Συνέχεια από Σάββατο 20 Ιουνίου 2026
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ 7
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟ III
ΝΕΥΡΟΔΟΥΛΟΙ
Δεν κατανοούμε σχεδόν τίποτε από τα ερείπια, έως ότου γίνουμε εμείς οι ίδιοι ερείπια.
Heinrich Heine
§ 2 Η αλλοτρίωση
Στη φιλοσοφική γλώσσα που πέρασε στην κοινωνική ψυχολογία, ο όρος αλλοτρίωση —γερμ. Entfremdung— δηλώνει «τη μεταβίβαση, πραγματική ή φαινομενική, αυθόρμητη ή επιβεβλημένη, κάποιου σημαντικού, συστατικού ή ουσιώδους στοιχείου, από ένα κέντρο αναφοράς ή κατοχής σε ένα άλλο, μέσα στο πολιτισμικό και ζωτικό πεδίο της ανθρώπινης υποκειμενικότητας».86 Στη σκέψη του Karl Marx συνδέεται με την αποξένωση, την αποστέρηση του προϊόντος της ίδιας της εργασίας, η οποία καθορίζεται από τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Στη μεταφροϋδική ψυχανάλυση και στην κοινωνιολογική Σχολή της Φρανκφούρτης, η κοινωνία της κατανάλωσης προκαλεί την προτίμηση του έχειν έναντι του είναι (E. Fromm).
Σε μια πιο τρέχουσα σημασία, η αλλοτρίωση είναι η κατάσταση αποπροσανατολισμού του ανθρώπου ο οποίος, στην τεχνολογική εποχή και στη συγκεκριμένη οργάνωση της ζωής, αισθάνεται ότι έχει περιοριστεί σε αντικείμενο, ότι έχει πληγεί στην ταυτότητά του, ότι έχει αποσπαστεί από την αυθεντικότητά του. Στο πλαίσιο της οργάνωσης της εργασίας, είναι το αίσθημα αδιαφορίας και ξενότητας που προκαλείται από την άγνοια των πραγματικών σκοπών της, καθώς και από τον μηχανικό και επαναληπτικό χαρακτήρα πολλών κινήσεων, αυστηρά προκαθορισμένων ως προς τους τρόπους και τους ρυθμούς. Η ετυμολογική σημασία της αλλοτρίωσης παραπέμπει στην πράξη και στο γεγονός του να απομακρύνει κανείς, να εκχωρεί, να αποσπά. Είναι ένα σύμπτωμα της κοινωνικής δυσφορίας που ονομάζουμε δυσφορία του πολιτισμού.
Σε αντίθεση με την κυριαρχία, η οποία συνεπάγεται μια καθαρή διαίρεση ανάμεσα σε καταπιεστές και καταπιεζόμενους, η αλλοτρίωση παγιδεύει όλους —εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενους— σε ένα σύστημα εσωτερικευμένης ασυνείδητης δουλείας. Συμπτώματα όχι μακρινά από εκείνα της εξάρτησης. Ένα από τα παράδοξα χαρακτηριστικά της κυρίαρχης ιδεολογίας είναι ότι διακηρύσσει πως είναι εχθρική προς την κυριαρχία, πράγμα που δεν την εμποδίζει να την ασκεί.
Ο πρώτος θεωρητικός της αλλοτρίωσης ήταν ο Jean-Jacques Rousseau. «Ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος, και παντού βρίσκεται αλυσοδεμένος. Όποιος πιστεύει πως είναι κύριος των άλλων είναι, ωστόσο, περισσότερο δούλος από αυτούς», διαβάζουμε στην αρχή του Κοινωνικού Συμβολαίου.88 Η πρώτη φράση είναι η πιο συχνά παρατιθέμενη, η δεύτερη είναι η πιο ενδιαφέρουσα. Ο Γενεβέζος δεν περιορίζεται να καταγγείλει εκείνους που ασκούν μια άδικη κοινωνική κυριαρχία, αλλά δηλώνει ότι είναι και οι ίδιοι θύματα. Δούλοι της βούλησης για ισχύ, εξαρτημένοι από την επιτυχία, μετρημένη σε χρήμα και εξουσία.
Στο φιλελευθεροκαπιταλιστικό σύστημα η αλλοτρίωση πλήττει ολόκληρη την κοινωνία. Αρχίζει όταν μαθαίνει κανείς να αντικειμενοποιεί τις συγκινήσεις του για να προσαρμοστεί στο προφίλ που ζητά ένας ιστότοπος γνωριμιών· όταν ο πελάτης στο τμήμα τροφίμων υπολογίζει το διατροφικό του ισοζύγιο· όταν το άτομο συμμορφώνει τις πράξεις του στις αλγοριθμικές προδιαγραφές· όταν ο εργαζόμενος είναι βυθισμένος στον δεσμό του χρόνου και της επίτευξης ποσοτικοποιημένων στόχων, αποσυνδεδεμένων από κάθε αυθεντικό νόημα.
Η αλλοτρίωση είναι μια μορφή απαλλοτρίωσης. Συμβαίνει όταν δεν υπάρχει πλέον ταυτότητα ανάμεσα στο είναι και στον εαυτό, ανάμεσα σε αυτό που είναι κανείς και σε αυτό που πιστεύει ότι είναι. Φθάνουμε να αλλοτριωθούμε από τον ίδιο μας τον εαυτό. Ο όρος ανυψώθηκε σε φιλοσοφική έννοια από τον Hegel89, έπειτα από τον Feuerbach —αλλοτρίωση μέσω της θρησκείας—, τον Karl Marx —αλλοτρίωση μέσω της εργασίας και των εμπορευμάτων—, τον Georg Simmel —αλλοτρίωση μέσω της νεωτερικότητας—, τον Ferdinand Tönnies —η αλλοτρίωση των κοινοτήτων από την κοινωνία—, τον György Lukács —αλλοτρίωση μέσω της μετατροπής των κοινωνικών σχέσεων σε αντικείμενα—, τον Jacques Ellul —αλλοτρίωση μέσω της τεχνολογίας.
Κατά τον Marx, στο καπιταλιστικό σύστημα η πραγματική ζωή ανάγεται σε αφαίρεση εξαιτίας της αλλοτριωμένης εργασίας: οι εργάτες αποξενώνονται από αυτό που κάνουν, καθόσον η παραγωγική τους δραστηριότητα μετατρέπεται σε ανθρώπινους πόρους και στερείται τον σκοπό της. Η δύναμη της αλλοτρίωσης έγκειται στο γεγονός ότι γίνεται μια ασυνείδητη και ακόμη και εκούσια μορφή εξάρτησης. Η σημερινή κυρίαρχη ιδεολογία βασίζεται σε μια συναίνεση που δεν εκφράζεται πλέον, αλλά έχει εσωτερικευθεί· γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να τη ραγίσει κανείς. Ένα σύμφωνο υποταγής που την εδραιώνει ακόμη περισσότερο.
Ο soft ολοκληρωτισμός —και με τη μορφή της άρνησης των ορίων της ανθρώπινης εμπειρίας— είναι μέρος της μεταμοντέρνας αλλοτρίωσης. Η αντιιδεολογική μάσκα της εξουσίας είναι ένα φοβερό σφουγγάρι που απορροφά τα πάντα και τα επανεκτοξεύει: δημιουργεί τα προβλήματα, αλλοτριώνει τον άνθρωπο από τον εαυτό του και τον καθιστά εξαρτημένο, υποσχόμενη τη λύση, η οποία συνίσταται σε μια πιο μαζική δόση για να κατευνάσει τη στέρηση, σφίγγοντας τις αλυσίδες, που μετατρέπονται σε ανάγκες. Αλλοτριωμένοι —ξένοι προς τον εαυτό μας και προς το καλό μας— και σύμμαχοι των νεκροθαφτών μας.
Ένα παράδειγμα αλλοτρίωσης και ταυτόχρονα εξάρτησης είναι το μυθιστόρημα Η συνείδηση του Zeno του Italo Svevo.97 Ο πρωταγωνιστής είναι εξαρτημένος από το κάπνισμα, το οποίο δεν ξέρει να εγκαταλείψει, παρότι έχει επανειλημμένα αποφασίσει να σταματήσει. Κάθε φορά αποφασίζει να καπνίσει το τελευταίο τσιγάρο και να σημειώσει την ημερομηνία. Ύστερα από πολυάριθμες αποτυχίες, συνειδητοποιεί ότι το να καπνίζει «τελευταία τσιγάρα» είναι γι’ αυτόν μια εξαιρετικά ευχάριστη εμπειρία. Καθένα αποκτά διαφορετική γεύση, που προκαλείται από τη συνείδηση ότι είναι το τελευταίο. Τελικά, νικά το κάπνισμα με τίμημα το προαίσθημα μιας επικείμενης τραγωδίας.
Όπως ο Zeno, αλλά στερημένος από την αίσθηση της συμφοράς, στον σύγχρονο άνθρωπο αρκεί η απατηλή υποκειμενική σωτηρία. Φοβισμένος, ζητά θεραπείες, εμβόλια, αντίδοτα για να απομακρύνει τους εφιάλτες, αλλά ταυτόχρονα χειροκροτεί τον θάνατο —τον «δικό του» ίδιο θάνατο!— ανίκανος να αντιμετωπίσει το κακό, τον πόνο, το «ανοίκειο» (unheimlich, αυτό που είναι ξένο) της ψυχανάλυσης, της θεωρίας που περισσότερο από όλες έσκαψε στο υπέδαφος της δυτικής ψυχής.
Ο θάνατος του Θεού είναι το αληθινό, μεγάλο σύγχρονο πένθος, η οριστική αλλοτρίωση. Ο Nietzsche το ανήγγειλε μένοντας τρομοκρατημένος από αυτό και φαντάστηκε τους Έσχατους Ανθρώπους —εμάς— που ανοιγοκλείνουν συνωμοτικά το μάτι και πιστεύουν ότι εφηύραν την ευτυχία. Αντιθέτως, αντιμετωπίζουν τη δυστυχία, τον τρόμο, την κατάπληξη, συναισθήματα που η εξουσία τροφοδοτεί για να μας κάνει να αποδεχθούμε μια ζωή φυλακισμένων, εκτρεφόμενων ζώων με το κεφάλι σκυμμένο εν αναμονή του καθημερινού γεύματος, υγιεινού, ωφέλιμου, επιστημονικά ισορροπημένου.
Ο μαζάνθρωπος γίνεται αδρανές υλικό και ονομάζει πολιτισμό την απώθηση κάθε πράγματος που τον ενοχλεί στη διαδρομή της επιθυμίας, της κατανάλωσης, της άμεσης ικανοποίησης. Είναι παράδοξη μια κοινωνία αδιάφορη προς τις ζωές που κυοφορούνται, προς τις ζωές των ηλικιωμένων και των πασχόντων —ενοχλητικούς σβώλους χαλασμένης σάρκας—, η οποία χειροκροτεί την ευθανασία ως ύψιστο πολιτισμό, ενώ πεθαίνει από φόβο μπροστά σε έναν ιό.
Η μορφή του ψυχοθεραπευτή στο μυθιστόρημα του Svevo μοιάζει με τη σύγχρονη βιοεξουσία. Χειραγωγεί τη συνείδηση του ασθενούς, τον βάζει να διηγηθεί τα δράματά του, τις αδυναμίες του, και τελικά τα δημοσιοποιεί, εξοργισμένος επειδή ο Zeno διακόπτει την αμφίβολη αναλυτική θεραπεία. Δεν είναι έτσι το δικό μας υπερτεχνολογικό παρόν, στο οποίο η εξουσία γνωρίζει τα πάντα για εμάς, κυρίαρχη της ζωής μας —σώματος και ψυχής—, και παραβιάζει το εσωτερικό μας άδυτο;
Ασυνείδητος, ο μεταμοντέρνος Zeno άφησε να τον αλλοτριώσουν και τώρα τρέμει, χτυπά τα δόντια του, επειδή δεν πιστεύει πλέον σε τίποτε που να μην είναι zòe,98 η γυμνή υλική επιβίωση. Είναι το τελικό προϊόν ενός πολιτισμού που δεν καταλαβαίνει και για τον οποίο δεν τον νοιάζει τίποτε, ένα σαπρόφυτο που τρέφεται με ύλη σε αποσύνθεση, επειδή και ο ίδιος βρίσκεται σε αποσύνθεση. Ένας νεκρός που περπατά, στον οποίο οι εξαρτήσεις, όπως τα τσιγάρα του Zeno —πάντοτε τα «τελευταία»—, προσφέρουν προσωρινή απόλαυση. Το άγχος καταλαγιάζει για μια σύντομη στιγμή· έπειτα νέοι φόβοι κατακλύζουν τις συνειδήσεις που έχουν μείνει ορφανές από την υπερβατικότητα. Η ανήσυχη καρδιά του ανθρώπου, πνιγμένη στο Μηδέν, δεν γαληνεύει πλέον μέσα στο βλέμμα που υψώνεται προς τα άνω.
§ 3 Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες
Ο σύγχρονος homo sapiens είναι ένας άνθρωπος χωρίς ιδιότητες, όπως ο Ulrich, ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος του Robert Musil,99 διαβρωμένος από μια ασθένεια της βούλησης που τον καθιστά επιφανειακό, στερημένο από βάθος, ανίκανο να αποδώσει νόημα σε οτιδήποτε, ηθικά αμφίσημο. Αυτή η απουσία νεύρου τον καθιστά ευάλωτο, εύθραυστο, εύκολη λεία της συναισθηματικότητας, των φευγαλέων παθών, σε τελική ανάλυση εξαρτημένο.
Η συναισθηματικότητα είναι μια τυπική εξάρτηση της μετανεωτερικότητας: αφού εξαντλήθηκαν οι μεγάλες αφηγήσεις, η ευαισθησία —βαθύ συναίσθημα— υποχωρεί μπροστά στην τάση να δοκιμάζει και να εκδηλώνει κανείς στιγμιαίες συγκινήσεις, εύκολη ταραχή, διεγερσιμότητα, παρορμητικότητα. Όλα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για να ενσταλαχθούν εξαρτήσεις, οι οποίες παράγουν προσωρινή ασφάλεια, την καθησυχαστική αίσθηση ότι έχει κανείς τα πάντα υπό έλεγχο. Το «διαχειρίζομαι» είναι ένα από τα πιο χρησιμοποιημένα ρήματα από τον άνδρα —και τη γυναίκα— χωρίς ιδιότητες. Παρακολουθούμε μια γενετική παρακμή του πλάσματος άνθρωπος, η οποία αντανακλάται στην ψυχή και στη συμπεριφορά. Είναι η θέση του Konrad Lorenz, ιδρυτή της ηθολογίας, της διεπιστημονικής έρευνας για τη συμπεριφορά των ζωντανών όντων. «Κανένα φυσιολογικό πρόσωπο δεν θα μπορούσε να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του τεχνοκρατικού συστήματος. Υπάρχουν έμφυτα συστήματα συμπεριφοράς που συνιστούν θεμελιώδη δικαιώματα. Αν καταπνιγούν, το άτομο πάσχει από σοβαρές ψυχικές διαταραχές. Το τεχνοκρατικό σύστημα παράγει μια αναπόφευκτη συνέπεια: ορισμένες ανθρώπινες επιδόσεις και ιδιότητες όχι μόνο γίνονται άχρηστες, αλλά μετατρέπονται σε διαταρακτικά στοιχεία».100
Ο άνθρωπος εξημερώνεται με ολοένα νέες μεθόδους εξαρτημένης διαμόρφωσης και κρατείται υπό έλεγχο με τις πιο ποικίλες εξαρτήσεις. Πολλές εμφανίζονται ως αβλαβείς συνήθειες. Ας σκεφτούμε την προγνωστική μανία: συμβουλευόμαστε με άγχος τις ημερήσιες μετεωρολογικές προβλέψεις, συμμορφωνόμαστε σχολαστικά με τις μετεωρολογικές «προειδοποιήσεις» που εκδίδονται από τους θεσμούς ακόμη και για κανονικά ατμοσφαιρικά φαινόμενα. Ένας αξιοσημείωτος αριθμός ανθρώπων που δεν πιστεύουν πλέον στον Θεό, στη μεταφυσική ή σε οποιαδήποτε υπερβατική υπόθεση, εξαρτώνται από τη συμβουλή του ωροσκοπίου, την παράξενη πεποίθηση ότι το να γεννηθεί κανείς κάτω από ένα ορισμένο ζώδιο καθορίζει το πεπρωμένο μας. Ακόμη περισσότερο, τεράστιος είναι ο αριθμός των μάγων, μάντεων, θεραπευτών και μέντιουμ που, επί πληρωμή, υπόσχονται να αποκαλύψουν το μέλλον και να λύσουν αισθηματικά προβλήματα και προβλήματα υγείας. Είχε δίκιο ο καθολικός συγγραφέας Gilbert K. Chesterton101: όταν οι άνθρωποι παύουν να πιστεύουν στον Θεό, είναι διατεθειμένοι να πιστέψουν οτιδήποτε.
Στο προγνωστικό άγχος αντιστοιχεί η παθολογική ανάγκη ελέγχου των πάντων. Από εδώ προκύπτει η υπερβολική φροντίδα του σώματος και της υγείας, η εξάρτηση από ειδικούς των πιο διαφορετικών κλάδων, η εμμονική προστασία των παιδιών σαν να ήταν ανίκανα να ζήσουν, με σοβαρές βλάβες στη διαδικασία της ψυχικής ανάπτυξης και της προσωπικής αυτονομίας. Η ανάγκη να είναι κανείς πάντοτε στο ύψος των καιρών καθιστά εξαρτημένους από τα breaking news, τις ειδήσεις συνεχούς ροής από τις οποίες απουσιάζει ο στοχασμός, αντικατεστημένος από το παροδικό συναίσθημα, που απορροφάται από την επόμενη είδηση.
Όλο και πιο κοινή είναι η εξάρτηση από τα κοινωνικά δίκτυα, τα νέα διαδραστικά μέσα στα οποία ο καθένας μπορεί να πει ή να γράψει ό,τι του περνά από το μυαλό. Ιδίως οι νεότεροι περιγράφουν, φωτογραφίζουν και αμέσως αναρτούν κάθε στιγμή της ζωής, χάνοντας, μαζί με την ιδιωτικότητα και την αιδώ, και την αίσθηση της διαφοράς ανάμεσα σε αυτό που είναι σημαντικό και σε αυτό που δεν είναι. Η συνέπεια είναι ο φόβος της κρίσης των άλλων, ο αντίχειρας προς τα πάνω ή προς τα κάτω των like, που μπορεί να καταστρέψει την αυτοεκτίμηση και γίνεται κοινωνική ασθένεια.
Επειδή οι γενιές που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν μέσα στην ψηφιακή τεχνολογική οργία είναι οι πιο ευάλωτες —με την απουσία της οικογένειας και την αποτυχία των παρακμασμένων φορέων νοήματος, του σχολείου, των θρησκειών, των ιδεολογιών— γεννήθηκε μια ολοκαίνουργια παθολογία, το σύνδρομο FOMO (fear of missing out), ο φόβος μήπως χάσει κανείς κάτι, μήπως δεν είναι ενημερωμένος, μήπως δεν συμμετέχει σε ένα γεγονός. Συνήθειες, συμπεριφορές, ιδέες γίνονται αστραπιαία μαζικά φαινόμενα στον υπερσυνδεδεμένο κόσμο, τρομοκρατημένο μήπως δεν είναι «όπως όλοι οι άλλοι», φοβισμένο μήπως δεν ανήκει σε μία από τις φυλές που επινοούν οι μόδες.
Ηχούν μάταια οι προειδοποιήσεις μεγάλων στοχαστών: για τον Søren Kierkegaard102 «ο αριθμός είναι άρνηση της αλήθειας»· κατά τον Seneca103 facile transitur ad plures, είναι εύκολο να περάσει κανείς με την πλειοψηφία. Στο ψηφιακό τσίρκο υπάρχει ακόμη και όποιος εξαρτάται από τον θόρυβο. Ο σαματάς, κατά βάθος, γεμίζει τον εγκέφαλο, όχι μόνο τα αυτιά· αποτρέπει τον στοχασμό και τη λήψη θέσης. Έτσι θέλουν οι μαγικοί αυλητές. Παρατηρεί η Susanna Tamaro ότι «το γενικό πνεύμα [...] είναι παρόμοιο με εκείνο του Lucignolo και του Pinocchio, οι οποίοι, αφού γλέντησαν άσωτα στη Χώρα των Παιχνιδιών, ανακαλύπτουν την πικρή πραγματικότητα του κόσμου του Mangiafuoco».104
Καλύτερη η κουβέρτα του Linus105 των εξαρτήσεων, η ανόητη αισιοδοξία που διαχέεται από την εξουσία: όλα θα πάνε καλά, η αγάπη θριαμβεύει, πρέπει να τα έχει κανείς καλά με τον εαυτό του. Κενές φόρμουλες, φθηνή ρητορική, την οποία πιστεύουν εξασθενημένα υποκείμενα που δεν ξέρουν πλέον ποιοι είναι και γιατί ζουν. Τίποτε παράξενο αν οι πιο ευαίσθητοι —τα ερωτήματα νοήματος και απείρου δεν μπορούν να ξεριζωθούν από την καρδιά του νοήμονος ζώου— καταλήγουν στην αγωνία και στην περιφρόνηση του εαυτού τους. Η αυτοκτονία και ο αυτοτραυματισμός είναι η δεύτερη αιτία θανάτου μεταξύ των νέων. «Καταστρέφω τον εαυτό μου επειδή δεν γνωρίζω τους λόγους της ύπαρξής μου, επειδή είναι το μόνο πράγμα που ξέρω να κάνω καλά· καταστρέφω τον εαυτό μου επειδή ποτέ δεν μου υποδείχθηκε ένας δρόμος στον οποίο θα ήταν δυνατόν να διανύσω την αντίθετη πορεία».106
Ο φόβος μας περιβάλλει και οι ίδιοι που τον παρήγαγαν προσφέρουν τη λύση: να εμπιστευθούμε αυτούς για την προστασία, για να ξαναβρούμε ασφάλεια, διότι «εκεί έξω είναι ζούγκλα». Ο κοινωνιολόγος Frank Furedi107 μελέτησε την κοινωνική επίδραση των φόβων. Στο Culture of Fear —κουλτούρα του φόβου— δείχνει ότι οι «προηγμένες» κοινωνίες αναπτύσσουν μια αντίληψη του κινδύνου ως παράγοντα που βρίσκεται σε διαρκή αύξηση. Ένα σύνδρομο κακού κόσμου, λόγω συνεχούς έκθεσης σε κινδυνολογικά περιεχόμενα —βία, εγκληματικότητα, καταστροφές—, το οποίο καταλήγει να διαστρεβλώνει την αντίληψη της πραγματικότητας. Η λογική είναι απλή και καταστροφική: ο φόβος ενσταλάζεται διαρκώς.
Παύουμε να εμπιστευόμαστε την εμπειρία μας: ένας θόρυβος δεν είναι πλέον ένας ήχος, είναι απειλή. Ένας άγνωστος είναι κίνδυνος. Ο τεχνητός φόβος εκφυλίζεται σε νεύρωση, η οποία καταλήγει να πυροδοτεί τα γεγονότα που θα έπρεπε να προλάβει. Η ανασφάλεια γίνεται μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Το σχήμα μεταφέρεται στη φροντίδα των παιδιών, η οποία συγχέεται με τον έλεγχο. Αντικαταστήσαμε την προετοιμασία για τη ζωή με την εμμονική πρόληψη όλων των πιθανών απειλών. Επικαλούμαστε πρωτόκολλα έκτακτης ανάγκης. Η πλήξη, κάποτε ερέθισμα για τη φαντασία, γίνεται ανησυχητικό σύμπτωμα που πρέπει να καταπολεμηθεί με συνεχείς δραστηριότητες. Κάθε πτώση είναι απειλή, κάθε ματαίωση συναισθηματικό τραύμα. Το έμμεσο μήνυμα είναι ότι η πραγματικότητα είναι υπερβολικά επικίνδυνη για να αντιμετωπιστεί χωρίς ένα στερεό δίχτυ ασφαλείας. Επαναλαμβανόμενο πολλές φορές, αντηχεί ως βεβαιότητα.
Το κλίμα καχύποπτης προληπτικής επιτήρησης επιβαρύνεται από τη μεταμόρφωση του υπαρξιακού προτύπου. Υπάρχει ολόκληρη λογοτεχνία εμμονικά προσανατολισμένη στην αποφυγή της βλάβης, στην προστασία, στην παράδοση του εαυτού στην εξουσία, στους ειδικούς, χάνοντας ελευθερία, αυτονομία, αυτοεκτίμηση. Όταν το τοπίο είναι έρημος, γίνεται αυτονόητη η προτίμηση του εικονικού έναντι του πραγματικού, η αντίληψη ότι αυτό που μας περιβάλλει είναι απάνθρωπο και πρέπει να το αποφύγουμε. Το καταφύγιο είναι η Χώρα του Ποτέ, πιο όμορφη, πιο ανθρώπινη, πιο βιώσιμη, ακόμη και πιο αυθεντική. Φυγή, αναπόφευκτη επιστροφή στο πραγματικό και γρήγορα κρίση στέρησης από το εικονικό, το πολυσύμπαν108 σε απόσταση ενός κλικ και των ειδικών τρισδιάστατων γυαλιών που παρέχει ο τεχνολογικός θόλος.
Η ψηφιοποίηση μεταμορφώνει κυρίως τις τελευταίες γενιές σε παθητικούς θεατές, ανίκανους να διακρίνουν το πραγματικό από το εικονικό. Μερικές φορές μέχρι την τραγωδία.
Οι εντυπωσιακές εικόνες της πυρκαγιάς της Πρωτοχρονιάς του 2026 στο Crans Montana δείχνουν πάρα πολλούς εφήβους να είναι πυρετωδώς απασχολημένοι με το να κινηματογραφούν με το smartphone —το αντικείμενο-λατρεία, την εξάρτηση των εξαρτήσεων— τη φωτιά που θα τους παγίδευε, θα τους σκότωνε ή θα τους παραμόρφωνε διά βίου με εγκαύματα. Η αντίδραση ήταν να εκληφθεί η σκληρή πραγματικότητα ως παράσταση προς κινηματογράφηση για να κοινοποιηθεί στα κοινωνικά δίκτυα. Η εσωτερικευμένη ψηφιοποίηση διαβρώνει την άμεση αντίληψη, επιβάλλοντας τη συσσώρευση δεδομένων εις βάρος της πραγματικής εμπειρίας. Η οθόνη απενεργοποιεί τις ενστικτώδεις αντιδράσεις μέχρι να μεταμορφώσει το θύμα σε θεατή, υποβάλλοντας στον νου ότι το ουσιώδες είναι η απόκτηση εικόνων —δεδομένων προς κοινοποίηση— χωρίς να τις κρίνει και χωρίς να επεξεργάζεται μια γρήγορη αντίδραση σε αυτό που συμβαίνει.
Πρόκειται για μια εποχική ανθρωπολογική στροφή: το παράδειγμα του εικονικού που βιώνεται ως θέαμα είναι τόσο ριζωμένο στις τελευταίες γενιές, ώστε τις ωθεί να μη φεύγουν μπροστά στην επικείμενη τραγωδία, αλλά να τη βιντεοσκοπούν, μετατρέποντας ένα δράμα σε «viral περιεχόμενο», μέχρι τον αυτοτραυματισμό που μηδένισε ή καθυστέρησε την αντίληψη του κινδύνου.
Η δική μας είναι μια κοινωνία σε ταχύτατη διάλυση. Ένα προφητικό πορτρέτο της έκανε ο Thomas S. Eliot στο ποίημα Οι κούφιοι άνθρωποι, ήδη το 1925. «Είμαστε οι κούφιοι άνθρωποι / Είμαστε οι παραγεμισμένοι άνθρωποι / Που στηρίζουμε ο ένας στον άλλον / Το κεφάλι γεμάτο άχυρο. Αλίμονο! / Οι ξεροί μας ψίθυροι, / όταν μαζί μουρμουρίζουμε, / είναι ήσυχοι και δίχως νόημα».109
Η κυρίαρχη ιδεολογία διαδίδει τους μύθους της μέσω μιας προπαγάνδας αδιάκριτης από την είδηση, από το γεγονός ή από την υπόθεση. Είμαστε αδιαφοροποίητη ανθρώπινη ύλη προς εξημέρωση μέσω της άνεσης, της ευκολίας, της πρόβλεψης, που υπόσχονται να διαχειριστούν την ύπαρξη, να κρατήσουν τα πάντα —τι πράγμα, έπειτα;— υπό έλεγχο. Ζούμε προγραμματισμένοι κάτω από μια διαφανή καμπάνα, όπου οι εξαρτήσεις μεταμορφώνονται σε καθησυχαστικές, άνετες συνήθειες. Όλο και περισσότερες, πάντοτε νέες. Χωρίς όρια, διότι το σύστημα της ανάπτυξης, το σύγχρονο οικονομικό δόγμα, πρέπει να είναι άπειρο, μολονότι οι πόροι, η ίδια η ζωή, είναι πεπερασμένα, περιορισμένα. Η κοινωνία της κατανάλωσης —δηλαδή των δημιουργημένων εξαρτήσεων— δεν θα μπορούσε να εδραιωθεί αν η επιστήμη και η τεχνική δεν είχαν δημιουργήσει πρωτοφανή μέσα εκμετάλλευσης και δεν είχαν υποσχεθεί απεριόριστη ισχύ.
Από εδώ προκύπτει η απώλεια του ορίου στην αχαλίνωτη ικανοποίηση των επιθυμιών και στην τεχνητή δημιουργία αναγκών. Η διαστροφή της επιθυμίας, ταυτισμένης με την κατανάλωση, που έγινε ιδιοτροπία και μάλιστα δικαίωμα, είναι η αναζήτηση του ανεύρετου, ο πήχης της εξάρτησης υψωμένος στο άπειρο. Το ανθρώπινο ον ανάγεται σε άνθρωπο χωρίς ιδιότητες, του οποίου το ψηφιακό σύστημα είναι ταυτόχρονα εργαλείο, κύριος και μέσο ελέγχου. Η βιοεξουσία, ο άνωθεν έλεγχος πάνω στη συγκεκριμένη, καθημερινή ζωή, είναι ο φράχτης μέσα στον οποίο έχει καταπέσει ο Υπολειμματικός Άνθρωπος, που έγινε μια επιθυμητική προβολή, μια σκιά στον τοίχο του χρόνου. Άλλο δεν είναι και ούτε καν φροντίζει να είναι.110
Σημειώσεις:
Να γεμίσουμε το κενό στον καιρό του μηδενισμού
ROBERTO PECCHIOLI
Εκδόσεις IMPRIMERE, 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟ III
ΝΕΥΡΟΔΟΥΛΟΙ
Δεν κατανοούμε σχεδόν τίποτε από τα ερείπια, έως ότου γίνουμε εμείς οι ίδιοι ερείπια.
Heinrich Heine
§ 2 Η αλλοτρίωση
Στη φιλοσοφική γλώσσα που πέρασε στην κοινωνική ψυχολογία, ο όρος αλλοτρίωση —γερμ. Entfremdung— δηλώνει «τη μεταβίβαση, πραγματική ή φαινομενική, αυθόρμητη ή επιβεβλημένη, κάποιου σημαντικού, συστατικού ή ουσιώδους στοιχείου, από ένα κέντρο αναφοράς ή κατοχής σε ένα άλλο, μέσα στο πολιτισμικό και ζωτικό πεδίο της ανθρώπινης υποκειμενικότητας».86 Στη σκέψη του Karl Marx συνδέεται με την αποξένωση, την αποστέρηση του προϊόντος της ίδιας της εργασίας, η οποία καθορίζεται από τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Στη μεταφροϋδική ψυχανάλυση και στην κοινωνιολογική Σχολή της Φρανκφούρτης, η κοινωνία της κατανάλωσης προκαλεί την προτίμηση του έχειν έναντι του είναι (E. Fromm).
Σε μια πιο τρέχουσα σημασία, η αλλοτρίωση είναι η κατάσταση αποπροσανατολισμού του ανθρώπου ο οποίος, στην τεχνολογική εποχή και στη συγκεκριμένη οργάνωση της ζωής, αισθάνεται ότι έχει περιοριστεί σε αντικείμενο, ότι έχει πληγεί στην ταυτότητά του, ότι έχει αποσπαστεί από την αυθεντικότητά του. Στο πλαίσιο της οργάνωσης της εργασίας, είναι το αίσθημα αδιαφορίας και ξενότητας που προκαλείται από την άγνοια των πραγματικών σκοπών της, καθώς και από τον μηχανικό και επαναληπτικό χαρακτήρα πολλών κινήσεων, αυστηρά προκαθορισμένων ως προς τους τρόπους και τους ρυθμούς. Η ετυμολογική σημασία της αλλοτρίωσης παραπέμπει στην πράξη και στο γεγονός του να απομακρύνει κανείς, να εκχωρεί, να αποσπά. Είναι ένα σύμπτωμα της κοινωνικής δυσφορίας που ονομάζουμε δυσφορία του πολιτισμού.
Σε αντίθεση με την κυριαρχία, η οποία συνεπάγεται μια καθαρή διαίρεση ανάμεσα σε καταπιεστές και καταπιεζόμενους, η αλλοτρίωση παγιδεύει όλους —εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενους— σε ένα σύστημα εσωτερικευμένης ασυνείδητης δουλείας. Συμπτώματα όχι μακρινά από εκείνα της εξάρτησης. Ένα από τα παράδοξα χαρακτηριστικά της κυρίαρχης ιδεολογίας είναι ότι διακηρύσσει πως είναι εχθρική προς την κυριαρχία, πράγμα που δεν την εμποδίζει να την ασκεί.
Ο πρώτος θεωρητικός της αλλοτρίωσης ήταν ο Jean-Jacques Rousseau. «Ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος, και παντού βρίσκεται αλυσοδεμένος. Όποιος πιστεύει πως είναι κύριος των άλλων είναι, ωστόσο, περισσότερο δούλος από αυτούς», διαβάζουμε στην αρχή του Κοινωνικού Συμβολαίου.88 Η πρώτη φράση είναι η πιο συχνά παρατιθέμενη, η δεύτερη είναι η πιο ενδιαφέρουσα. Ο Γενεβέζος δεν περιορίζεται να καταγγείλει εκείνους που ασκούν μια άδικη κοινωνική κυριαρχία, αλλά δηλώνει ότι είναι και οι ίδιοι θύματα. Δούλοι της βούλησης για ισχύ, εξαρτημένοι από την επιτυχία, μετρημένη σε χρήμα και εξουσία.
Στο φιλελευθεροκαπιταλιστικό σύστημα η αλλοτρίωση πλήττει ολόκληρη την κοινωνία. Αρχίζει όταν μαθαίνει κανείς να αντικειμενοποιεί τις συγκινήσεις του για να προσαρμοστεί στο προφίλ που ζητά ένας ιστότοπος γνωριμιών· όταν ο πελάτης στο τμήμα τροφίμων υπολογίζει το διατροφικό του ισοζύγιο· όταν το άτομο συμμορφώνει τις πράξεις του στις αλγοριθμικές προδιαγραφές· όταν ο εργαζόμενος είναι βυθισμένος στον δεσμό του χρόνου και της επίτευξης ποσοτικοποιημένων στόχων, αποσυνδεδεμένων από κάθε αυθεντικό νόημα.
Η αλλοτρίωση είναι μια μορφή απαλλοτρίωσης. Συμβαίνει όταν δεν υπάρχει πλέον ταυτότητα ανάμεσα στο είναι και στον εαυτό, ανάμεσα σε αυτό που είναι κανείς και σε αυτό που πιστεύει ότι είναι. Φθάνουμε να αλλοτριωθούμε από τον ίδιο μας τον εαυτό. Ο όρος ανυψώθηκε σε φιλοσοφική έννοια από τον Hegel89, έπειτα από τον Feuerbach —αλλοτρίωση μέσω της θρησκείας—, τον Karl Marx —αλλοτρίωση μέσω της εργασίας και των εμπορευμάτων—, τον Georg Simmel —αλλοτρίωση μέσω της νεωτερικότητας—, τον Ferdinand Tönnies —η αλλοτρίωση των κοινοτήτων από την κοινωνία—, τον György Lukács —αλλοτρίωση μέσω της μετατροπής των κοινωνικών σχέσεων σε αντικείμενα—, τον Jacques Ellul —αλλοτρίωση μέσω της τεχνολογίας.
Κατά τον Marx, στο καπιταλιστικό σύστημα η πραγματική ζωή ανάγεται σε αφαίρεση εξαιτίας της αλλοτριωμένης εργασίας: οι εργάτες αποξενώνονται από αυτό που κάνουν, καθόσον η παραγωγική τους δραστηριότητα μετατρέπεται σε ανθρώπινους πόρους και στερείται τον σκοπό της. Η δύναμη της αλλοτρίωσης έγκειται στο γεγονός ότι γίνεται μια ασυνείδητη και ακόμη και εκούσια μορφή εξάρτησης. Η σημερινή κυρίαρχη ιδεολογία βασίζεται σε μια συναίνεση που δεν εκφράζεται πλέον, αλλά έχει εσωτερικευθεί· γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να τη ραγίσει κανείς. Ένα σύμφωνο υποταγής που την εδραιώνει ακόμη περισσότερο.
Ο soft ολοκληρωτισμός —και με τη μορφή της άρνησης των ορίων της ανθρώπινης εμπειρίας— είναι μέρος της μεταμοντέρνας αλλοτρίωσης. Η αντιιδεολογική μάσκα της εξουσίας είναι ένα φοβερό σφουγγάρι που απορροφά τα πάντα και τα επανεκτοξεύει: δημιουργεί τα προβλήματα, αλλοτριώνει τον άνθρωπο από τον εαυτό του και τον καθιστά εξαρτημένο, υποσχόμενη τη λύση, η οποία συνίσταται σε μια πιο μαζική δόση για να κατευνάσει τη στέρηση, σφίγγοντας τις αλυσίδες, που μετατρέπονται σε ανάγκες. Αλλοτριωμένοι —ξένοι προς τον εαυτό μας και προς το καλό μας— και σύμμαχοι των νεκροθαφτών μας.
Ένα παράδειγμα αλλοτρίωσης και ταυτόχρονα εξάρτησης είναι το μυθιστόρημα Η συνείδηση του Zeno του Italo Svevo.97 Ο πρωταγωνιστής είναι εξαρτημένος από το κάπνισμα, το οποίο δεν ξέρει να εγκαταλείψει, παρότι έχει επανειλημμένα αποφασίσει να σταματήσει. Κάθε φορά αποφασίζει να καπνίσει το τελευταίο τσιγάρο και να σημειώσει την ημερομηνία. Ύστερα από πολυάριθμες αποτυχίες, συνειδητοποιεί ότι το να καπνίζει «τελευταία τσιγάρα» είναι γι’ αυτόν μια εξαιρετικά ευχάριστη εμπειρία. Καθένα αποκτά διαφορετική γεύση, που προκαλείται από τη συνείδηση ότι είναι το τελευταίο. Τελικά, νικά το κάπνισμα με τίμημα το προαίσθημα μιας επικείμενης τραγωδίας.
Όπως ο Zeno, αλλά στερημένος από την αίσθηση της συμφοράς, στον σύγχρονο άνθρωπο αρκεί η απατηλή υποκειμενική σωτηρία. Φοβισμένος, ζητά θεραπείες, εμβόλια, αντίδοτα για να απομακρύνει τους εφιάλτες, αλλά ταυτόχρονα χειροκροτεί τον θάνατο —τον «δικό του» ίδιο θάνατο!— ανίκανος να αντιμετωπίσει το κακό, τον πόνο, το «ανοίκειο» (unheimlich, αυτό που είναι ξένο) της ψυχανάλυσης, της θεωρίας που περισσότερο από όλες έσκαψε στο υπέδαφος της δυτικής ψυχής.
Ο θάνατος του Θεού είναι το αληθινό, μεγάλο σύγχρονο πένθος, η οριστική αλλοτρίωση. Ο Nietzsche το ανήγγειλε μένοντας τρομοκρατημένος από αυτό και φαντάστηκε τους Έσχατους Ανθρώπους —εμάς— που ανοιγοκλείνουν συνωμοτικά το μάτι και πιστεύουν ότι εφηύραν την ευτυχία. Αντιθέτως, αντιμετωπίζουν τη δυστυχία, τον τρόμο, την κατάπληξη, συναισθήματα που η εξουσία τροφοδοτεί για να μας κάνει να αποδεχθούμε μια ζωή φυλακισμένων, εκτρεφόμενων ζώων με το κεφάλι σκυμμένο εν αναμονή του καθημερινού γεύματος, υγιεινού, ωφέλιμου, επιστημονικά ισορροπημένου.
Ο μαζάνθρωπος γίνεται αδρανές υλικό και ονομάζει πολιτισμό την απώθηση κάθε πράγματος που τον ενοχλεί στη διαδρομή της επιθυμίας, της κατανάλωσης, της άμεσης ικανοποίησης. Είναι παράδοξη μια κοινωνία αδιάφορη προς τις ζωές που κυοφορούνται, προς τις ζωές των ηλικιωμένων και των πασχόντων —ενοχλητικούς σβώλους χαλασμένης σάρκας—, η οποία χειροκροτεί την ευθανασία ως ύψιστο πολιτισμό, ενώ πεθαίνει από φόβο μπροστά σε έναν ιό.
Η μορφή του ψυχοθεραπευτή στο μυθιστόρημα του Svevo μοιάζει με τη σύγχρονη βιοεξουσία. Χειραγωγεί τη συνείδηση του ασθενούς, τον βάζει να διηγηθεί τα δράματά του, τις αδυναμίες του, και τελικά τα δημοσιοποιεί, εξοργισμένος επειδή ο Zeno διακόπτει την αμφίβολη αναλυτική θεραπεία. Δεν είναι έτσι το δικό μας υπερτεχνολογικό παρόν, στο οποίο η εξουσία γνωρίζει τα πάντα για εμάς, κυρίαρχη της ζωής μας —σώματος και ψυχής—, και παραβιάζει το εσωτερικό μας άδυτο;
Ασυνείδητος, ο μεταμοντέρνος Zeno άφησε να τον αλλοτριώσουν και τώρα τρέμει, χτυπά τα δόντια του, επειδή δεν πιστεύει πλέον σε τίποτε που να μην είναι zòe,98 η γυμνή υλική επιβίωση. Είναι το τελικό προϊόν ενός πολιτισμού που δεν καταλαβαίνει και για τον οποίο δεν τον νοιάζει τίποτε, ένα σαπρόφυτο που τρέφεται με ύλη σε αποσύνθεση, επειδή και ο ίδιος βρίσκεται σε αποσύνθεση. Ένας νεκρός που περπατά, στον οποίο οι εξαρτήσεις, όπως τα τσιγάρα του Zeno —πάντοτε τα «τελευταία»—, προσφέρουν προσωρινή απόλαυση. Το άγχος καταλαγιάζει για μια σύντομη στιγμή· έπειτα νέοι φόβοι κατακλύζουν τις συνειδήσεις που έχουν μείνει ορφανές από την υπερβατικότητα. Η ανήσυχη καρδιά του ανθρώπου, πνιγμένη στο Μηδέν, δεν γαληνεύει πλέον μέσα στο βλέμμα που υψώνεται προς τα άνω.
§ 3 Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες
Ο σύγχρονος homo sapiens είναι ένας άνθρωπος χωρίς ιδιότητες, όπως ο Ulrich, ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος του Robert Musil,99 διαβρωμένος από μια ασθένεια της βούλησης που τον καθιστά επιφανειακό, στερημένο από βάθος, ανίκανο να αποδώσει νόημα σε οτιδήποτε, ηθικά αμφίσημο. Αυτή η απουσία νεύρου τον καθιστά ευάλωτο, εύθραυστο, εύκολη λεία της συναισθηματικότητας, των φευγαλέων παθών, σε τελική ανάλυση εξαρτημένο.
Η συναισθηματικότητα είναι μια τυπική εξάρτηση της μετανεωτερικότητας: αφού εξαντλήθηκαν οι μεγάλες αφηγήσεις, η ευαισθησία —βαθύ συναίσθημα— υποχωρεί μπροστά στην τάση να δοκιμάζει και να εκδηλώνει κανείς στιγμιαίες συγκινήσεις, εύκολη ταραχή, διεγερσιμότητα, παρορμητικότητα. Όλα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για να ενσταλαχθούν εξαρτήσεις, οι οποίες παράγουν προσωρινή ασφάλεια, την καθησυχαστική αίσθηση ότι έχει κανείς τα πάντα υπό έλεγχο. Το «διαχειρίζομαι» είναι ένα από τα πιο χρησιμοποιημένα ρήματα από τον άνδρα —και τη γυναίκα— χωρίς ιδιότητες. Παρακολουθούμε μια γενετική παρακμή του πλάσματος άνθρωπος, η οποία αντανακλάται στην ψυχή και στη συμπεριφορά. Είναι η θέση του Konrad Lorenz, ιδρυτή της ηθολογίας, της διεπιστημονικής έρευνας για τη συμπεριφορά των ζωντανών όντων. «Κανένα φυσιολογικό πρόσωπο δεν θα μπορούσε να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του τεχνοκρατικού συστήματος. Υπάρχουν έμφυτα συστήματα συμπεριφοράς που συνιστούν θεμελιώδη δικαιώματα. Αν καταπνιγούν, το άτομο πάσχει από σοβαρές ψυχικές διαταραχές. Το τεχνοκρατικό σύστημα παράγει μια αναπόφευκτη συνέπεια: ορισμένες ανθρώπινες επιδόσεις και ιδιότητες όχι μόνο γίνονται άχρηστες, αλλά μετατρέπονται σε διαταρακτικά στοιχεία».100
Ο άνθρωπος εξημερώνεται με ολοένα νέες μεθόδους εξαρτημένης διαμόρφωσης και κρατείται υπό έλεγχο με τις πιο ποικίλες εξαρτήσεις. Πολλές εμφανίζονται ως αβλαβείς συνήθειες. Ας σκεφτούμε την προγνωστική μανία: συμβουλευόμαστε με άγχος τις ημερήσιες μετεωρολογικές προβλέψεις, συμμορφωνόμαστε σχολαστικά με τις μετεωρολογικές «προειδοποιήσεις» που εκδίδονται από τους θεσμούς ακόμη και για κανονικά ατμοσφαιρικά φαινόμενα. Ένας αξιοσημείωτος αριθμός ανθρώπων που δεν πιστεύουν πλέον στον Θεό, στη μεταφυσική ή σε οποιαδήποτε υπερβατική υπόθεση, εξαρτώνται από τη συμβουλή του ωροσκοπίου, την παράξενη πεποίθηση ότι το να γεννηθεί κανείς κάτω από ένα ορισμένο ζώδιο καθορίζει το πεπρωμένο μας. Ακόμη περισσότερο, τεράστιος είναι ο αριθμός των μάγων, μάντεων, θεραπευτών και μέντιουμ που, επί πληρωμή, υπόσχονται να αποκαλύψουν το μέλλον και να λύσουν αισθηματικά προβλήματα και προβλήματα υγείας. Είχε δίκιο ο καθολικός συγγραφέας Gilbert K. Chesterton101: όταν οι άνθρωποι παύουν να πιστεύουν στον Θεό, είναι διατεθειμένοι να πιστέψουν οτιδήποτε.
Στο προγνωστικό άγχος αντιστοιχεί η παθολογική ανάγκη ελέγχου των πάντων. Από εδώ προκύπτει η υπερβολική φροντίδα του σώματος και της υγείας, η εξάρτηση από ειδικούς των πιο διαφορετικών κλάδων, η εμμονική προστασία των παιδιών σαν να ήταν ανίκανα να ζήσουν, με σοβαρές βλάβες στη διαδικασία της ψυχικής ανάπτυξης και της προσωπικής αυτονομίας. Η ανάγκη να είναι κανείς πάντοτε στο ύψος των καιρών καθιστά εξαρτημένους από τα breaking news, τις ειδήσεις συνεχούς ροής από τις οποίες απουσιάζει ο στοχασμός, αντικατεστημένος από το παροδικό συναίσθημα, που απορροφάται από την επόμενη είδηση.
Όλο και πιο κοινή είναι η εξάρτηση από τα κοινωνικά δίκτυα, τα νέα διαδραστικά μέσα στα οποία ο καθένας μπορεί να πει ή να γράψει ό,τι του περνά από το μυαλό. Ιδίως οι νεότεροι περιγράφουν, φωτογραφίζουν και αμέσως αναρτούν κάθε στιγμή της ζωής, χάνοντας, μαζί με την ιδιωτικότητα και την αιδώ, και την αίσθηση της διαφοράς ανάμεσα σε αυτό που είναι σημαντικό και σε αυτό που δεν είναι. Η συνέπεια είναι ο φόβος της κρίσης των άλλων, ο αντίχειρας προς τα πάνω ή προς τα κάτω των like, που μπορεί να καταστρέψει την αυτοεκτίμηση και γίνεται κοινωνική ασθένεια.
Επειδή οι γενιές που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν μέσα στην ψηφιακή τεχνολογική οργία είναι οι πιο ευάλωτες —με την απουσία της οικογένειας και την αποτυχία των παρακμασμένων φορέων νοήματος, του σχολείου, των θρησκειών, των ιδεολογιών— γεννήθηκε μια ολοκαίνουργια παθολογία, το σύνδρομο FOMO (fear of missing out), ο φόβος μήπως χάσει κανείς κάτι, μήπως δεν είναι ενημερωμένος, μήπως δεν συμμετέχει σε ένα γεγονός. Συνήθειες, συμπεριφορές, ιδέες γίνονται αστραπιαία μαζικά φαινόμενα στον υπερσυνδεδεμένο κόσμο, τρομοκρατημένο μήπως δεν είναι «όπως όλοι οι άλλοι», φοβισμένο μήπως δεν ανήκει σε μία από τις φυλές που επινοούν οι μόδες.
Ηχούν μάταια οι προειδοποιήσεις μεγάλων στοχαστών: για τον Søren Kierkegaard102 «ο αριθμός είναι άρνηση της αλήθειας»· κατά τον Seneca103 facile transitur ad plures, είναι εύκολο να περάσει κανείς με την πλειοψηφία. Στο ψηφιακό τσίρκο υπάρχει ακόμη και όποιος εξαρτάται από τον θόρυβο. Ο σαματάς, κατά βάθος, γεμίζει τον εγκέφαλο, όχι μόνο τα αυτιά· αποτρέπει τον στοχασμό και τη λήψη θέσης. Έτσι θέλουν οι μαγικοί αυλητές. Παρατηρεί η Susanna Tamaro ότι «το γενικό πνεύμα [...] είναι παρόμοιο με εκείνο του Lucignolo και του Pinocchio, οι οποίοι, αφού γλέντησαν άσωτα στη Χώρα των Παιχνιδιών, ανακαλύπτουν την πικρή πραγματικότητα του κόσμου του Mangiafuoco».104
Καλύτερη η κουβέρτα του Linus105 των εξαρτήσεων, η ανόητη αισιοδοξία που διαχέεται από την εξουσία: όλα θα πάνε καλά, η αγάπη θριαμβεύει, πρέπει να τα έχει κανείς καλά με τον εαυτό του. Κενές φόρμουλες, φθηνή ρητορική, την οποία πιστεύουν εξασθενημένα υποκείμενα που δεν ξέρουν πλέον ποιοι είναι και γιατί ζουν. Τίποτε παράξενο αν οι πιο ευαίσθητοι —τα ερωτήματα νοήματος και απείρου δεν μπορούν να ξεριζωθούν από την καρδιά του νοήμονος ζώου— καταλήγουν στην αγωνία και στην περιφρόνηση του εαυτού τους. Η αυτοκτονία και ο αυτοτραυματισμός είναι η δεύτερη αιτία θανάτου μεταξύ των νέων. «Καταστρέφω τον εαυτό μου επειδή δεν γνωρίζω τους λόγους της ύπαρξής μου, επειδή είναι το μόνο πράγμα που ξέρω να κάνω καλά· καταστρέφω τον εαυτό μου επειδή ποτέ δεν μου υποδείχθηκε ένας δρόμος στον οποίο θα ήταν δυνατόν να διανύσω την αντίθετη πορεία».106
Ο φόβος μας περιβάλλει και οι ίδιοι που τον παρήγαγαν προσφέρουν τη λύση: να εμπιστευθούμε αυτούς για την προστασία, για να ξαναβρούμε ασφάλεια, διότι «εκεί έξω είναι ζούγκλα». Ο κοινωνιολόγος Frank Furedi107 μελέτησε την κοινωνική επίδραση των φόβων. Στο Culture of Fear —κουλτούρα του φόβου— δείχνει ότι οι «προηγμένες» κοινωνίες αναπτύσσουν μια αντίληψη του κινδύνου ως παράγοντα που βρίσκεται σε διαρκή αύξηση. Ένα σύνδρομο κακού κόσμου, λόγω συνεχούς έκθεσης σε κινδυνολογικά περιεχόμενα —βία, εγκληματικότητα, καταστροφές—, το οποίο καταλήγει να διαστρεβλώνει την αντίληψη της πραγματικότητας. Η λογική είναι απλή και καταστροφική: ο φόβος ενσταλάζεται διαρκώς.
Παύουμε να εμπιστευόμαστε την εμπειρία μας: ένας θόρυβος δεν είναι πλέον ένας ήχος, είναι απειλή. Ένας άγνωστος είναι κίνδυνος. Ο τεχνητός φόβος εκφυλίζεται σε νεύρωση, η οποία καταλήγει να πυροδοτεί τα γεγονότα που θα έπρεπε να προλάβει. Η ανασφάλεια γίνεται μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Το σχήμα μεταφέρεται στη φροντίδα των παιδιών, η οποία συγχέεται με τον έλεγχο. Αντικαταστήσαμε την προετοιμασία για τη ζωή με την εμμονική πρόληψη όλων των πιθανών απειλών. Επικαλούμαστε πρωτόκολλα έκτακτης ανάγκης. Η πλήξη, κάποτε ερέθισμα για τη φαντασία, γίνεται ανησυχητικό σύμπτωμα που πρέπει να καταπολεμηθεί με συνεχείς δραστηριότητες. Κάθε πτώση είναι απειλή, κάθε ματαίωση συναισθηματικό τραύμα. Το έμμεσο μήνυμα είναι ότι η πραγματικότητα είναι υπερβολικά επικίνδυνη για να αντιμετωπιστεί χωρίς ένα στερεό δίχτυ ασφαλείας. Επαναλαμβανόμενο πολλές φορές, αντηχεί ως βεβαιότητα.
Το κλίμα καχύποπτης προληπτικής επιτήρησης επιβαρύνεται από τη μεταμόρφωση του υπαρξιακού προτύπου. Υπάρχει ολόκληρη λογοτεχνία εμμονικά προσανατολισμένη στην αποφυγή της βλάβης, στην προστασία, στην παράδοση του εαυτού στην εξουσία, στους ειδικούς, χάνοντας ελευθερία, αυτονομία, αυτοεκτίμηση. Όταν το τοπίο είναι έρημος, γίνεται αυτονόητη η προτίμηση του εικονικού έναντι του πραγματικού, η αντίληψη ότι αυτό που μας περιβάλλει είναι απάνθρωπο και πρέπει να το αποφύγουμε. Το καταφύγιο είναι η Χώρα του Ποτέ, πιο όμορφη, πιο ανθρώπινη, πιο βιώσιμη, ακόμη και πιο αυθεντική. Φυγή, αναπόφευκτη επιστροφή στο πραγματικό και γρήγορα κρίση στέρησης από το εικονικό, το πολυσύμπαν108 σε απόσταση ενός κλικ και των ειδικών τρισδιάστατων γυαλιών που παρέχει ο τεχνολογικός θόλος.
Η ψηφιοποίηση μεταμορφώνει κυρίως τις τελευταίες γενιές σε παθητικούς θεατές, ανίκανους να διακρίνουν το πραγματικό από το εικονικό. Μερικές φορές μέχρι την τραγωδία.
Οι εντυπωσιακές εικόνες της πυρκαγιάς της Πρωτοχρονιάς του 2026 στο Crans Montana δείχνουν πάρα πολλούς εφήβους να είναι πυρετωδώς απασχολημένοι με το να κινηματογραφούν με το smartphone —το αντικείμενο-λατρεία, την εξάρτηση των εξαρτήσεων— τη φωτιά που θα τους παγίδευε, θα τους σκότωνε ή θα τους παραμόρφωνε διά βίου με εγκαύματα. Η αντίδραση ήταν να εκληφθεί η σκληρή πραγματικότητα ως παράσταση προς κινηματογράφηση για να κοινοποιηθεί στα κοινωνικά δίκτυα. Η εσωτερικευμένη ψηφιοποίηση διαβρώνει την άμεση αντίληψη, επιβάλλοντας τη συσσώρευση δεδομένων εις βάρος της πραγματικής εμπειρίας. Η οθόνη απενεργοποιεί τις ενστικτώδεις αντιδράσεις μέχρι να μεταμορφώσει το θύμα σε θεατή, υποβάλλοντας στον νου ότι το ουσιώδες είναι η απόκτηση εικόνων —δεδομένων προς κοινοποίηση— χωρίς να τις κρίνει και χωρίς να επεξεργάζεται μια γρήγορη αντίδραση σε αυτό που συμβαίνει.
Πρόκειται για μια εποχική ανθρωπολογική στροφή: το παράδειγμα του εικονικού που βιώνεται ως θέαμα είναι τόσο ριζωμένο στις τελευταίες γενιές, ώστε τις ωθεί να μη φεύγουν μπροστά στην επικείμενη τραγωδία, αλλά να τη βιντεοσκοπούν, μετατρέποντας ένα δράμα σε «viral περιεχόμενο», μέχρι τον αυτοτραυματισμό που μηδένισε ή καθυστέρησε την αντίληψη του κινδύνου.
Η δική μας είναι μια κοινωνία σε ταχύτατη διάλυση. Ένα προφητικό πορτρέτο της έκανε ο Thomas S. Eliot στο ποίημα Οι κούφιοι άνθρωποι, ήδη το 1925. «Είμαστε οι κούφιοι άνθρωποι / Είμαστε οι παραγεμισμένοι άνθρωποι / Που στηρίζουμε ο ένας στον άλλον / Το κεφάλι γεμάτο άχυρο. Αλίμονο! / Οι ξεροί μας ψίθυροι, / όταν μαζί μουρμουρίζουμε, / είναι ήσυχοι και δίχως νόημα».109
Η κυρίαρχη ιδεολογία διαδίδει τους μύθους της μέσω μιας προπαγάνδας αδιάκριτης από την είδηση, από το γεγονός ή από την υπόθεση. Είμαστε αδιαφοροποίητη ανθρώπινη ύλη προς εξημέρωση μέσω της άνεσης, της ευκολίας, της πρόβλεψης, που υπόσχονται να διαχειριστούν την ύπαρξη, να κρατήσουν τα πάντα —τι πράγμα, έπειτα;— υπό έλεγχο. Ζούμε προγραμματισμένοι κάτω από μια διαφανή καμπάνα, όπου οι εξαρτήσεις μεταμορφώνονται σε καθησυχαστικές, άνετες συνήθειες. Όλο και περισσότερες, πάντοτε νέες. Χωρίς όρια, διότι το σύστημα της ανάπτυξης, το σύγχρονο οικονομικό δόγμα, πρέπει να είναι άπειρο, μολονότι οι πόροι, η ίδια η ζωή, είναι πεπερασμένα, περιορισμένα. Η κοινωνία της κατανάλωσης —δηλαδή των δημιουργημένων εξαρτήσεων— δεν θα μπορούσε να εδραιωθεί αν η επιστήμη και η τεχνική δεν είχαν δημιουργήσει πρωτοφανή μέσα εκμετάλλευσης και δεν είχαν υποσχεθεί απεριόριστη ισχύ.
Από εδώ προκύπτει η απώλεια του ορίου στην αχαλίνωτη ικανοποίηση των επιθυμιών και στην τεχνητή δημιουργία αναγκών. Η διαστροφή της επιθυμίας, ταυτισμένης με την κατανάλωση, που έγινε ιδιοτροπία και μάλιστα δικαίωμα, είναι η αναζήτηση του ανεύρετου, ο πήχης της εξάρτησης υψωμένος στο άπειρο. Το ανθρώπινο ον ανάγεται σε άνθρωπο χωρίς ιδιότητες, του οποίου το ψηφιακό σύστημα είναι ταυτόχρονα εργαλείο, κύριος και μέσο ελέγχου. Η βιοεξουσία, ο άνωθεν έλεγχος πάνω στη συγκεκριμένη, καθημερινή ζωή, είναι ο φράχτης μέσα στον οποίο έχει καταπέσει ο Υπολειμματικός Άνθρωπος, που έγινε μια επιθυμητική προβολή, μια σκιά στον τοίχο του χρόνου. Άλλο δεν είναι και ούτε καν φροντίζει να είναι.110
Σημειώσεις:
86 www.treccani.it/vocabolario/alienazione/
87 Η Σχολή της Φρανκφούρτης υπήρξε φιλοσοφικό ρεύμα που γεννήθηκε το 1923 και ένωνε μαρξισμό, ψυχανάλυση και εγελιανισμό, προκειμένου να αναπτύξει μια «κριτική θεωρία», αναλύοντας τις αντιφάσεις του καπιταλισμού και της πολιτιστικής βιομηχανίας. Οι κύριοι εκπρόσωποί της υπήρξαν οι Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse, Γερμανοεβραίοι που μετανάστευσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες.
88 Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), Ελβετός φιλόσοφος και παιδαγωγός, ένας από τους εμπνευστές του Διαφωτισμού. Κοινωνικό Συμβόλαιο (1762). Παράθεση από την έκδοση Editori Riuniti, 2018.
89 Georg Friedrich Wilhelm Hegel (1770-1831), Γερμανός φιλόσοφος, από τους μεγαλύτερους στοχαστές όλων των εποχών, ιδρυτής του Ιδεαλισμού. Από τη σκέψη του αναπτύσσεται μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας του 19ου αιώνα. Φαινομενολογία του Πνεύματος (1807). Επιστήμη της Λογικής (1816). Κατευθυντήριες γραμμές της φιλοσοφίας του δικαίου (1821).
90 Ludwig Feuerbach (1804-1872), Γερμανός υλιστής φιλόσοφος, εκπρόσωπος της λεγόμενης εγελιανής αριστεράς και ιστορικός των θρησκειών. Επηρέασε βαθιά τη σκέψη του Karl Marx. Η ουσία του χριστιανισμού (1841). Η ουσία της θρησκείας (1846).
91 Karl Marx (1818-1883), Γερμανός φιλόσοφος και οικονομολόγος εβραϊκής καταγωγής, ένας από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της ιστορίας, ιδρυτής του κομμουνισμού μαζί με τον Friedrich Engels. Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα (1844). Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (1848). Το Κεφάλαιο (1867).
92 Georg Simmel (1858-1918), Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, από τους ιδρυτές της κοινωνιολογίας. Φιλοσοφία του χρήματος (1900).
93 Ferdinand Tönnies (1855-1936), Γερμανός κοινωνιολόγος. Θεωρητικός της διάκρισης ανάμεσα στις έννοιες της κοινότητας και της κοινωνίας. Κοινότητα και κοινωνία (1887).
94 György Lukács (1885-1971), Ούγγρος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, από τους κύριους εκπροσώπους του μαρξισμού του 20ού αιώνα. Ιστορία και ταξική συνείδηση (1923).
95 Jacques Ellul (1912-1994), Γάλλος κοινωνιολόγος, μελετητής της τεχνολογικής επίδρασης στη νεωτερικότητα. Η τεχνολογική κοινωνία (1954). Προπαγάνδα (1962).
96 K. Marx, Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844. Einaudi Editore, 2004. Όπ. παρ.
97 Η συνείδηση του Zeno (1923), αριστούργημα του Τριεστινού συγγραφέα Italo Svevo, ψευδώνυμο του Ettore Schmitz (1861-1928), φίλου και συνοδοιπόρου του μεγάλου Ιρλανδού συγγραφέα James Joyce. Senilità (1898), Una vita (1892).
98 Zoé, στα ελληνικά ζωή με υλική έννοια, σε αντίθεση προς το bios, τη ζωή που περιλαμβάνει την πνευματική και πολιτισμική διάσταση του ανθρώπου. Οι δύο όροι χρησιμοποιήθηκαν ως αντίθετα παραδείγματα από τον Ιταλό φιλόσοφο Giorgio Agamben (1942).
99 Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες είναι μυθιστόρημα του Αυστριακού Robert Musil (1880-1942). Αναπαριστά την παρακμή του σύγχρονου ανθρώπου την εποχή της διάλυσης της αυστριακής αυτοκρατορίας.
100 K. Lorenz, Η παρακμή του ανθρώπου. A. Mondadori Editore, 1984, σσ. 183-184.
101 Gilbert K. Chesterton (1874-1936), Άγγλος συγγραφέας και στοχαστής. Ιδρυτής, μαζί με τον συγγραφέα Hilaire Belloc, της διανεμητικής οικονομικής θεωρίας. Οι ιστορίες του πατέρα Brown (διάφορα έτη). Ο αιώνιος άνθρωπος (1925). Ο άνθρωπος που ήταν Πέμπτη (1908).
102 Søren Kierkegaard (1813-1855), Δανός φιλόσοφος με έντονη χριστιανική σφραγίδα, θεωρούμενος πατέρας του υπαρξισμού. Είτε-είτε (1843). Φόβος και τρόμος (1843).
103 Lucius Annaeus Seneca (4-65 μ.Χ.), Λατίνος φιλόσοφος και πολιτικός. Κορυφαίος εκπρόσωπος του λατινικού στωικισμού, σύμβουλος του αυτοκράτορα Νέρωνα, από τον οποίο καταδικάστηκε σε θάνατο. Οι Διάλογοι και οι πραγματείες De beneficiis και De clementia είναι τα κύρια έργα του.
104 S. Tamaro (1957), Οι μαγικοί αυλητές. Εκδ. Lindau, 2023, σ. 89.
105 Η κουβέρτα είναι το αντικείμενο που ο Linus, χαρακτήρας της σειράς κόμικς Peanuts, φέρει πάντοτε μαζί του, προβάλλοντας επάνω της στοργή και καθησυχασμό. Τα κόμικς του Αμερικανού Charles Schulz δημοσιεύθηκαν από το 1965.
106 S. Tamaro (1957), Οι μαγικοί αυλητές. Εκδ. Lindau, 2023, σ. 119.
107 Frank Furedi (1948), Ούγγρος κοινωνιολόγος και καθηγητής, μελετητής των φαινομένων της γνώσης και της εκπαίδευσης. Στα ιταλικά έχουν μεταφραστεί: Εναντίον της ψυχολογίας (2023) και Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος (2025).
108 Πολυσύμπαν είναι μια έκφραση που προϋποθέτει την ύπαρξη άλλων συμπάντων έξω από τον δικό μας χωροχρόνο· πέρασε στην ψηφιακή τεχνολογία ως προσπάθεια κατασκευής ενός ενιαίου μεγάλου διαδραστικού χώρου που ενώνει φυσική και εικονική πραγματικότητα (VR), καθώς και εξέλιξη των κοινωνικών δικτύων για τη δημιουργία εμβυθιστικών συνδέσεων.
109 Οι κούφιοι άνθρωποι είναι λυρικό ποίημα του Αμερικανού, πολιτογραφημένου Βρετανού, ποιητή Thomas S. Eliot (1885-1973), ενός από τους μεγαλύτερους του 20ού αιώνα. Το ποίημα Η έρημη χώρα (1922) είναι το αριστούργημά του.
110 Valerio Savioli, Ο Υπολειμματικός Άνθρωπος. Εκδ. Il Cerchio, 2023, σ. 68.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV
Η τοξική κοινωνία
Πραγματικά είναι καλύτερα να ζει κανείς ανάμεσα σε ερημίτες και γιδοβοσκούς παρά μαζί με τη δική μας χρυσή, ψεύτικη, φτιασιδωμένη πλέμπα, ακόμη κι αν αποκαλείται «καλή κοινωνία».
Friedrich Nietzsche
87 Η Σχολή της Φρανκφούρτης υπήρξε φιλοσοφικό ρεύμα που γεννήθηκε το 1923 και ένωνε μαρξισμό, ψυχανάλυση και εγελιανισμό, προκειμένου να αναπτύξει μια «κριτική θεωρία», αναλύοντας τις αντιφάσεις του καπιταλισμού και της πολιτιστικής βιομηχανίας. Οι κύριοι εκπρόσωποί της υπήρξαν οι Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse, Γερμανοεβραίοι που μετανάστευσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες.
88 Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), Ελβετός φιλόσοφος και παιδαγωγός, ένας από τους εμπνευστές του Διαφωτισμού. Κοινωνικό Συμβόλαιο (1762). Παράθεση από την έκδοση Editori Riuniti, 2018.
89 Georg Friedrich Wilhelm Hegel (1770-1831), Γερμανός φιλόσοφος, από τους μεγαλύτερους στοχαστές όλων των εποχών, ιδρυτής του Ιδεαλισμού. Από τη σκέψη του αναπτύσσεται μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας του 19ου αιώνα. Φαινομενολογία του Πνεύματος (1807). Επιστήμη της Λογικής (1816). Κατευθυντήριες γραμμές της φιλοσοφίας του δικαίου (1821).
90 Ludwig Feuerbach (1804-1872), Γερμανός υλιστής φιλόσοφος, εκπρόσωπος της λεγόμενης εγελιανής αριστεράς και ιστορικός των θρησκειών. Επηρέασε βαθιά τη σκέψη του Karl Marx. Η ουσία του χριστιανισμού (1841). Η ουσία της θρησκείας (1846).
91 Karl Marx (1818-1883), Γερμανός φιλόσοφος και οικονομολόγος εβραϊκής καταγωγής, ένας από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της ιστορίας, ιδρυτής του κομμουνισμού μαζί με τον Friedrich Engels. Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα (1844). Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (1848). Το Κεφάλαιο (1867).
92 Georg Simmel (1858-1918), Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, από τους ιδρυτές της κοινωνιολογίας. Φιλοσοφία του χρήματος (1900).
93 Ferdinand Tönnies (1855-1936), Γερμανός κοινωνιολόγος. Θεωρητικός της διάκρισης ανάμεσα στις έννοιες της κοινότητας και της κοινωνίας. Κοινότητα και κοινωνία (1887).
94 György Lukács (1885-1971), Ούγγρος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, από τους κύριους εκπροσώπους του μαρξισμού του 20ού αιώνα. Ιστορία και ταξική συνείδηση (1923).
95 Jacques Ellul (1912-1994), Γάλλος κοινωνιολόγος, μελετητής της τεχνολογικής επίδρασης στη νεωτερικότητα. Η τεχνολογική κοινωνία (1954). Προπαγάνδα (1962).
96 K. Marx, Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844. Einaudi Editore, 2004. Όπ. παρ.
97 Η συνείδηση του Zeno (1923), αριστούργημα του Τριεστινού συγγραφέα Italo Svevo, ψευδώνυμο του Ettore Schmitz (1861-1928), φίλου και συνοδοιπόρου του μεγάλου Ιρλανδού συγγραφέα James Joyce. Senilità (1898), Una vita (1892).
98 Zoé, στα ελληνικά ζωή με υλική έννοια, σε αντίθεση προς το bios, τη ζωή που περιλαμβάνει την πνευματική και πολιτισμική διάσταση του ανθρώπου. Οι δύο όροι χρησιμοποιήθηκαν ως αντίθετα παραδείγματα από τον Ιταλό φιλόσοφο Giorgio Agamben (1942).
99 Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες είναι μυθιστόρημα του Αυστριακού Robert Musil (1880-1942). Αναπαριστά την παρακμή του σύγχρονου ανθρώπου την εποχή της διάλυσης της αυστριακής αυτοκρατορίας.
100 K. Lorenz, Η παρακμή του ανθρώπου. A. Mondadori Editore, 1984, σσ. 183-184.
101 Gilbert K. Chesterton (1874-1936), Άγγλος συγγραφέας και στοχαστής. Ιδρυτής, μαζί με τον συγγραφέα Hilaire Belloc, της διανεμητικής οικονομικής θεωρίας. Οι ιστορίες του πατέρα Brown (διάφορα έτη). Ο αιώνιος άνθρωπος (1925). Ο άνθρωπος που ήταν Πέμπτη (1908).
102 Søren Kierkegaard (1813-1855), Δανός φιλόσοφος με έντονη χριστιανική σφραγίδα, θεωρούμενος πατέρας του υπαρξισμού. Είτε-είτε (1843). Φόβος και τρόμος (1843).
103 Lucius Annaeus Seneca (4-65 μ.Χ.), Λατίνος φιλόσοφος και πολιτικός. Κορυφαίος εκπρόσωπος του λατινικού στωικισμού, σύμβουλος του αυτοκράτορα Νέρωνα, από τον οποίο καταδικάστηκε σε θάνατο. Οι Διάλογοι και οι πραγματείες De beneficiis και De clementia είναι τα κύρια έργα του.
104 S. Tamaro (1957), Οι μαγικοί αυλητές. Εκδ. Lindau, 2023, σ. 89.
105 Η κουβέρτα είναι το αντικείμενο που ο Linus, χαρακτήρας της σειράς κόμικς Peanuts, φέρει πάντοτε μαζί του, προβάλλοντας επάνω της στοργή και καθησυχασμό. Τα κόμικς του Αμερικανού Charles Schulz δημοσιεύθηκαν από το 1965.
106 S. Tamaro (1957), Οι μαγικοί αυλητές. Εκδ. Lindau, 2023, σ. 119.
107 Frank Furedi (1948), Ούγγρος κοινωνιολόγος και καθηγητής, μελετητής των φαινομένων της γνώσης και της εκπαίδευσης. Στα ιταλικά έχουν μεταφραστεί: Εναντίον της ψυχολογίας (2023) και Ο πόλεμος εναντίον του παρελθόντος (2025).
108 Πολυσύμπαν είναι μια έκφραση που προϋποθέτει την ύπαρξη άλλων συμπάντων έξω από τον δικό μας χωροχρόνο· πέρασε στην ψηφιακή τεχνολογία ως προσπάθεια κατασκευής ενός ενιαίου μεγάλου διαδραστικού χώρου που ενώνει φυσική και εικονική πραγματικότητα (VR), καθώς και εξέλιξη των κοινωνικών δικτύων για τη δημιουργία εμβυθιστικών συνδέσεων.
109 Οι κούφιοι άνθρωποι είναι λυρικό ποίημα του Αμερικανού, πολιτογραφημένου Βρετανού, ποιητή Thomas S. Eliot (1885-1973), ενός από τους μεγαλύτερους του 20ού αιώνα. Το ποίημα Η έρημη χώρα (1922) είναι το αριστούργημά του.
110 Valerio Savioli, Ο Υπολειμματικός Άνθρωπος. Εκδ. Il Cerchio, 2023, σ. 68.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV
Η τοξική κοινωνία
Πραγματικά είναι καλύτερα να ζει κανείς ανάμεσα σε ερημίτες και γιδοβοσκούς παρά μαζί με τη δική μας χρυσή, ψεύτικη, φτιασιδωμένη πλέμπα, ακόμη κι αν αποκαλείται «καλή κοινωνία».
Friedrich Nietzsche
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου