Μὲ ἀφορμὴ τὸν θάνατο τοῦ Στέλιου Ράμφου, στὶς 10 Αὐγούστου 2026, δράττομαι τῆς εὐκαιρίας νὰ ἐξηγήσω, γιατί ἡ σκέψη του ἀπέτυχε νὰ δώσει ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα πού τὸν ἀπασχόλησε ἐπὶ δεκαετίες. Ὁ Ράμφος κατέστη ἀπὸ τοὺς πλέον ἀναγνωρίσιμους στοχαστὲς τῆς μεταπολιτευτικῆς καὶ κυρίως τῆς μνημονιακῆς περιόδου. Ἡ πνευματική του διαδρομή, ἀρχῆς γενομένης μὲ τὸν μαρξισμὸ καὶ τὴν φιλοσοφία, ἕως τὴν ἑρμηνεία τοῦ ἑλληνισμοῦ, τοῦ Βυζαντίου, τῆς ὀρθόδοξης παράδοσης καί, τελικά, τοῦ σύγχρονου νεοέλληνα κινεῖται γύρω ἀπὸ τὸ ζήτημα, γιατί ἡ Ἑλλάδα δὲν μπορεῖ νὰ γίνει σύγχρονο κράτος. Εἰδικὰ τὴν περίοδο τῶν μνημονίων οἱ νεοφιλελεύθεροι βρῆκαν στὸν Ράμφο ἕνα διανοούμενο ποὺ ἐξυπηρετοῦσε τὸ ἀφήγημά τους ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι τὰ “κακὰ παιδιὰ” τῆς Εὐρώπης καὶ δικαίως τιμωροῦνται ἀπὸ τὸ χρηματοπιστωτικὸ σύστημα.
Πίσω ἀπὸ τὰ πολλὰ βιβλία, τὶς διαφορετικὲς θεματικὲς καὶ τὶς μετατοπίσεις τῆς σκέψης τοῦ Ράμφου διακρίνεται μία ἐπίμονη ἀγωνία: Γιατί ὁ Ἕλληνας δυσκολεύεται νὰ γίνει πρόσωπο, νὰ ἀποκτήσει ἐσωτερικότητα, νὰ ἀναλάβει τὴν εὐθύνη τῆς ὑπάρξεώς του, νὰ σχεδιάσει τὸ μέλλον του καὶ νὰ μετατρέψει τὴν ἐπιθυμία του σὲ πράξη καὶ ἔργο; Αὐτὸ εἶναι τὸ κύριο ἐρώτημα ποὺ διατρέχει τὸ ἔργο του. Εἶναι ὁ «καημὸς» τοῦ Ράμφου. Ὁ Ράμφος αἰσθάνεται ὅτι κάτι οὐσιῶδες δὲν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ καὶ πρέπει νὰ ὁλοκληρωθεῖ στὸν σύγχρονο Ἕλληνα. Προσπαθεῖ νὰ ἐντοπίσει τὴν ἀνεπάρκεια τοῦ σύγχρονου Ἕλληνα νὰ γίνει ὁλοκληρωμένη ἀτομικότητα, (δηλαδὴ πρόσωπο) στὰ βάθη τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, στὴ σχέση μας μὲ τὸ Βυζάντιο, στὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα, στὴ Φιλοκαλία, στὴ σχέση μας μὲ τὸν χρόνο, καὶ σὲ ἄλλα μοτίβα ποὺ ἐξηγοῦν τὴν ἀδυναμία μας νὰ ἐξατομικευθοῦμε καὶ νὰ μετατρέψουμε τὴν ἐπιθυμία σὲ ἔργο. Θὰ ἐξετάσουμε λοιπὸν κριτικὰ, ἐὰν ὁ Ράμφος ἔθεσε σωστὰ τὸ πρόβλημα ποὺ τόσο ἐπίμονα προσπάθησε νὰ λύσει, διατρέχοντας σὲ ἁδρὲς γραμμὲς τὴν πνευματική του πορεία καὶ στὴν συνέχεια θὰ τοποθετηθοῦμε κριτικὰ ἀπέναντί του.
Ἀπὸ τὴν φιλοσοφίαν εἰς τὴν ἀναζήτησιν τοῦ ἑλληνικοῦ ἀνθρώπου
Ὅταν μετὰ ἀπὸ σπουδὲς στὴν Γαλλία, ὁ Ράμφος ἐπέστρεψε στὴν Ἑλλάδα τὸ 1974, κινήθηκε ἀρχικὰ σὲ διαφορετικὰ ἰδεολογικὰ πεδία, κυρίως στὸ πλαίσιο τοῦ μαρξισμοῦ, γιὰ νὰ στραφεῖ σταδιακὰ πρὸς τὴν ἑρμηνεία τῶν πνευματικῶν προϋποθέσεων τῆς νεοελληνικῆς κοινωνίας. Ἔπαυσε δηλαδὴ νὰ ἐνδιαφέρεται γιὰ τὸ τί συμβαίνει στὴν κοινωνία ὡς ἀποτέλεσμα οἰκονομικῶν, πολιτικῶν ἢ θεσμικῶν σχέσεων καὶ στρέφει τὸ βλέμμα του πρὸς τὸν ἄνθρωπο ποὺ βρίσκεται πίσω ἀπὸ τοὺς θεσμούς. Ἀναρωτιέται: Γιατί ἕνας λαὸς δημιουργεῖ συγκεκριμένους θεσμούς; Γιατί τοὺς χρησιμοποιεῖ μὲ ὁρισμένο τρόπο; Γιατί ἕνας λαὸς μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει σύγχρονους θεσμοὺς καὶ ταυτόχρονα νὰ ἐξακολουθεῖ νὰ συμπεριφέρεται σύμφωνα μὲ παλαιότερα πρότυπα; Ἡ ἀπάντηση τοῦ Ράμφου εἶναι ὅτι πίσω ἀπὸ τοὺς θεσμοὺς ὑπάρχει πάντοτε ἕνας τύπος ἀνθρώπου. Τὸ ἐνδιαφέρον του γίνεται κυρίως ἀνθρωπολογικό. Θεωρεῖ ὅτι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἀλλάξει τὸ κράτος. Πρέπει νὰ ἀλλάξει ὁ ἄνθρωπος ποὺ χρησιμοποιεῖ τὸ κράτος. Δὲν ἀρκεῖ νὰ εἰσαχθοῦν δυτικοὶ θεσμοί. Πρέπει νὰ ὑπάρχει καὶ ὁ ἄνθρωπος ποὺ μπορεῖ νὰ λειτουργήσει μέσα σὲ αὐτούς. Γιὰ τὸν Ράμφο, ἡ ἑλληνικὴ κρίση δὲν εἶναι μόνο κρίση θεσμῶν, ἀλλὰ κρίση ἀνθρωπολογική. Θὰ δείξουμε πῶς ἀντιμετώπισε αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα σὲ ἀναφορὰ μὲ μερικὰ βασικὰ ἔργα του.
Πίσω ἀπὸ τὰ πολλὰ βιβλία, τὶς διαφορετικὲς θεματικὲς καὶ τὶς μετατοπίσεις τῆς σκέψης τοῦ Ράμφου διακρίνεται μία ἐπίμονη ἀγωνία: Γιατί ὁ Ἕλληνας δυσκολεύεται νὰ γίνει πρόσωπο, νὰ ἀποκτήσει ἐσωτερικότητα, νὰ ἀναλάβει τὴν εὐθύνη τῆς ὑπάρξεώς του, νὰ σχεδιάσει τὸ μέλλον του καὶ νὰ μετατρέψει τὴν ἐπιθυμία του σὲ πράξη καὶ ἔργο; Αὐτὸ εἶναι τὸ κύριο ἐρώτημα ποὺ διατρέχει τὸ ἔργο του. Εἶναι ὁ «καημὸς» τοῦ Ράμφου. Ὁ Ράμφος αἰσθάνεται ὅτι κάτι οὐσιῶδες δὲν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ καὶ πρέπει νὰ ὁλοκληρωθεῖ στὸν σύγχρονο Ἕλληνα. Προσπαθεῖ νὰ ἐντοπίσει τὴν ἀνεπάρκεια τοῦ σύγχρονου Ἕλληνα νὰ γίνει ὁλοκληρωμένη ἀτομικότητα, (δηλαδὴ πρόσωπο) στὰ βάθη τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, στὴ σχέση μας μὲ τὸ Βυζάντιο, στὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα, στὴ Φιλοκαλία, στὴ σχέση μας μὲ τὸν χρόνο, καὶ σὲ ἄλλα μοτίβα ποὺ ἐξηγοῦν τὴν ἀδυναμία μας νὰ ἐξατομικευθοῦμε καὶ νὰ μετατρέψουμε τὴν ἐπιθυμία σὲ ἔργο. Θὰ ἐξετάσουμε λοιπὸν κριτικὰ, ἐὰν ὁ Ράμφος ἔθεσε σωστὰ τὸ πρόβλημα ποὺ τόσο ἐπίμονα προσπάθησε νὰ λύσει, διατρέχοντας σὲ ἁδρὲς γραμμὲς τὴν πνευματική του πορεία καὶ στὴν συνέχεια θὰ τοποθετηθοῦμε κριτικὰ ἀπέναντί του.
Ἀπὸ τὴν φιλοσοφίαν εἰς τὴν ἀναζήτησιν τοῦ ἑλληνικοῦ ἀνθρώπου
Ὅταν μετὰ ἀπὸ σπουδὲς στὴν Γαλλία, ὁ Ράμφος ἐπέστρεψε στὴν Ἑλλάδα τὸ 1974, κινήθηκε ἀρχικὰ σὲ διαφορετικὰ ἰδεολογικὰ πεδία, κυρίως στὸ πλαίσιο τοῦ μαρξισμοῦ, γιὰ νὰ στραφεῖ σταδιακὰ πρὸς τὴν ἑρμηνεία τῶν πνευματικῶν προϋποθέσεων τῆς νεοελληνικῆς κοινωνίας. Ἔπαυσε δηλαδὴ νὰ ἐνδιαφέρεται γιὰ τὸ τί συμβαίνει στὴν κοινωνία ὡς ἀποτέλεσμα οἰκονομικῶν, πολιτικῶν ἢ θεσμικῶν σχέσεων καὶ στρέφει τὸ βλέμμα του πρὸς τὸν ἄνθρωπο ποὺ βρίσκεται πίσω ἀπὸ τοὺς θεσμούς. Ἀναρωτιέται: Γιατί ἕνας λαὸς δημιουργεῖ συγκεκριμένους θεσμούς; Γιατί τοὺς χρησιμοποιεῖ μὲ ὁρισμένο τρόπο; Γιατί ἕνας λαὸς μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει σύγχρονους θεσμοὺς καὶ ταυτόχρονα νὰ ἐξακολουθεῖ νὰ συμπεριφέρεται σύμφωνα μὲ παλαιότερα πρότυπα; Ἡ ἀπάντηση τοῦ Ράμφου εἶναι ὅτι πίσω ἀπὸ τοὺς θεσμοὺς ὑπάρχει πάντοτε ἕνας τύπος ἀνθρώπου. Τὸ ἐνδιαφέρον του γίνεται κυρίως ἀνθρωπολογικό. Θεωρεῖ ὅτι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἀλλάξει τὸ κράτος. Πρέπει νὰ ἀλλάξει ὁ ἄνθρωπος ποὺ χρησιμοποιεῖ τὸ κράτος. Δὲν ἀρκεῖ νὰ εἰσαχθοῦν δυτικοὶ θεσμοί. Πρέπει νὰ ὑπάρχει καὶ ὁ ἄνθρωπος ποὺ μπορεῖ νὰ λειτουργήσει μέσα σὲ αὐτούς. Γιὰ τὸν Ράμφο, ἡ ἑλληνικὴ κρίση δὲν εἶναι μόνο κρίση θεσμῶν, ἀλλὰ κρίση ἀνθρωπολογική. Θὰ δείξουμε πῶς ἀντιμετώπισε αὐτὰ τὰ ἐρωτήματα σὲ ἀναφορὰ μὲ μερικὰ βασικὰ ἔργα του.
Γιατί ἕνας λαὸς μπορεῖ νὰ ἀποκτήσει σύγχρονους θεσμοὺς καὶ ταυτόχρονα νὰ ἐξακολουθεῖ νὰ συμπεριφέρεται σύμφωνα μὲ παλαιότερα πρότυπα;
ΔΕΝ ΔΟΘΗΚΕ ΑΠΑΝΤΗΣΗ. ΔΕΝ ΒΡΕΘΗΚΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ. ΔΙΟΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ.
ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ ΜΠΑΙΝΟΥΝ ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΑΥΤΙΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΖΟΥΝ ΠΑΡΑΣΙΤΙΚΑ ΟΠΩΣ ΑΡΕΣΚΟΝΤΑΙ. ΠΑΘΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΣΗΜΑΙΝΟΥΝ ΑΠΟΥΣΙΑ ΨΥΧΗΣ. ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΕΠΟΜΕΝΩΣ ΜΙΑ ΘΕΣΜΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΟΤΗΣ.
ΟΤΑΝ ΤΟ ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟ ΣΜΗΝΟΣ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΨΥΧΗΣ ΤΙ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΝΑ ΒΡΕΙ ΚΑΙ ΝΑ ΛΥΣΕΙ;!!!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου