Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (63)

  Συνέχεια από: Τρίτη 25 Αυγούστου 2026

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι΄

Η ΞΑΝΘΙΠΠΗ ΩΣ «ΕΤΕΡΑ ΟΨΙΣ» ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ

Η ΣΥΖΥΓΟΣ ΤΟΥ ΗΡΩΟΣ ΤΗΣ «ΑΜΦΙΣΘΕΝΟΥΣ ΕΙΡΩΝΕΙΑΣ» ΚΑΙ Η ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ

Πληροφορίες ποὺ μᾶς ἔχουν περιέλθει περὶ τοῦ βίου τοῦ Σωκράτους

Σχετικῶς μὲ τὴ ζωὴ τοῦ Σωκράτους διαθέτουμε λίγες, πλὴν ὅμως οὐσιαστικὲς καὶ ἀσφαλεῖς, πληροφορίες. Ἔχουμε ἤδη ἀναφέρει τὸ ἐπίσημο κατηγορητήριο κείμενο. Τὸ 399 π.Χ., ἔτος τῆς καταδίκης του εἰς θάνατον, ὁ Σωκράτης εὑρισκόταν περίπου στὸ ἑβδομηκοστὸ ἔτος τῆς ἡλικίας του. Ἔτσι, στὴν Ἀπολογία τὸν βάζει ὁ Πλάτων νὰ λέγει: «Νῦν ἐγὼ πρῶτον ἐπὶ δικαστήριον ἀναβέβηκα, ἔτη γεγονὼς ἑβδομήκοντα»1· ἡ πληροφορία αὐτὴ ἐπιβεβαιώνεται καὶ στὸν Κρίτωνα 2. Συνεπῶς, ὁ Σωκράτης εἶχε γεννηθῇ τὸ 470/469 π.Χ. (ὁρισμένοι θεωροῦν ὡς ἀκριβῆ ἡμερομηνία γεννήσεως τὸν ὄγδοο μήνα τοῦ 469 π.Χ.). Γνωρίζουμε ὅτι ἦταν υἱὸς τοῦ γλύπτη Σωφρονίσκου καὶ τῆς μαίας Φαιναρέτης· ἡ ἐν λόγῳ πληροφορία εἶναι ἐπιβεβαιωμένη 3.

Εἶναι, ἐπίσης, πολὺ πιθανὸ νὰ μυήθηκε ἀπὸ τὸν πατέρα του στὴν τέχνη τῆς γλυπτικῆς τοῦ μαρμάρου. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Σωκράτης ὁμιλοῦσε στοὺς γλύπτες καὶ στοὺς ζωγράφους γιὰ τὶς δυνατότητες ἀναπαραστάσεως τοῦ ἀνθρώπου ἐπιβεβαιώνει τὶς γνώσεις του στὸν τομέα αὐτό. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, δὲν φαίνεται ἀληθὴς ἡ πληροφορία ποὺ μᾶς παρέχει ὁ Παυσανίας, ὅτι δηλαδὴ ἡ καλλιτεχνικὴ πατρότητα ἀγαλμάτων ποὺ εἶχαν τοποθετηθεῖ στὴν περιοχὴ τῆς Ἀκροπόλεως ἀνήκει στὸν Σωκράτη:

Στὴν ἴδια πιὰ τὴν εἴσοδο πρὸς τὴν Ἀκρόπολη ὑπάρχει ἕνας Ἑρμῆς ποὺ τὸν ὀνομάζουν προπύλαιο, καὶ Χάριτες ποὺ λένε πὼς εἶναι ἔργα τοῦ Σωκράτη, τοῦ γιοῦ τοῦ Σωφρονίσκου, γιὰ τὸν ὁποῖο ὑπάρχει ἡ μαρτυρία τῆς Πυθίας πὼς ἦταν ὁ σοφώτερος ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους 4.

Ὁ Σωκράτης, ἐν τούτοις, ὅπως ὁ ἴδιος ἀναφέρει στὴν Ἀπολογία 5, ἀφοῦ ἐγκατέλειψε τὴν τέχνη τοῦ πατρός του προκειμένου νὰ ἀφιερωθεῖ στὴ φιλοσοφική του ἀποστολή, κατέληξε πτωχός. Ἔζησε ἔχοντας στὴν κατοχή του ἐλάχιστη περιουσία, ἡ ὁποία τοῦ ἐπέτρεψε ἁπλῶς νὰ ἐπιβιώσει. Ἰδοὺ τί μᾶς λέγει μέσῳ τοῦ Ξενοφῶντος:
Ὕστερα λοιπόν, ὁ Κριτόβουλος εἶπε αὐτὰ πάνω-κάτω. «Ὅσο γι’ αὐτά, πάρα πολὺ καλὰ ἔχω καταλάβει, νομίζω, τὰ λεγόμενά σου. Ἐγὼ ὅμως ἐξετάζοντας τὸν ἑαυτό μου, νομίζω πὼς τὸν βρίσκω ἀρκετὰ ἐγκρατῆ σ’ αὐτὲς τὶς κυρίες, ὥστε ἂν μὲ συμβούλευες τί νὰ κάνω γιὰ νὰ μπορέσω νὰ προκόψω τὸ σπιτικό μου, πιστεύω πὼς δὲ θὰ ἐμποδιζόμουνα ἀπ’ αὐτές, ποὺ σὺ τὶς λὲς κυρίαρχες. Ἑπομένως, συμβούλευέ με μὲ θάρρος ὅ,τι καλὸ μπορεῖς νὰ μὲ συμβουλέψεις. Ἢ μήπως μᾶς ἔχεις κατατάξει στοὺς ἀρκετὰ πλούσιους, Σωκράτη, καὶ σοῦ φαινόμαστε πὼς δὲν ἔχουμε καθόλου ἀνάγκη ἀπὸ λεφτά;» «Λοιπόν, ἐγὼ τουλάχιστο, ἂν μιλᾶς καὶ γιὰ τὸν ἑαυτό μου, νομίζω πὼς δὲν ἔχω καθόλου ἀνάγκη ἀπὸ λεφτά, ἀπεναντίας νομίζω πὼς εἶμαι ἀρκετὰ πλούσιος», εἶπε ὁ Σωκράτης. «Ἐσὺ ὅμως, Κριτόβουλε, μοῦ φαίνεσαι πολὺ φτωχὸς καὶ μερικὲς φορές, μὰ τὸ θεό, σὲ λυπᾶμαι πολύ». Κι ὁ Κριτόβουλος γελῶντας εἶπε: «Γιὰ ὄνομα τοῦ θεοῦ, ἀστειεύεσαι; Καὶ πόση τιμὴ νομίζεις πὼς μποροῦν νὰ πιάσουν τὰ δικά σου κτήματα ἂν πουληθοῦν, καὶ πόση τὰ δικά μου, Σωκράτη;» «Ἐγώ, ἂν θὰ πετύχαινα καλὸ ἀγοραστή», εἶπε ὁ Σωκράτης, «πιστεύω πὼς τὰ ὑπάρχοντά μου, ὅλα μαζὶ μὲ τὸ σπίτι μου, θάπιαναν πολὺ εὔκολα τὶς πεντακόσιες δραχμές. Καὶ τὰ δικά σου, ξέρω καλὰ πὼς θάπιαναν ἑκατὸ φορὲς περισσότερο». «Κι ὕστερα, ἀφοῦ τοὺς κάνεις τέτοια ἐκτίμηση, ἔχεις τὴ γνώμη πὼς τοῦ λόγου σου δὲν ἔχεις ἀνάγκη ἀπὸ λεφτά, ἐγὼ δὲ πὼς ἔχω τόση φτώχεια, ποὺ νὰ προκαλεῖ τὸν οἶκτο;» «Φυσικά, γιατὶ τὰ δικά μου», εἶπε, «εἶναι ἀρκετά, γιὰ νὰ μοῦ δώσουν ὅσα μοῦ ἀρκοῦν»6.

Ὁ Σωκράτης συμμετεῖχε σὲ τρεῖς ἐκστρατεῖες: στὴν Ποτείδαια (432-429 π.Χ.)7, στὸ Δήλιον (424 π.Χ.)8 καὶ στὴν Ἀμφίπολη (422 π.Χ.)9. Στὴν Ποτείδαια, μάλιστα, ὅπως παραδέχεται στὸ Συμπόσιο, ἔσωσε τὴ ζωὴ τοῦ Ἀλκιβιάδη.

Εἰ δὲ βούλεσθε ἐν ταῖς μάχαις· τοῦτο γὰρ δὴ δίκαιόν γε αὐτῷ ἀποδοῦναι. ὅτε γὰρ ἡ μάχη ἦν ἐξ ἧς ἐμοὶ καὶ τἀριστεῖα ἔδοσαν οἱ στρατηγοί, οὐδεὶς ἄλλος ἐμὲ ἔσωσεν ἀνθρώπων ἢ οὗτος, τετρωμένον οὐκ ἐθέλων ἀπολιπεῖν, ἀλλὰ συνδιέσωσε καὶ τὰ ὅπλα καὶ αὐτὸν ἐμέ, καὶ ἐγὼ μέν, ὦ Σώκρατες, καὶ τότε ἐκέλευον σοὶ διδόναι τἀριστεῖα τοὺς στρατηγούς, καὶ τοῦτό γέ μοι οὔτε μέμψῃ οὔτε ἐρεῖς ὅτι ψεύδομαι. ἀλλὰ γὰρ τῶν στρατηγῶν πρὸς τὸ ἐμὸν ἀξίωμα ἀποβλεπόντων καὶ βουλομένων ἐμοὶ διδόναι τἀριστεῖα, αὐτὸς προθυμότερος ἐγένου τῶν στρατηγῶν ἐμὲ λαβεῖν ἢ σαυτόν10. [Μετάφραση: Αν πάλι θέλετε να τον δείτε στις μάχες —γιατί είναι πραγματικά δίκαιο να του αποδώσω αυτή την τιμή—, όταν έγινε εκείνη η μάχη, ύστερα από την οποία οι στρατηγοί μού απένειμαν το αριστείο ανδρείας, κανένας άλλος άνθρωπος δεν με έσωσε παρά μόνον αυτός. Ενώ ήμουν πληγωμένος, δεν θέλησε να με εγκαταλείψει, αλλά έσωσε μαζί και τα όπλα μου κι εμένα τον ίδιο. Κι εγώ τότε, Σωκράτη, ζητούσα από τους στρατηγούς να απονείμουν σ’ εσένα το αριστείο· και γι’ αυτό ούτε θα με κατηγορήσεις ούτε θα πεις ότι ψεύδομαι. Επειδή όμως οι στρατηγοί λάμβαναν υπόψη το δικό μου κύρος και ήθελαν να δώσουν σ’ εμένα το αριστείο, εσύ ο ίδιος έδειξες μεγαλύτερη προθυμία κι από εκείνους να το πάρω εγώ και όχι εσύ.» — Πλάτων, Συμπόσιον, 220d–e, από τον λόγο του Αλκιβιάδη για τον Σωκράτη].

Στὴ σχέση τοῦ Σωκράτους μὲ τὴν πολιτικὴ ἔχουμε ἤδη ἀναφερθεῖ. Ἀπομένει νὰ διασαφηνίσουμε τὴν περίπλοκη ὑπόθεση τοῦ γάμου του καὶ τῶν τέκνων του, ὑπόθεση γιὰ τὴν ὁποία οἱ σχετικὲς πηγὲς παρέχουν ἀντιφατικὲς πληροφορίες.

Σημειώσεις
1. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 17 d.
2. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Κρίτων, 52 e.
3. Οὐδεὶς τὸ ἀμφισβητεῖ.
4. ΠΑΥΣΑΝΙΟΥ, Ἀττικά, (μτφρ. Ν. Παπαχατζῆ), Ἀθήνα, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, 1974, Ι 22, 8 καὶ ΙΧ 35, 7. Πβ. GIANNANTONI, Socrate, σ. 291.
5. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Ἀπολογία Σωκράτους, 31 c, 36 e, 38 b.
6. ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ, Οἰκονομικός, Βιβλιοθήκη Ἀρχαίων Συγγραφέων, Ἀθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, ΙΙ 1-4.
7. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Συμπόσιον, 220 d-e καὶ Ἀπολογία Σωκράτους, 28 e.
8. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Συμπόσιον, 220 e-221 a.
9. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Ἀπολογία Σωκράτους, 28 e.
10. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Συμπόσιον, 220 d-e.