Συνέχεια από: Δευτέρα 15 Ιουνίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄
Ἡ «θεραπεία τῆς ψυχῆς» ὡς πόρισμα τῆς θεωρίας κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἡ ψυχή του, στις πλατωνικές μαρτυρίες
Μὲ ἀφετηρία τὴ βασική θεωρία του, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἡ ψυχή του ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς νοήσεως, ὁ Σωκράτης καταλήγει στο συμπέρασμα ὅτι κύριο μέλημα τοῦ ἀνθρώπου ὀφείλει νὰ εἶναι ἡ πλήρης ἀντίληψη τοῦ ἑαυτοῦ του. Πράγματι, ἐὰν ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἡ ψυχή του, τότε αὐτὸς θὰ πρέπει νὰ φροντίζει τὴν ψυχή του βελτιώνοντάς την κατὰ τὸ δυνατὸν περισσότερο.Τὰ ἀποσπάσματα ἀπὸ τὴν Ἀπολογία ποὺ ἀναφέραμε στο δεύτερο κεφάλαιο ἐκφράζουν ἄριστα τὴ θέση αὐτή, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ καὶ τὸ κυρίαρχο μήνυμα τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως. Ας διαβάσουμε ἐκ νέου ἕνα σημαντικό σημείο:
Γιατί περιφέρομαι μὴν κάνοντας τίποτα ἄλλο ἀπὸ τὸ νὰ πείθω τοὺς νεότερους καὶ τοὺς πιὸ ἡλικιωμένους ἀνάμεσά σας νὰ μὴ φροντίζουν οὔτε γιὰ τὰ σώματά τους οὔτε γιὰ τὰ χρήματά τους μὲ τόσο πάθος, παρὰ μόνο γιὰ τὴν ψυχή τους, πῶς θὰ γίνει καλύτερη, λέγοντάς τους ὅτι ἡ ἀρετὴ δὲν γίνεται ἀπὸ τὰ χρήματα, ἀλλὰ τὰ χρήματα καὶ ὅλα τὰ ἄλλα ἀνθρώπινα ἀγαθά, καὶ τὰ ἰδιωτικὰ καὶ τὰ δημόσια, ἀπὸ τὴν ἀρετή99.
Μιὰ λεπτομερῆ ἐπεξήγηση τῆς θέσεως αὐτῆς συναντοῦμε στὸ ἔργο Ἀλκιβιάδης, καὶ ἀκριβέστερα σὲ ἕναν ὀρθῶς δομημένο συλλογισμό, ὁ ὁποῖος περιστρέφεται γύρω ἀπὸ τὴν ἀκόλουθη ἀντίληψη: Ὁ ἄνθρωπος φροντίζει τὸν ἑαυτό του μόνον ἐὰν φροντίζει τὴν ψυχή του· ἀντιθέτως, ἐὰν αὐτὸς θεραπεύει τὸ σῶμα του καὶ τὴν περιουσία του, τότε θεραπεύει αὐτὸ ποὺ «ἔχει» καὶ «κατέχει» καὶ ὄχι αὐτὸ ποὺ «εἶναι» ὡς ἄνθρωπος.
Κρίνεται σκόπιμο στο σημεῖο τοῦτο νὰ διαβάσουμε ἀκέραιο ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ὡραῖα ἀποσπάσματα, ξεκινώντας ἀπὸ τὴν ἀπόδειξη ἡ ὁποία τώρα προσλαμβάνει τὸν χαρακτήρα ἀναγκαίας εἰσαγωγῆς στὴ νέα ἐπιχειρηματολογία:
ΣΩΚΡ. Παραδέχθημεν ὅμως. (χωρὶς ἀντίρρησιν), ὅτι αὐτὸ ἀκριβῶς ποὺ κυριαρχεῖ ἐπὶ τοῦ σώματος, αὐτὸ εἶν᾿ ὁ ἄνθρωπος;
ΑΛΚ. Το παρεδέχθημεν.
ΣΩΚΡ. Άρα γε μήπως αὐτὸ τὸ ἴδιον τὸ σῶμα κυριαρχεῖ ἐπὶ τοῦ ἑαυτοῦ του;
ΑΛΚ. Ὄχι· ἀποκλείεται.
ΣΩΚΡ. Διότι ἐδέχθημεν ὅτι αὐτὸ τὸ (σῶμα) ἐξουσιάζεται.
ΑΛΚ. Ναί.
ΣΩΚΡ. Δὲν μοῦ φαίνεται ὅμως αὐτὸ νὰ εἶναι ἐκεῖνο ποὺ ζητοῦμεν;
ΑΛΚ. Βέβαια· δὲν φαίνεται νὰ εἶναι.
ΣΩΚΡ. Άρα λοιπὸν τὸ σύνολον κι ἀπὸ τὰ δύο μαζί ἐξουσιάζει το σῶμα, κι αὐτὸ συνεπῶς πρέπει νὰ εἶναι ὁ ἄνθρωπος;
ΑΛΚ. Κατά πᾶσαν πιθανότητα.
ΣΩΚΡ. Οὐδὲ κατ' ἐλάχιστον. Διότι ὅταν δὲν συγκυριαρχῇ τὸ ἓν ἀπὸ τὰ δύο, εἶναι τῶν ἀδυνάτων ἀδύνατον νὰ κυριαρχῇ τὸ σύνολον ἀπὸ τὰ δύο μαζί.
ΑΛΚ. Σωστά.
ΣΩΚΡ. Ἐπειδή ὅμως, οὔτε τὸ σῶμα, οὔτε τὸ σύνολον κι ἀπὸ τὰ δύο μαζὶ δὲν εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ἀπομένει, μοῦ φαίνεται, [ἢ αὐτὸ νὰ μὴν εἶναι τίποτε, ἢ κι ἂν εἶναι καὶ κάτι], νὰ μὴν εἶναι συνεπῶς τίποτε ἄλλο ἄνθρωπος παρὰ (μόνον) ψυχή.
ΑΛΚ. Βέβαια, ἐννοεῖται.
ΣΩΚΡ. Χρειάζεσαι μήπως καὶ τίποτ' ἄλλο, διὰ νὰ ἔχῃς σαφεστέραν ἀπόδειξιν ὅτι ἡ ψυχὴ εἶναι ὁ ἄνθρωπος;
ΑΛΚ. Ὄχι, μὰ τὸν Δία μοῦ φαίνεται πὼς ἀρκετὰ ἀπεδείχθη.
ΣΩΚΡ. Κι ἂν δὲν (ἀπεδείχθη) βέβαια τελείως, αὐτὸ πάντως μᾶς ἐξαρκεῖ· διότι τότε μόνον θὰ τὸ γνωρίσωμε αὐτὸ τελείως, ὅταν εὕρωμεν αὐτὸ ποὺ τώρα πρὸ ὀλίγου παρελείψαμε, διότι εἶχεν ἀνάγκην μακρᾶς ἐξετάσεως.
ΑΛΚ. Καὶ ποιὸ εἶν᾿ αὐτό;
ΣΩΚΡ. Αὐτὸ ποὺ πρωτύτερα κάπως ἔτσι ἐλέχθη· (δηλαδή) ὅτι κατὰ πρῶτον θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξετασθῇ αὐτὴ ἡ ἴδια (ἡ γενική) ἀρχὴ (που παραμένει ἀμετάβλητος)· τώρα ὅμως ἀντὶ τῆς (ἀναλλοιώτου) αὐτῆς ἀρχῆς, ἐξετάσαμε τὴν κάθε ἀτομικὴν περίπτωσιν χωριστά, τί δηλαδή εἶναι, καὶ ἴσως νὰ ἐξαρκέσῃ· διότι ποτέ δὲν ἠθέλαμεν ἰσχυρισθῇ ὅτι ὑπάρχει τίποτε άλλο, ποὺ νὰ κυριαρχῇ εἰς τοὺς ἑαυτοὺς μας περισσότερον ἀπὸ τὴν ψυχήν.
ΑΛΚ. Δὲν ὑπάρχει βέβαια.
ΣΩΚΡ. Ὥστε, λοιπόν, καλὰ εἶναι ποὺ ἔχομεν τὴν ἰδέαν αὐτὴν, δηλαδὴ ὅτι ἐγὼ καὶ σὺ προσεγγίζομε πρὸς ἀλλήλους, χρησιμοποιώντας τοὺς λόγους, μὲ τὸ νὰ ἔρχεται ἡ ψυχὴ τοῦ ἑνὸς εἰς ἐπαφὴν πρὸς τὴν ψυχὴν τοῦ ἄλλου.
ΑΛΚ. Βεβαιότατα.
ΣΩΚΡ. Αὐτὸ ἀκριβῶς, λοιπόν, ἦτο ἐκεῖνο, ποὺ καὶ ὀλίγον πρωτύτερα εἴπαμε, δηλαδὴ πὼς ὁ Σωκράτης, χρησιμοποιῶν τὰ λόγια, συνομιλεῖ μὲ τὸν Ἀλκιβιάδην, ἀπευθύνων τὰ λόγια ὄχι πρὸς τὸ πρόσωπόν σου, φυσικά, ἀλλὰ πρὸς τὸν Ἀλκιβιάδην· αὐτὸ δὲ εἶναι ἡ ψυχή.
ΑΛΚ. Ἔτσι μοῦ φαίνεται κ᾿ ἐμένα.
ΣΩΚΡ. Αὐτὸς ἄρα ποὺ μᾶς διατάσσει νὰ γνωρίσωμε τὸν ἑαυτόν μας μᾶς παρακινεῖ νὰ γνωρισθοῦμε μὲ τὴν ψυχήν μας.
ΑΛΚ. Φυσικά.
ΣΩΚΡ. Ὅποιος, λοιπόν, γνωρίζει κάτι, ἀπὸ τὰ σχετικὰ πρὸς τὸ σῶμα, ἔχει γνωρίσει τὰ σχετικὰ πρὸς τὸν ἑαυτὸν του, ὄχι ὅμως καὶ τὸν ἑαυτόν του τὸν ἴδιον.
ΑΛΚ. Πράγματι,
ΣΩΚΡ. Κανεὶς ἄρα ἀπὸ τοὺς ἰατροὺς δὲν γνωρίζει τὸν ἑαυτόν του, καθὸ ἰατρός, οὔτε κανεὶς ἀπὸ τοὺς γυμναστάς, καθό γυμναστής.
ΑΛΚ. Βέβαια· δὲν φαίνεται νὰ γνωρίζουν τοὺς ἑαυτούς των.
ΣΩΚΡ. Ἄρα οἱ γεωργοί καὶ οἱ ἄλλοι τεχνίται πολὺ ἀπέχουν ἀπὸ τοῦ νὰ γνωρίζουν τοὺς ἑαυτούς των· καθὼς εἶναι μάλιστα φυσικόν, οὔτε τὰ ἰδικὰ τους πράγματα δὲν γνωρίζουν κᾶν, ἀλλὰ πράγματα ποὺ ἀπέχουν πολύ μακρύτερα ἀπὸ τὰ ἰδικά τους, σύμφωνα μὲ τὰς τέχνας τουλάχιστον, ποὺ ἀσχολοῦνται αὐτοί· γνωρίζουν δηλαδὴ τὰ ἀντικείμενα τὰ σχετικὰ πρὸς τὸ σῶμα, ἀναλόγως τῶν ὑπηρεσιῶν ποὺ αὐτὰ τοῦ παρέχουν.
ΑΛΚ. Αὐτὸ εἶν᾿ ἀλήθεια.
ΣΩΚΡ. Εάν, λοιπόν, τὸ νὰ γνωρίζῃ κανείς τὸν ἑαυτὸν του εἶναι σωφροσύνη, τότε κανεὶς ἀπ᾿ αὐτοὺς δὲν εἶναι σώφρων σύμφωνα μὲ τὴν τέχνην του.
ΑΛΚ. Βέβαια· κ᾿ ἐμένα μοῦ φαίνεται πὼς δὲν εἶναι.
ΣΩΚΡ. Δι' αὐτὰ ἀκριβῶς καὶ αἱ τέχναι αὐταὶ φαίνονται ὅτι εἶναι βάναυσοι, καὶ ὄχι πράγματα ποὺ ἁρμόζει νὰ μαθαίνῃ ἕνας καθώς πρέπει ἄνθρωπος.
ΑΛΚ. Βεβαιότατα.
ΣΩΚΡ. Ἔτσι λοιπόν, στὸ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ὅποιος περιποιεῖται τὸ σῶμα (του), φροντίζει διὰ τὰ σχετικὰ πρὸς τὸν ἑαυτόν του, ὄχι ὅμως καὶ διὰ τὸν ἴδιον τὸν ἑαυτόν του.
ΑΛΚ. Σὰν νὰ εἶναι σωστὸ αὐτό.
ΣΩΚΡ. Ἐκεῖνος δὲ ποὺ φροντίζει διὰ χρήματα, οὔτε διὰ τὸν ἑαυτὸν του φροντίζει, οὔτε διὰ τὰ σχετικὰ μὲ τὸν ἑαυτόν του, ἀλλὰ διὰ πράγματα ποὺ ἀπέχουν πολύ πιὸ μακρύτερα ἀπὸ τὰ ἰδικά του;
ΑΛΚ. Ἔτσι μοῦ φαίνεται κ' ἐμένα.
ΣΩΚΡ. Άρα οὔτε ὁ χρηματιστής δὲν ἀσχολεῖται μὲ τὰ ἰδικά του πράγματα.
ΑΛΚ. Σωστά.
ΣΩΚΡ. Ἂν συνεπῶς κάποιος ἐρωτεύθη τὸ σῶμα τοῦ Ἀλκιβιάδη, δὲν ἐρωτεύθη τὸν Ἀλκιβιάδην, ἀλλὰ κάποιο ἀπὸ τὰ πράγματα του Ἀλκιβιάδη.
ΑΛΚ. Αὐτὸ εἶν᾿ ἀλήθεια.
ΣΩΚΡ. Ὅποιος ὅμως ἐρωτευθῇ ἐσένα, ἐρωτεύεται τὴν ψυχή σου;
ΑΛΚ. Αὐτὸ φαίνεται ἀναγκαῖον συμπέρασμα ἀπὸ τὸν συλλογισμόν σου.
ΣΩΚΡ. Ὅποιος, λοιπόν, ἐρωτεύεται μόνον τὸ σῶμα σου, φεύγει καὶ πάει, μόλις αὐτὸ παύσῃ νὰ εἶναι ἀνθηρόν;
ΑΛΚ. Εἶναι φανερὸν αὐτό.
ΣΩΚΡ. Αὐτὸς ὅμως ποὺ ἐρωτεύεται τὴν ψυχὴν δὲν φεύγει, εφόσον τουλάχιστον αὐτὴ πηγαίνει πρὸς τὸ καλύτερον;
ΑΛΚ. Είναι βέβαια φυσικόν αὐτό.
ΣΩΚΡ. Λοιπὸν ἐγὼ εἶμαι αὐτὸς ποὺ δὲν φεύγει, ἀλλὰ παραμένει, ἂν καὶ τὸ σῶμα σου κλίνει πρὸς τὴ δύσι του, κι ἀφοῦ πιὰ (όλοι) οἱ ἄλλοι ἔχουν φύγει.
ΑΛΚ. Καὶ κάνεις πολύ καλά, Σωκράτη· καὶ μακάρι νὰ μὴ φύγης.
ΣΩΚΡ. Βάλε λοιπόν τὰ δυνατά σου, νὰ εἶσαι ὅσον ἡμπορεῖς ὡραιότερος.
ΑΛΚ. Μὰ θὰ κάμω ὅ,τι ἡμπορέσω.
ΣΩΚΡ. (Νὰ ξέρης μόνον ὅτι) ἔτσι ἔχουν τὰ πράγματα γιὰ σένα: Οὔτε ὑπῆρξε ποτέ, καθώς φαίνεται, κανείς φίλος τοῦ Ἀλκιβιάδη τοῦ υἱοῦ τοῦ Κλεινία, οὔτε καὶ ὑπάρχει, παρὰ ἕνας καὶ μόνος, κι αὐτὸς μοναδικός, ὁ Σωκράτης ὁ υἱὸς τοῦ Σωφρονίσκου καὶ τῆς Φαιναρέτης.
ΑΛΚ. Ἀλήθεια.
ΣΩΚΡ. Εἶπες λοιπόν, τὴν ὥρα ποὺ σὲ πλησίασα, ὅτι μόλις λίγο σ' ἐπρόλαβα, ἐπειδὴ σὺ ἐσκόπευες νὰ μὲ πλησιάσῃς πρωτύτερα, γιατί ἤθελες νὰ μάθῃς, γιὰ ποιὸ λόγο μόνος ἐγὼ δὲν φεύγω ἀπὸ κοντά σου;
ΑΛΚ. Μὰ ἔτσι ἦταν ὁ σκοπός μου.
ΣΩΚΡ. Ἡ αἰτία λοιπὸν εἶναι τὸ ὅτι μόνος ἐγὼ ἤμουν (ἀληθινός) φίλος σου, ἐνῶ οἱ ἄλλοι ἦσαν φίλοι μόνον τῆς ὀμορφιᾶς σου· αὐτὴ ὅμως ἡ ομορφιά σου περνάει πια, ἐνῶ σὺ τώρα μόλις ἀρχίζεις νὰ ἀνθῇς. Καὶ τώρα ἀσφαλῶς, ἂν μόνον δὲν διαφθαρῆς ἀπὸ τὸν ὄχλον τῶν Ἀθηναίων καὶ καταντήσης ἀσχημότερος, (δὲν φοβοῦμαι) μήπως σ' ἐγκαταλείψω. Το μόνον δηλαδὴ ποὺ φοβούμαι πρὸ πάντων εἶναι μὴ τυχόν, ἀφοῦ μᾶς γίνῃς δημοφιλής, διαφθαρῇς. Διότι ἕως τώρα πολλοὶ καὶ καλοὶ ἀπὸ τοὺς Ἀθηναίους τὸ ἔπαθαν αὐτό. Ο λαός, βλέπεις, τοῦ μεγαλοψύχου Ἐρεχθέως φορεῖ ὡραίαν προσωπίδα· πρέπει ὅμως νὰ τὸν ἰδῇ κανείς, ὅταν τὴν βγάλῃ τὴν προσωπίδα αὐτή. Φυλάξου, λοιπόν, μὲ τὴν προφύλαξιν που σοῦ συνιστῶ ἐγώ.
ΑΛΚ. Ποιάν προφύλαξιν;
ΣΩΚΡ. Ἐξασκήσου πρώτα πρώτα, εὐλογημένε, καὶ μάθε ἐκεῖνα ποὺ πρέπει νὰ ἔχῃς μάθει, γιὰ νὰ προχωρήσῃς στὴν πολιτική, ὄχι ὅμως πρωτύτερα, διὰ νὰ πᾶς ἐφωδιασμένος μὲ ἀντιφάρμακα, καὶ νὰ μὴν πάθης κανένα κακό.
ΑΛΚ. Σαν καλὰ μοῦ φαίνεται πὼς τὰ λέγεις. Σωκράτη, για προσπάθησε ὅμως νὰ μοῦ ἐξηγήσῃς μὲ τὶ τρόπο θὰ φροντίσωμε διὰ τοὺς ἑαυτούς μας.
ΣΩΚΡ. Λοιπόν, κατὰ τὴν προηγουμένην συζήτησίν μας, έως αὐτὸ τὸ σημεῖον τὸ θέμα μας ἐπερατώθη· τὸ τὶ δηλαδή εἴμαστε, ἀρκετὰ τὸ διευκρινίσαμε· φοβούμεθα ὅμως μήπως τυχόν κατά λάθος ξεφύγωμε ἀπὸ τὸ ζήτημα αὐτό, καὶ χωρὶς νὰ τὸ καταλάβωμε, φροντίζομε γιὰ τίποτε ἄλλο, καὶ ὄχι διὰ τὸν ἑαυτὸν μας.
ΑΛΚ. Πάει καλά.
ΣΩΚΡ. Καὶ κατόπιν ἀπ᾿ αὐτὸ πρέπει πιὰ νὰ φροντίσωμε διὰ τὴν ψυχήν, καὶ πρὸς αὐτὸ πρέπει νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχήν μας.
ΑΛΚ. Εἶναι φανερὸν αὐτό.
ΣΩΚΡ. Τὴν φροντίδα δὲ διὰ τὰ σώματα καὶ τὰ χρήματά μας νὰ τὴν ἀναθέσωμε εἰς ἄλλους 100.
Ἐφιστοῦμε τὴν προσοχή σας καὶ σὲ ἕνα ἀκόμη ἐνδεικτικό κείμενο-μαρτυρία. Ὁ Πλάτων, περιγράφοντας τὴ στιγμὴ τοῦ θανάτου στὸν Φαίδωνα, μᾶς μεταδίδει διὰ στόματος Σωκράτους τὴν ἰδέα αὐτή, μὲ βάση τὸ ἀκόλουθο χαρακτηριστικό μήνυμα, ποὺ εἶναι καὶ τὸ τελικό:
«Η παραγγελία μου, Κρίτων», εἶπε ὁ Σωκράτης, «εἶναι αὐτὸ που πάντοτε σᾶς λέω. Τίποτε νεότερο. Ὅτι δηλαδή φροντίζοντας γιὰ τοὺς ἑαυτοὺς σας, θὰ εὐχαριστήσετε κι ἐμένα καὶ τοὺς δικούς μου καὶ τὸν ἑαυτόν σας, ὁ,τιδήποτε κι ἂν κάνετε, ἔστω κι ἂν τώρα δὲν ἀναλάβετε καμιά συγκεκριμένη ὑποχρέωση. Ἂν ὅμως παραμελεῖτε τὸν ἑαυτό σας καὶ δὲ θέλετε νὰ ζεῖτε βαδίζοντας στὰ ἴχνη ἐκείνων ποὺ εἰπώθηκαν τώρα καὶ τὸν προηγούμενο καιρό, τίποτε περισσότερο δὲ θὰ πετύχετε, ἔστω κι ἂν αὐτὴ τὴν ὥρα ἀναλάβετε πολλὲς καὶ μεγάλες ὑποχρεώσεις»101.
Σημειώσεις
99. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 30 a-b.
100. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Ἀλκιβιάδης, 130 a-132 a
101. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Φαίδων, 115 b-c.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου