-κάτω, μπορούμε να θεωρήσουμε ναρκωτικό εκείνο του οποίου αισθανόμαστε την ανάγκη αφού έχουμε ικανοποιήσει τις ανάγκες της επιβίωσης. Τσιγάρα, γλυκά, το δεύτερο ποτήρι, καφές, τσάι, όλα είναι ναρκωτικά. Τα ναρκωτικά κάνουν τη ζωή λιγότερο βαρετή».¹²⁵
Καμία διάκριση ανάμεσα στις δίκαιες χαρές της ζωής, την ακολασία ή την ασυδοσία· μόνο η απολογία της επιθυμίας που πρέπει να ικανοποιηθεί αμέσως και να επανεκκινηθεί. Οι εξαρτήσεις, όπως επισημάναμε στην αρχή, «κάνουν να αισθάνεται κανείς καλά». Φαινομενικά και προσωρινά, αλλά κυρίως σφυρηλατούν έναν νέο άνθρωπο που καταναλώνει τον εαυτό του και ανατρέπει το καλό και το κακό, το πάθος και την κανονικότητα. Ένα ον που, μαζί με τη λήθη του πνευματικά υψηλότερου μέρους του εαυτού του, φτωχαίνει προοδευτικά τη γενετική κληρονομιά του είδους.
Για τον Konrad Lorenz δεν υπάρχει στον σύγχρονο πολιτισμό «κανένας παράγοντας που να ενεργεί επιλεκτικά πάνω στην εξέλιξη και τη διατήρηση των κανόνων της κοινωνικής συμπεριφοράς. Δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι πολλοί παιδισμοί είναι γενετικής προέλευσης».¹²⁶ Για τον μεγάλο ηθολόγο είναι εμφανής η μεγαλύτερη διαθεσιμότητα των σύγχρονων ανθρώπων στην κατήχηση: το αμάρτημα του κυρίαρχου συμπεριφορισμού, η ενεργητική εξαρτημένη μάθηση που πλάθει την ψυχική λειτουργία.
§3 Δηλητήρια της συνείδησης
ΠΥΚΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΥΨΙΣΤΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΟΣ.
111 Ο Gaston Bachelard (1884-1962), Γάλλος φιλόσοφος, μελετητής των δυνατοτήτων και των ορίων του λόγου και της φαντασίας. Δοκίμιο για την προσεγγιστική γνώση (1927).
112 Οι Μη Μεταδοτικές Ασθένειες (NCD) ή Μη Διαβιβάσιμες Ασθένειες (MNT) είναι παθολογίες όπως καρδιοπάθειες, όγκοι, διαβήτης, αναπνευστικές ασθένειες και ψυχικές διαταραχές, που προκαλούνται από τρόπους ζωής —κάπνισμα, αλκοόλ, λανθασμένη διατροφή, καθιστική ζωή— και από γενετικούς/περιβαλλοντικούς παράγοντες. Αποτελούν την κύρια αιτία θανάτου και αναπηρίας.
113 C. Risé, Sazi da morire. Εκδ. San Paolo, 2016, σ. 156.
114 Η φράση, πασίγνωστη, είναι η αρχή της τραγωδίας Ριχάρδος Γ΄: «Τώρα ο χειμώνας της δυσαρέσκειάς μας / έγινε λαμπρό καλοκαίρι από τις ακτίνες αυτού του ήλιου της Υόρκης». Είναι επίσης ο τίτλος του τελευταίου μυθιστορήματος του Αμερικανού συγγραφέα John Steinbeck (1961).
115 Ο γνωστικισμός είναι ένα φιλοσοφικο-θρησκευτικό και εσωτερικό κίνημα που άνθησε στην κλασική αρχαιότητα και επανεμφανίζεται περιοδικά στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Ο όρος προέρχεται από την ελληνική λέξη γνώσις, που αποτελεί τον στόχο των μυημένων.
116 Η φράση είναι βιβλική, από το βιβλίο του προφήτη Ωσηέ (4,10). Συμβολίζει την κρίση του Θεού πάνω στον λαό του Ισραήλ, ο οποίος εγκατέλειψε τον Κύριο για την ειδωλολατρία, πράγμα που θα οδηγήσει σε ανικανοποίητο και πνευματική στειρότητα.
117 Η αμυγδαλή είναι μια μικρή εγκεφαλική δομή σε σχήμα αμυγδάλου. Αποτελεί μέρος του μεταιχμιακού συστήματος και είναι θεμελιώδης για τα συναισθήματα, ιδίως για τον φόβο και το άγχος, καθώς και για τη συναισθηματική μνήμη.
118 Ο ιππόκαμπος είναι μια εγκεφαλική δομή που βρίσκεται στον κροταφικό λοβό, θεμελιώδης για τη μνήμη, τη μάθηση και τη διαχείριση των συναισθημάτων.
119 Γνωστικό ασυνείδητο ονομάζεται εκείνο που αφορά τις αυτόματες, μη συνειδητές νοητικές διεργασίες, οι οποίες διαχειρίζονται τη γνώση, την αντίληψη, τη μνήμη και τη σκέψη, επιτρέποντας την εκτέλεση σύνθετων καθηκόντων —όπως η οδήγηση ή η ομιλία χωρίς σκέψη— και παρουσιάζοντας στη συνείδηση μόνο το τελικό αποτέλεσμα.
120 Marco Della Luna, Le chiavi del potere. Εκδ. Aurora Boreale, σ. 258.
121 Silvana De Mari, παρατίθεται στη La Verità, 12.01.2026, σ. 16.
122 Ψυχολογία των μαζών είναι κείμενο του 1895 του Γάλλου ανθρωπολόγου, κοινωνιολόγου και ψυχολόγου Gustave Le Bon (1841-1931), θεμελιωτή της ψυχολογίας των μαζών. Άσκησε τεράστια επιρροή έως τη δεκαετία του 1930 του 20ού αιώνα.
123 Ο μύθος των μελισσών του Bernard de Mandeville (1670-1731) είναι ένα μικρό ποιητικό έργο που επικεντρώνεται σε ένα σμήνος μελισσών οργανωμένο σε μια κοινωνία ευημερούσα και ευτυχισμένη, κυβερνώμενη από τους νόμους.
124 Ο πλούτος των εθνών (1776) του Σκωτσέζου οικονομολόγου Adam Smith (1723-1790) θεωρείται το θεμελιώδες κείμενο της κλασικής φιλελεύθερης οικονομίας.
125 M. Lettieri, Dizionario delle idee, dei pensieri e delle opinioni. LG. De Agostini, 1991, σ. 655.
112 Οι Μη Μεταδοτικές Ασθένειες (NCD) ή Μη Διαβιβάσιμες Ασθένειες (MNT) είναι παθολογίες όπως καρδιοπάθειες, όγκοι, διαβήτης, αναπνευστικές ασθένειες και ψυχικές διαταραχές, που προκαλούνται από τρόπους ζωής —κάπνισμα, αλκοόλ, λανθασμένη διατροφή, καθιστική ζωή— και από γενετικούς/περιβαλλοντικούς παράγοντες. Αποτελούν την κύρια αιτία θανάτου και αναπηρίας.
113 C. Risé, Sazi da morire. Εκδ. San Paolo, 2016, σ. 156.
114 Η φράση, πασίγνωστη, είναι η αρχή της τραγωδίας Ριχάρδος Γ΄: «Τώρα ο χειμώνας της δυσαρέσκειάς μας / έγινε λαμπρό καλοκαίρι από τις ακτίνες αυτού του ήλιου της Υόρκης». Είναι επίσης ο τίτλος του τελευταίου μυθιστορήματος του Αμερικανού συγγραφέα John Steinbeck (1961).
115 Ο γνωστικισμός είναι ένα φιλοσοφικο-θρησκευτικό και εσωτερικό κίνημα που άνθησε στην κλασική αρχαιότητα και επανεμφανίζεται περιοδικά στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Ο όρος προέρχεται από την ελληνική λέξη γνώσις, που αποτελεί τον στόχο των μυημένων.
116 Η φράση είναι βιβλική, από το βιβλίο του προφήτη Ωσηέ (4,10). Συμβολίζει την κρίση του Θεού πάνω στον λαό του Ισραήλ, ο οποίος εγκατέλειψε τον Κύριο για την ειδωλολατρία, πράγμα που θα οδηγήσει σε ανικανοποίητο και πνευματική στειρότητα.
117 Η αμυγδαλή είναι μια μικρή εγκεφαλική δομή σε σχήμα αμυγδάλου. Αποτελεί μέρος του μεταιχμιακού συστήματος και είναι θεμελιώδης για τα συναισθήματα, ιδίως για τον φόβο και το άγχος, καθώς και για τη συναισθηματική μνήμη.
118 Ο ιππόκαμπος είναι μια εγκεφαλική δομή που βρίσκεται στον κροταφικό λοβό, θεμελιώδης για τη μνήμη, τη μάθηση και τη διαχείριση των συναισθημάτων.
119 Γνωστικό ασυνείδητο ονομάζεται εκείνο που αφορά τις αυτόματες, μη συνειδητές νοητικές διεργασίες, οι οποίες διαχειρίζονται τη γνώση, την αντίληψη, τη μνήμη και τη σκέψη, επιτρέποντας την εκτέλεση σύνθετων καθηκόντων —όπως η οδήγηση ή η ομιλία χωρίς σκέψη— και παρουσιάζοντας στη συνείδηση μόνο το τελικό αποτέλεσμα.
120 Marco Della Luna, Le chiavi del potere. Εκδ. Aurora Boreale, σ. 258.
121 Silvana De Mari, παρατίθεται στη La Verità, 12.01.2026, σ. 16.
122 Ψυχολογία των μαζών είναι κείμενο του 1895 του Γάλλου ανθρωπολόγου, κοινωνιολόγου και ψυχολόγου Gustave Le Bon (1841-1931), θεμελιωτή της ψυχολογίας των μαζών. Άσκησε τεράστια επιρροή έως τη δεκαετία του 1930 του 20ού αιώνα.
123 Ο μύθος των μελισσών του Bernard de Mandeville (1670-1731) είναι ένα μικρό ποιητικό έργο που επικεντρώνεται σε ένα σμήνος μελισσών οργανωμένο σε μια κοινωνία ευημερούσα και ευτυχισμένη, κυβερνώμενη από τους νόμους.
124 Ο πλούτος των εθνών (1776) του Σκωτσέζου οικονομολόγου Adam Smith (1723-1790) θεωρείται το θεμελιώδες κείμενο της κλασικής φιλελεύθερης οικονομίας.
125 M. Lettieri, Dizionario delle idee, dei pensieri e delle opinioni. LG. De Agostini, 1991, σ. 655.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου