Σκαριφήματα μνήμης 1
Jean Cau
Εκδόσεις: JULLIARD, 1985
Jean Cau
Εκδόσεις: JULLIARD, 1985
Ο ΔΟΚΤΩΡ ΛΑΚΑΝ
«Οὐ κίνησις πᾶσα ἀποδοκιμαστέα, ἀλλ’ ἡ φαύλων.»
[«Δεν είναι αποδοκιμαστέα κάθε κίνηση, αλλά εκείνη των ευτελών ανθρώπων».]
(Αριστοτέλης, Ποιητική, 1462a· αρχαιοελληνικό κείμενο)
«Με βλέμμα άγριο, όψη σκοτεινή και την τρίχα ορθή,
τρομερός και γεμάτος από τον Θεό που αναμφίβολα τον συντάραζε»,
ανέβαινε την εσωτερική σκάλα του Ινστιτούτου Γυμναστικής και —ω, κατάπληξη που ανανεωνόταν κάθε φορά!— κατέβαινε ξανά φορώντας μια κεραυνοβόλα αθλητική φόρμα στο χρώμα της οινολάσπης. Και άρχιζε, υπό την καθοδήγηση ενός καθηγητή με υπέροχο αθλητικό παράστημα, να ανεμίζει τα χέρια του σαν φτερά ανεμόμυλου. Και να αναπηδά, κατορθώνοντας με κόπο να υψωθεί δύο εκατοστά πάνω από το στρώμα. Και να βγάζει τρομακτικά γρυλίσματα. Έμοιαζε με αρκούδα που είχε βγει από ένα βαρέλι με κρασί που βάφει, μέσα στο οποίο την είχαν βυθίσει μέχρι τον λαιμό, και τώρα τιναζόταν και τίναζε ολόκληρη τη γούνα της. Γρύλιζε, βογκούσε, έβγαζε φρικτούς ρόγχους και παρουσίαζε τέτοια ασυντόνιστη κίνηση, που όμοιά της δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ, από τα γυμνάσια της αρχαίας Ελλάδας μέχρι τις ημέρες μας. Επί είκοσι πέντε αιώνες, τίποτε παρόμοιο.
Δεν είχες μπροστά σου έναν άνθρωπο που εκτελούσε ασκήσεις σωματικής αγωγής, αλλά το πιο παράξενο πλάσμα, που πάλευε αλλόκοτα μέσα σε ένα κλουβί με αόρατα κάγκελα. Ο καθηγητής-θηριοδαμαστής, με μια υπομονή αμειβόμενη και, επομένως, αγγελική, έλεγε: «Συντονιστείτε! Συντονιστείτε!»· γρήγορα όμως παραιτούνταν, έχανε τα «Ένα! Δύο! Τρία!», τα «Εισπνεύστε! Εκπνεύστε!» και τελικά άφηνε το ζώο να ξεμπλέξει μόνο του από το δίχτυ μέσα στο οποίο, παγιδευμένο, φαινόταν να παλεύει.
Την πρώτη φορά που υπήρξα μάρτυρας αυτού του καταπληκτικού θεάματος, απολιθωμένος, ξέχασα τα δικά μου πηδήματα και άλματα. Πού βρισκόταν ο εικονολήπτης, ο τολμηρός ρεπόρτερ με το αποικιακό κράνος, ο ατρόμητος πολεμικός ανταποκριτής, ο φωτογράφος που διψούσε για αποκλειστικότητες αμειβόμενες με χρυσάφι, ο οποίος θα εμφανιζόταν για να απαθανατίσει, να κινηματογραφήσει και να παραδώσει στην αιωνιότητα τον δόκτορα Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο —όπως διαλαλούσε η φήμη— την ώρα που έκανε γυμναστική; Αλίμονο, μόνο ο αμφιβληστροειδής μου κατέγραψε τις ιερές κινήσεις και τις πρωτόγονες χειρονομίες του δόκτορος Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο την ώρα που έκανε γυμναστική. Αλίμονο, το θέαμα αυτό έχει χαθεί. Αλίμονο, καθώς προσπαθώ να το ανακαλέσω με την αδύναμη πένα μου, αντιλαμβάνομαι πόση απόσταση χωρίζει μερικές φορές την αληθινή εικόνα από την πιο παράφρονα φαντασία. Αντιλαμβάνομαι επίσης πόσο τυχερός υπήρξα που έγινα μάρτυρας αυτών των ορφικών εκστάσεων, αυτών των μυστικών χορών, αυτών των σπασμών τρόμου που αποσυντόνιζαν το θνητό σώμα του δόκτορος Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο, ο οποίος πίστευε ότι έκανε γυμναστική. «Συντονιστείτε! Ένα, δύο…», εξακολουθούσε παρ’ όλα αυτά να μουρμουρίζει ο καθηγητής, τρομαγμένος ίσως στη σκέψη ότι οι άλλοι μαθητές του, οι οποίοι περίμεναν να τελειώσει η λακανική επίδειξη, θα εγκατέλειπαν την αίθουσα βλέποντας την αδυναμία του να δαμάσει το προϊστορικό πλάσμα και διερωτώμενοι ποιος από τους δύο, ο καθηγητής ή ο μαθητής, ήταν παράφρων. «Συντονιστείτε…», ικέτευε ο καθηγητής· ο δόκτωρ Λακάν όμως, με τον πελώριο εγκέφαλο, του έριχνε ένα φλογερό, αν και σκοτεινό, βλέμμα και συνέχιζε να ανακατεύει τον αέρα με τα χέρια και τα πόδια του, σαν δράκοντας που ασφυκτιούσε και βρισκόταν στις πύλες του θανάτου. Τελικά σταματούσε.
[«Δεν είναι αποδοκιμαστέα κάθε κίνηση, αλλά εκείνη των ευτελών ανθρώπων».]
(Αριστοτέλης, Ποιητική, 1462a· αρχαιοελληνικό κείμενο)
«Με βλέμμα άγριο, όψη σκοτεινή και την τρίχα ορθή,
τρομερός και γεμάτος από τον Θεό που αναμφίβολα τον συντάραζε»,
ανέβαινε την εσωτερική σκάλα του Ινστιτούτου Γυμναστικής και —ω, κατάπληξη που ανανεωνόταν κάθε φορά!— κατέβαινε ξανά φορώντας μια κεραυνοβόλα αθλητική φόρμα στο χρώμα της οινολάσπης. Και άρχιζε, υπό την καθοδήγηση ενός καθηγητή με υπέροχο αθλητικό παράστημα, να ανεμίζει τα χέρια του σαν φτερά ανεμόμυλου. Και να αναπηδά, κατορθώνοντας με κόπο να υψωθεί δύο εκατοστά πάνω από το στρώμα. Και να βγάζει τρομακτικά γρυλίσματα. Έμοιαζε με αρκούδα που είχε βγει από ένα βαρέλι με κρασί που βάφει, μέσα στο οποίο την είχαν βυθίσει μέχρι τον λαιμό, και τώρα τιναζόταν και τίναζε ολόκληρη τη γούνα της. Γρύλιζε, βογκούσε, έβγαζε φρικτούς ρόγχους και παρουσίαζε τέτοια ασυντόνιστη κίνηση, που όμοιά της δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ, από τα γυμνάσια της αρχαίας Ελλάδας μέχρι τις ημέρες μας. Επί είκοσι πέντε αιώνες, τίποτε παρόμοιο.
Δεν είχες μπροστά σου έναν άνθρωπο που εκτελούσε ασκήσεις σωματικής αγωγής, αλλά το πιο παράξενο πλάσμα, που πάλευε αλλόκοτα μέσα σε ένα κλουβί με αόρατα κάγκελα. Ο καθηγητής-θηριοδαμαστής, με μια υπομονή αμειβόμενη και, επομένως, αγγελική, έλεγε: «Συντονιστείτε! Συντονιστείτε!»· γρήγορα όμως παραιτούνταν, έχανε τα «Ένα! Δύο! Τρία!», τα «Εισπνεύστε! Εκπνεύστε!» και τελικά άφηνε το ζώο να ξεμπλέξει μόνο του από το δίχτυ μέσα στο οποίο, παγιδευμένο, φαινόταν να παλεύει.
Την πρώτη φορά που υπήρξα μάρτυρας αυτού του καταπληκτικού θεάματος, απολιθωμένος, ξέχασα τα δικά μου πηδήματα και άλματα. Πού βρισκόταν ο εικονολήπτης, ο τολμηρός ρεπόρτερ με το αποικιακό κράνος, ο ατρόμητος πολεμικός ανταποκριτής, ο φωτογράφος που διψούσε για αποκλειστικότητες αμειβόμενες με χρυσάφι, ο οποίος θα εμφανιζόταν για να απαθανατίσει, να κινηματογραφήσει και να παραδώσει στην αιωνιότητα τον δόκτορα Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο —όπως διαλαλούσε η φήμη— την ώρα που έκανε γυμναστική; Αλίμονο, μόνο ο αμφιβληστροειδής μου κατέγραψε τις ιερές κινήσεις και τις πρωτόγονες χειρονομίες του δόκτορος Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο την ώρα που έκανε γυμναστική. Αλίμονο, το θέαμα αυτό έχει χαθεί. Αλίμονο, καθώς προσπαθώ να το ανακαλέσω με την αδύναμη πένα μου, αντιλαμβάνομαι πόση απόσταση χωρίζει μερικές φορές την αληθινή εικόνα από την πιο παράφρονα φαντασία. Αντιλαμβάνομαι επίσης πόσο τυχερός υπήρξα που έγινα μάρτυρας αυτών των ορφικών εκστάσεων, αυτών των μυστικών χορών, αυτών των σπασμών τρόμου που αποσυντόνιζαν το θνητό σώμα του δόκτορος Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο, ο οποίος πίστευε ότι έκανε γυμναστική. «Συντονιστείτε! Ένα, δύο…», εξακολουθούσε παρ’ όλα αυτά να μουρμουρίζει ο καθηγητής, τρομαγμένος ίσως στη σκέψη ότι οι άλλοι μαθητές του, οι οποίοι περίμεναν να τελειώσει η λακανική επίδειξη, θα εγκατέλειπαν την αίθουσα βλέποντας την αδυναμία του να δαμάσει το προϊστορικό πλάσμα και διερωτώμενοι ποιος από τους δύο, ο καθηγητής ή ο μαθητής, ήταν παράφρων. «Συντονιστείτε…», ικέτευε ο καθηγητής· ο δόκτωρ Λακάν όμως, με τον πελώριο εγκέφαλο, του έριχνε ένα φλογερό, αν και σκοτεινό, βλέμμα και συνέχιζε να ανακατεύει τον αέρα με τα χέρια και τα πόδια του, σαν δράκοντας που ασφυκτιούσε και βρισκόταν στις πύλες του θανάτου. Τελικά σταματούσε.
«Κάνω πρόοδο, έτσι δεν είναι;» — «Ναι, δόκτωρ». — «Αισθάνομαι ότι το σώμα μου με υπακούει». — «Ναι, δόκτωρ». — «Μου αποκρίνεται». — «Ναι, δόκτωρ, σας αποκρίνεται». — «Θέλω το σώμα μου να μου αποκρίνεται απολύτως». — «Ναι, ένα σώμα πρέπει να αποκρίνεται, απολύτως, δόκτωρ». «Αγαπητέ μου φίλε», έλεγε ο δόκτωρ με τον πελώριο εγκέφαλο, ξαπλώνοντας στο τραπέζι του μασάζ, «η σωματική αγωγή δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να ανακρίνει κανείς το σώμα του, για να του επιβάλει τη μυστηριώδη εντολή να είναι ωραίο. Έτσι δεν είναι;» — «Ακριβώς αυτό είναι, δόκτωρ…», απαντούσε ευγενικά ο μασέρ, αλείφοντας με αρωματικό λάδι τις πελώριες χερούκλες του. «Ένα ωραίο σώμα, αγαπητέ μου φίλε, ένα σώμα ωραίο — un corps beau. Ένα κοράκι — un corbeau…» Ο μασέρ όμως συνέχιζε το μασάζ και ο δόκτωρ Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο, νικημένος πλέον, γρύλιζε από ευχαρίστηση.
Έτσι, αφού εξέβαλλε από μέσα του τους δαίμονες της αταξίας των κινήσεων, ο δόκτωρ Λακάν, με τη γκρίζα χαίτη και το βλέμμα πάντοτε άγριο πίσω από τα γυαλιά, επέστρεφε ανάμεσα στους ανθρώπους, στους οποίους προσέφερε τις φροντίδες και τις γνώσεις του. Οι καλοί άνθρωποι του Ινστιτούτου Γυμναστικής, από την πλευρά τους, τον θεωρούσαν απλώς έναν τέλειο παράφρονα. Αυτή η división de opiniones, όπως λέγεται στις κερκίδες των ταυρομαχιών, αποδεικνύει ότι, εφόσον δεν είχε δει κανείς τον δόκτορα Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο να μεταμορφώνεται σε παγιδευμένο κοράκι, πιστεύοντας ότι επιδιδόταν στις ασκήσεις της γυμναστικής, διέθετε μόνο μια ατελή εικόνα αυτού του περίφημου προσώπου, το οποίο λατρευόταν περισσότερο και από γκουρού. Τι θα έλεγε όμως το πλήθος των μαθητών του, εάν είχε παραστεί, όπως εγώ, στη μεταμόρφωση του δασκάλου σε κοράκι κολλημένο στην παγίδα —corbeau englué— στην προσπάθειά του να αποκτήσει ωραίο σώμα —corps beau; Τι θα έλεγαν οι μαθητές στη Γαλιλαία, εάν ο Ιησούς άρχιζε ξαφνικά να κάνει γυμναστική στους ίδιους ρυθμούς με τον δόκτορα Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο; Θα έδεναν τα σανδάλια τους, θα ανασήκωναν τους χιτώνες τους και θα απομακρύνονταν στον πυρακτωμένο από τον ήλιο δρόμο, στην άκρη του οποίου συστρέφεται απελπισμένα η ελιά· και ο Χριστιανισμός δεν θα είχε υπάρξει ποτέ, επειδή όλα θα είχαν σταματήσει εκεί: στις χειρονομίες και στους στεναγμούς ενός τρελού.
Πολλά χρόνια νωρίτερα, ο Σαρτρ βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του και ο δόκτωρ Λακάν δεν έχει γίνει ακόμη γκουρού. Τηλεφωνεί· πρέπει να δει τον Σαρτρ το συντομότερο δυνατόν, το ζήτημα είναι σοβαρό. Δεν έχει ακόμη βυθιστεί εντελώς στα παραληρήματα των λεκτικών αντιμεταθέσεων και στα τριπλά γλωσσικά άλματα με προσγείωση στο κεφάλι και, εκείνη την εποχή, θεωρείται απλώς μετρίως διαταραγμένος. Μόνο με τα κηρύγματά του στα υπόγεια της οδού Ουλμ θα χάσει —κατά τη γνώμη μου— εντελώς τα λογικά του και θα ναυαγήσει, ενώπιον των μαθητών του, στην προσωπολατρία, στην Ανώτατη Ανώμαλη Σχολή —École Anormale Supérieure. (Ηθικό δίδαγμα: ο παλαβός μαθητής κάνει τον δάσκαλο τρελό και αντιστρόφως…) Εισβάλλει ορμητικά στο μικρό γραφείο, στον τέταρτο όροφο της οδού Βοναπάρτη 42.
Όταν βγαίνει από εκεί, λέω στον Σαρτρ:
— Έδειχνε ταραγμένος.
— Ξέρετε τι τον έφερε εδώ; Μου λέει: «Σαρτρ, αυτό που μου συμβαίνει είναι φρικτό. Δεν μπορείτε να φανταστείτε τι μου συμβαίνει. Είναι φρικτό. Γνωρίζετε την κόρη μου, έτσι; Ξέρετε πώς την ανατρέφω, ξέρετε με πόση φροντίδα και πόση προσοχή την παρατηρώ, έτσι; Ναι, έτσι; Ε, λοιπόν, δεν θα φανταστείτε ποτέ τι έπιασα αυτό το παιδί να κάνει σήμερα το πρωί. Είναι φρικτό. Είχε χώσει τα μικρά της πόδια μέσα στα μεγάλα μου παπούτσια και περπατούσε στο δωμάτιό της! Τρομακτικό! Με σκότωνε, έτσι; Περπατούσε με τα μικροσκοπικά της πόδια μέσα στα παπούτσια μου και γελούσε. Με μισεί· είναι φόνος, Σαρτρ…»
— Καταφέρατε να τον ηρεμήσετε;
— Δύσκολα. Αν του έλεγα ότι το παιδί του απλώς διασκέδαζε, θα με θεωρούσε συνεργό της. Ύστερα, μέσα στην έξαψή του, μου ξεφούρνισε μια ολόκληρη θεωρία για τα χριστουγεννιάτικα τσόκαρα μέσα στα τζάκια· αρκετά διασκεδαστική. Τον συμβούλευσα να τη γράψει.
— Αλήθεια;
— Όταν θέλεις να απαλλαγείς από έναν παλαβό, πρέπει πάντοτε να τον συμβουλεύεις να γράψει. Είναι ριζική λύση. Ορμά στην πένα του και, με λίγη τύχη, δεν ξανακούς τίποτε γι’ αυτόν επί τρεις μήνες.
Έτσι, αφού εξέβαλλε από μέσα του τους δαίμονες της αταξίας των κινήσεων, ο δόκτωρ Λακάν, με τη γκρίζα χαίτη και το βλέμμα πάντοτε άγριο πίσω από τα γυαλιά, επέστρεφε ανάμεσα στους ανθρώπους, στους οποίους προσέφερε τις φροντίδες και τις γνώσεις του. Οι καλοί άνθρωποι του Ινστιτούτου Γυμναστικής, από την πλευρά τους, τον θεωρούσαν απλώς έναν τέλειο παράφρονα. Αυτή η división de opiniones, όπως λέγεται στις κερκίδες των ταυρομαχιών, αποδεικνύει ότι, εφόσον δεν είχε δει κανείς τον δόκτορα Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο να μεταμορφώνεται σε παγιδευμένο κοράκι, πιστεύοντας ότι επιδιδόταν στις ασκήσεις της γυμναστικής, διέθετε μόνο μια ατελή εικόνα αυτού του περίφημου προσώπου, το οποίο λατρευόταν περισσότερο και από γκουρού. Τι θα έλεγε όμως το πλήθος των μαθητών του, εάν είχε παραστεί, όπως εγώ, στη μεταμόρφωση του δασκάλου σε κοράκι κολλημένο στην παγίδα —corbeau englué— στην προσπάθειά του να αποκτήσει ωραίο σώμα —corps beau; Τι θα έλεγαν οι μαθητές στη Γαλιλαία, εάν ο Ιησούς άρχιζε ξαφνικά να κάνει γυμναστική στους ίδιους ρυθμούς με τον δόκτορα Λακάν με τον πελώριο εγκέφαλο; Θα έδεναν τα σανδάλια τους, θα ανασήκωναν τους χιτώνες τους και θα απομακρύνονταν στον πυρακτωμένο από τον ήλιο δρόμο, στην άκρη του οποίου συστρέφεται απελπισμένα η ελιά· και ο Χριστιανισμός δεν θα είχε υπάρξει ποτέ, επειδή όλα θα είχαν σταματήσει εκεί: στις χειρονομίες και στους στεναγμούς ενός τρελού.
Πολλά χρόνια νωρίτερα, ο Σαρτρ βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του και ο δόκτωρ Λακάν δεν έχει γίνει ακόμη γκουρού. Τηλεφωνεί· πρέπει να δει τον Σαρτρ το συντομότερο δυνατόν, το ζήτημα είναι σοβαρό. Δεν έχει ακόμη βυθιστεί εντελώς στα παραληρήματα των λεκτικών αντιμεταθέσεων και στα τριπλά γλωσσικά άλματα με προσγείωση στο κεφάλι και, εκείνη την εποχή, θεωρείται απλώς μετρίως διαταραγμένος. Μόνο με τα κηρύγματά του στα υπόγεια της οδού Ουλμ θα χάσει —κατά τη γνώμη μου— εντελώς τα λογικά του και θα ναυαγήσει, ενώπιον των μαθητών του, στην προσωπολατρία, στην Ανώτατη Ανώμαλη Σχολή —École Anormale Supérieure. (Ηθικό δίδαγμα: ο παλαβός μαθητής κάνει τον δάσκαλο τρελό και αντιστρόφως…) Εισβάλλει ορμητικά στο μικρό γραφείο, στον τέταρτο όροφο της οδού Βοναπάρτη 42.
Όταν βγαίνει από εκεί, λέω στον Σαρτρ:
— Έδειχνε ταραγμένος.
— Ξέρετε τι τον έφερε εδώ; Μου λέει: «Σαρτρ, αυτό που μου συμβαίνει είναι φρικτό. Δεν μπορείτε να φανταστείτε τι μου συμβαίνει. Είναι φρικτό. Γνωρίζετε την κόρη μου, έτσι; Ξέρετε πώς την ανατρέφω, ξέρετε με πόση φροντίδα και πόση προσοχή την παρατηρώ, έτσι; Ναι, έτσι; Ε, λοιπόν, δεν θα φανταστείτε ποτέ τι έπιασα αυτό το παιδί να κάνει σήμερα το πρωί. Είναι φρικτό. Είχε χώσει τα μικρά της πόδια μέσα στα μεγάλα μου παπούτσια και περπατούσε στο δωμάτιό της! Τρομακτικό! Με σκότωνε, έτσι; Περπατούσε με τα μικροσκοπικά της πόδια μέσα στα παπούτσια μου και γελούσε. Με μισεί· είναι φόνος, Σαρτρ…»
— Καταφέρατε να τον ηρεμήσετε;
— Δύσκολα. Αν του έλεγα ότι το παιδί του απλώς διασκέδαζε, θα με θεωρούσε συνεργό της. Ύστερα, μέσα στην έξαψή του, μου ξεφούρνισε μια ολόκληρη θεωρία για τα χριστουγεννιάτικα τσόκαρα μέσα στα τζάκια· αρκετά διασκεδαστική. Τον συμβούλευσα να τη γράψει.
— Αλήθεια;
— Όταν θέλεις να απαλλαγείς από έναν παλαβό, πρέπει πάντοτε να τον συμβουλεύεις να γράψει. Είναι ριζική λύση. Ορμά στην πένα του και, με λίγη τύχη, δεν ξανακούς τίποτε γι’ αυτόν επί τρεις μήνες.
Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ "μέ τόν πελώριο εγκέφαλο" ΣΧΕΔΟΝ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΕΛΛΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΠΟΥ ΒΡΕΘΗΚΑΝ ΜΟΙΡΑΙΩΣ-ΓΙΑ ΜΑΣ-ΣΤΗΝ ΕΚΡΗΞΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΟΥ ΠΑΡΙΣΙΟΥ ΚΑΙ ΑΡΠΑΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥΣ, ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ, ΤΟ ΕΦΕΡΑΝ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΜΑΣ, ΜΕ ΤΡΑΓΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου