Συνέχεια από: Δευτέρα 8 Ιουνίου 2026
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ΄
Ὁ Ἀριστοφάνης ἐπιβεβαιώνει τὴν πρωτεύουσα θέση ποὺ κατέχει ἡ ἔννοια τῆς ψυχῆς στὴν διανόηση τοῦ Σωκράτους
Ὁ Ἀριστοφάνης – κυρίως στοὺς Βατράχους ἀλλὰ καὶ σὲ ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τοὺς Ὄρνιθες – μᾶς παρέχει ἐξαιρετικὰ πολύτιμα στοιχεῖα μέσῳ τῶν ὁποίων καθίσταται ἐφικτὴ ἡ ἀναπαράσταση τῆς ἱστορίας τῆς ψυχῆς ὑπὸ τὴν ὀπτική γωνία ἑνὸς μεγάλου ἀντιπάλου. Τὰ στοιχεῖα αὐτὰ ἀποτελοῦν, συνεπώς, σημαντικὴ ἐπανεπιβεβαίωση τοῦ σπουδαίου ρόλου ποὺ διεδραμάτισε ὁ Σωκράτης σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ στὴν ἀνάπτυξη τῆς ἔννοιας τῆς ψυχῆς.
Τὰ κείμενα αὐτὰ πρέπει νὰ μελετηθοῦν βάσει τῆς ἀποδομήσεως καὶ ἀναδομήσεως τῶν μηνυμάτων ποὺ ἐμπεριέχουν. Ἡ μαρτυρία τοῦ Ἀριστοφάνους μόνον προσφάτως ἐξετάσθηκε σὲ συνάρτηση μὲ τὸ κριτήριο αὐτό. Ἡ πλέον πρωτοποριακὴ σχετική μελέτη, στὴν ὁποία ἤδη ἀναφερθήκαμε πολλές φορὲς καὶ τὴν ὁποία συμμεριζόμαστε σε μεγάλο βαθμό, εἶναι ἐκείνη τοῦ Francesco Sarri 92.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἄποψη ορισμένων ἐρευνητῶν, ὁ Ἀριστοφάνης μιλᾶ πράγματι ἀπὸ μία ἄκρως συντηρητική σκοπιά καὶ παρουσιάζεται καθολικά ἀντίθετος πρὸς τὶς καινοτομίες τῶν πεφωτισμένων στοχαστῶν, οἱ ὁποῖες ἀνέτρεπαν τὶς παραδοσιακές πεποιθήσεις. Εἶναι, ἐπίσης, ἀλήθεια ὅτι ὁ Ἀριστοφάνης κατά κάποιον τρόπο ἰσοπέδωνε τὰ πράγματα· τὸ γεγονός, λόγου χάριν, ὅτι οἱ φιλόσοφοι συχνά δὲν συμφωνοῦσαν ἀπολύτως, ἢ ἀκόμα καὶ διαφωνοῦσαν ριζικῶς, ἀποτελοῦσε γι' αὐτὸν ἕναν σοβαρό κίνδυνο ὁ ὁποῖος ἔπρεπε ὁπωσδήποτε νὰ καταπολεμηθεί. Ἐν τέλει, ἀληθεύει ὅτι ὁ Ἀριστοφάνης μποροῦσε νὰ ἐπωφεληθεῖ ἀπὸ τὴν ἐλευθερία ποὺ τοῦ παρείχε ἡ κωμωδία, ἐπιτυγχάνοντας μέσῳ τῆς φάρσας ἐκπληκτικές μεταμορφώσεις.
Ὑπάρχει, ὅμως, καὶ ἡ ἄλλη ὄψη τοῦ νομίσματος. Κατά πρώτον, σύμφωνα μὲ τὶς παρατηρήσεις τοῦ Sarri, στὸ πλαίσιο τῆς ἀττικῆς κωμωδίας δὲν εἶχε φθάσει ἀκόμη ἡ κατάλληλη στιγμὴ ἡ ὁποία θὰ ἐπέτρεπε τὴ σκηνοθετική παρουσίαση ἀφηρημένων καὶ συμβατικών προσώπων, δηλαδή μία παρουσίαση δίχως σαφῆ καὶ ἀντικειμενικά ἱστορικά διακριτικά: τὰ πρόσωπα τῆς κωμωδίας τοῦ Ἀριστοφάνους εἶναι κατά κανόνα ὑπαρκτά πρόσωπα, πασίγνωστα στοὺς Ἀθηναίους. Ἐξ ἄλλου, ὅσο παραμορφωμένα καὶ ἂν ἦσαν, τὰ πρόσωπα αὐτὰ ἔπρεπε σε κάθε περίπτωση νὰ παραμένουν ἀπολύτως ἀναγνωρίσιμα.
Κατά δεύτερον, ὁ Ἀριστοφάνης, χρησιμοποιώντας τὰ κατάλληλα μέσα, εἶχε τὴ δυνατότητα νὰ ἀποδώσει στὸν Σωκράτη στοιχεῖα τὰ ὁποῖα ἐχαρακτήριζαν ἄλλους φιλοσόφους μόνον στὸν βαθμό ποὺ αὐτὰ μποροῦσαν κατά κάποιον τρόπο νὰ συσχετιστοῦν μὲ τὸ συγκεκριμένο πρόσωπο.
Το κύριο σημεῖο ἀναφορᾶς στὶς Νεφέλες ἔγκειται στὸν κεντρικό ρόλο ποὺ διαδραματίζει ἡ νέα ἔννοια τῆς ψυχῆς στὴ διανόηση τοῦ Σωκράτους. Ἡ εὐφυΐα ποὺ χαρακτηρίζει τὴν ποιητική δομή αὐτῆς τῆς κωμωδίας μπορεῖ νὰ γίνει ἀπολύτως κατανοητή μόνον ἐὰν τὴν προσεγγίσει κανείς βάσει τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖο ἐξελίχθηκε ἡ ἀντίληψη τῆς ψυχῆς, ὑπὸ τὴν ἔννοια ποὺ περιγράψαμε προηγουμένως.
Ὁ Ἀριστοφάνης (ὅπως καὶ ἡ πλειονότητα τῶν Ἀθηναίων τοῦ 5ου αἰώνα π.Χ.) παραμένει ποικιλοτρόπως συνδεδεμένος μὲ τὴν ἀντίληψη τῆς ψυχῆς ὅπως αὐτὴ ἐδιαδόθη ἀπὸ τὰ ὁμηρικὰ έπη, παρ' ὅτι ἡ ἀντίληψη αὐτὴ εἶχε ἀρχίσει σταδιακά νὰ εξασθενεῖ καὶ νὰ μεταβάλλεται τὴ στιγμὴ ποὺ ὁ ὅρος ψυχή προσελάμβανε ὅλο καὶ νεότερες ἔννοιες. Οἱ μελετητές ἔχουν ἐπισημάνει ὅτι τὸ ἐννοιολογικό πλαίσιο ποὺ καλύπτει ὁ ὅρος ψυχή στὰ ἔργα τοῦ Ἀριστοφάνους περιλαμβάνει ἀναμφίβολα καὶ τὴν ἔννοια τῆς «ζωῆς», τῆς «ἀνδρείας» καὶ τῶν συναισθημάτων ἐκείνων τὰ ὁποῖα στον Ὅμηρο ἐμπεριέχονταν στοὺς ὅρους θυμὸς καὶ φρήν 93. Στὸ πλαίσιο αὐτό, ὅμως, δὲν περιλαμβάνει τὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς ὡς «νοήσεως» (δηλαδὴ ὡς ἠθικῆς καὶ νοητικῆς προσωπικότητας τοῦ ἀνθρώπου). Ἐξαίρεση ἀποτελοῦν οἱ Νεφέλες, στὶς ὁποῖες ὁ Ἀριστοφάνης, μὲ καθαρὰ ὑπαινικτικό καὶ πολεμικό τρόπο, παρουσιάζει τὸ «σπουδαστήριον» τοῦ Σωκράτους, ψυχῶν σοφῶν τοῦτ᾽ ἐστὶ φροντιστήριον. Τοῦτο εἶναι σαφές, ἐπὶ παραδείγματι, στὸν διάλογο μεταξύ τοῦ Στρεψιάδη καὶ τοῦ υἱοῦ του, Φειδιππίδη:
ΣΤΡ.: Κοίταξε ἔξω. Βλέπεις ἐκείνη τὴν πορτούλα, τὸ σπιτάκι;
ΦΕΙΔ.: Βλέπω. Μα, ἀλήθεια, τὶ εἶν᾿ αὐτὸ, πατέρα;
ΣΤΡ.: Σοφῶν πνευμάτων ἀργαστήρι. Μένουν σ' αὐτὸ κάτι ἄντρες ποὺ διδάσκουν ὅτι ὁ οὐρανὸς εἶναι φούρνος καὶ μᾶς ζώνει γύρω γύρω, κι ἐμεῖς τὰ κάρβουνά του. Σὲ κάνουν ἄξιο, ἂν πληρωθοῦν, νὰ βγαίνεις στὰ λόγια νικητής, ἄδικα ἢ δίκια.
ΦΕΙΔ.: Καὶ ποιοὶ εἶναι;
ΣΤΡ.: Πῶς τοὺς λὲν δὲν καλοξέρω μελετοερευνητὲς πολύ σπουδαίοι 94.
Ὁ Dario del Corno μετέφρασε ἐν προκειμένῳ ὀρθῶς τὸν ὅρο «ψυχαί» μὲ τὸν ὅρο «πνεύματα». Τὰ «πνεύματα» παραπέμπουν σὲ ἄσαφεῖς «σκιές» ἄνευ συνειδήσεως καὶ νοήσεως, ἀκριβῶς δηλαδή σὲ αὐτὸ στὸ ὁποῖο ἀναφερόταν ὁ Ὅμηρος, ἐνῶ ἐδῶ, στὸ φροντιστήριον τοῦ Σωκράτους, παρουσιάζονται παραλόγως νὰ διακρίνονται ἀπὸ νόηση καὶ σοφία.
Ὁ Ἀριστοφάνης, συνεπώς, εἶχε ἀντιληφθεῖ ὅτι ὁ Σωκράτης ἔτεινε νὰ προβάλλει μὲ ἐπιτυχία μία ἀνατρεπτικὴ καινοτομία, δηλαδή τὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς ὡς νοήσεως. Ἐπ' οὐδενὶ λόγῳ, ὅμως, δὲν τὴν ἀποδεχόταν· τὴν θεωροῦσε ἀπατηλὴ καὶ ἔτσι προσπαθοῦσε νὰ καθυστερήσει τὴ διάδοσή της μέσῳ ἑνὸς ἀκραίου κωμικού υπαινιγμού: Ὁ Σωκράτης καὶ οἱ Σωκρατικοί εἶναι τὰ φαντάσματα (ψυχαί) τῶν νεκρών, ἐνῶ θὰ ἔπρεπε οἱ ἴδιοι νὰ εἶναι ἄνευ συνειδήσεως καὶ νοήσεως, ξαφνικά καὶ μὲ παράλογο τρόπο ἀποδεικνύονται σοφοί!
Ἀξίζει, μάλιστα, νὰ σημειωθεῖ ὅτι ἡ κοινή γνώμη τῆς ἐποχῆς ἦταν ακόμη σὲ μεγάλο βαθμό ἐπηρεασμένη ἀπὸ τὸν Όμηρο⋅ συνεπώς, δὲν μποροῦσε παρά νὰ θεωρεῖ γελοία ἢ, τουλάχιστον, παράδοξη τὴν ταύτιση τῆς ψυχῆς μὲ τὴ νόηση (μόνον κατά τὶς τελευταίες δεκαετίες του 5ου αιώνα π.Χ. καὶ μέσῳ τῶν τραγικών ποιητών πραγματοποιήθηκαν τὰ πρῶτα δειλά βήματα πρὸς τὴν κατεύθυνση αὐτή).
Τὸ λεπτὸ καὶ εὐφυές δραματουργικό παίγνιο ποὺ μὲ δαιμονικό τρόπο δημιουργεῖ ὁ Ἀριστοφάνης ἔγκειται στὸ ἐξῆς: μεταφέρει τὸν ὅρο ψυχὴ ἀπὸ τὸ πεδίο τῆς σωκρατικῆς διανοήσεως σὲ ἄλλο πεδίο, περικλείοντάς τον ἔτσι σὲ ἕνα διαφορετικό σύστημα λεκτικῆς καὶ ἐννοιολογικῆς ἀναφορᾶς, ἐκμεταλλευόμενος βέβαια τὶς σχετικὲς συνέπειες με μεγάλη δραματουργικὴ ἱκανότητα.
Ποιές εἶναι οἱ συνέπειες αὐτές;
Ὁ συλλογισμός, ὁ ὁποῖος καὶ ἀποτελεῖ τὸν κύριο ἄξονα ὁλόκληρης τῆς κωμωδίας, μπορεῖ νὰ συνοψιστεῖ ὡς ἐξῆς:
α) Ὁ ἀληθινὸς ἄνθρωπος (κατὰ τὸν Σωκράτη) εἶναι ἡ ψυχή του.
β) Ἡ ψυχὴ ὅμως (όπως μᾶς διδάσκει ὁ Ὅμηρος καὶ ὅπως εἶναι κοινῶς ἀποδεκτό) εἶναι ἕνα «φάντασμα».
γ) Κατά συνέπεια, (ἐὰν ὁ Σωκράτης ἔχει δίκαιο), ἀποδεικνύεται ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἕνα φάντασμα.
Τὸ δραματουργικὸ παίγνιο τῶν Νεφελών καθίσταται λοιπὸν παίγνιο ἀνθρωπόμορφων φαντασμάτων καὶ σκιών. Γράφει ὁ Sarri: «Οἱ ἕνοικοι τοῦ φροντιστηρίου, ἐν ὀλίγοις, παρουσιάζονται ὡς ἡ ζῶσα παράβαση ἑνὸς κανόνος βιολογικῆς τάξεως ποὺ προεικονίζει τὴν παράβαση ἑνὸς ἠθικοῦ ἰδανικοῦ τὸ ὁποῖο γίνεται θερμῶς ἀποδεκτὸ ἀπὸ τὸ σύνολο» 95. Ἐπί πλέον: «Βάσει τῆς ἐπινοήσεως αὐτῆς, ὁ Σωκράτης τρέπεται σὲ καρικατούρα καὶ εἶναι ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτὴ ποὺ τὸ πρόσωπό του ταυτίζεται μετωνυμικά μὲ τὴ θεωρητικὴ ὑπόστασή του. Ὁ Σωκράτης, δηλαδή, παρουσιάζεται ὡς μιὰ ἀσώματη ψυχή-φάντασμα καὶ ἡ διδασκαλία του ὡς μία ὑγιεινὴ δίαιτα στο τέλος τῆς ὁποίας οἱ μαθητές μοιάζουν πλέον στὴν ὄψη μὲ τὸν δάσκαλό τους, καθιστάμενοι κι ἐκεῖνοι φαντάσματα τοῦ ἑαυτοῦ τους» 96.
Θυμίζουμε ὅτι οἱ Νεφέλες ἀνέβηκαν τὸ 423 π.Χ., ἐνῶ οἱ Ὄρνιθες το 414 π.Χ. Αὐτὸ ἀποτελεῖ ἕνα ἀκόμη στοιχείο ποὺ ἐπιβεβαιώνει την ἐπιμονὴ μὲ τὴν ὁποία ὁ ᾿Αριστοφάνης ἐπέκρινε, σχεδόν χλευαστικώς, τὴ σωκρατικὴ ἀντίληψη περί ψυχῆς.
Λέγει ὁ χορός:
Κοντὰ στοὺς Ἰσκιοπόδηδες
εἶναι μιὰ λίμνη· ἀνακαλεῖ
ἐκεῖ ὁ Σωκράτης τὶς ψυχές,
πάντ᾿ ἄλουστος καὶ βρόμικος.
Πήγε κι ὁ Πείσαντρος ἐκεῖ,
γιὰ νὰ βρει τὴν ψυχούλα του,
ποὺ πρὶν πεθάνει τοῦ ᾿φυγε.
Τι ἀρνί; Καμήλα γιὰ σφαχτὸ εἶχε·
τῆς κόβει τὸ λαιμό
καὶ στέκεται παράμερα
σὰν Ὀδυσσέας· καὶ τότε, να,
καμήλας αἷμα γιὰ νὰ πιεῖ
μιὰ νυχτερίδα πρόβαλε·
ὁ Χαιρεφώντας δηλαδή.
Νὰ σημειώσουμε, ἐπίσης, ὅτι ὁ Σωκράτης παρουσιάζεται ὡς πρόσωπο τὸ ὁποῖο δὲν ἔχει καὶ πολύ στενή σχέση μὲ τὶς ψυχές, δηλαδὴ ὡς πρόσωπο τὸ ὁποῖο ὄχι μόνον δὲν γνωρίζει τὴν ἔννοια τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ οὔτε καὶ μπορεῖ νὰ τὴν «ἐπικαλεσθεῖ». Ἀξίζει, ἐπὶ πλέον, νὰ τονιστεῖ ὅτι ὁ Ἀριστοφάνης, μὲ μεγάλη δραματουργική δεξιοτεχνία, προσδίδει στὸν ὅρο ψυχή διαφορετικές ἔννοιες. Αὐτός, ἀκριβῶς ὅπως ἔγινε καὶ στις Νεφέλες, χρησιμοποιεῖ τὸν ὅρο μὲ τὴν ὁμηρικὴ ἔννοιά του. Στὸ πλαίσιο τοῦτο ἀναφέρεται ὄχι μόνον στὸν Ὀδυσσέα καὶ στὴ γνωστή σκηνή ἐπικλήσεως τῶν ψυχῶν τῶν νεκρῶν (λ΄ ραψωδία τῆς Ὀδύσσειας), ἀλλὰ καὶ στὴ σκηνὴ στὴν ὁποία οἱ ψυχές παρομοιάζονται με νυχτερίδες (τελευταία ραψωδία τῆς Ὀδύσσειας). Ἐν προκειμένῳ ὁ Χαιρεφών, πιστός μαθητής τοῦ Σωκράτους, ἐμφανίζεται ὡς νυχτερίδα (ὡς ψυχή-φάντασμα ἢ ὡς πνεῦμα τοῦ Ἀδη).
Ὁ Sarri ὀρθῶς ἀναφέρει: «[...] Παίζοντας μὲ τὰ διάφορα σημαινόμενα τοῦ ὅρου, ὁ Ἀριστοφάνης παραμορφώνει μὲ κωμικό τρόπο τη φιλοσοφική ἀντίληψη τοῦ Σωκράτους, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ τὴν ἐξουδετερώνει τὴν ἴδια στιγμή ποὺ τὴν παρουσιάζει» 98.
Ὁ Ἀριστοφάνης, συνεπῶς, ἐπιβεβαιώνει ἐξαίσια καὶ ὑπὸ μία ἀντίστροφη ὀπτικὴ τὸ κεντρικό σημεῖο τῆς σωκρατικῆς ἰδέας τοῦ ἀνθρώπου ὡς ψυχῆς.
Σημειώσεις
92. F. SARRI, Socrate, σσ. 153-171.
93. Πβ. G. REALE, Corpo, anima e salute, σσ. 61-74.
94. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, Νεφέλες, στ. 90-101.
95. F. SARRI, Socrate, σ. 161.
96. Αὐτόθι, σ. 163.
97. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, Όρνιθες, στ. 1553-1564.
98. F. SARRI, Socrate, σ. 161.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου