ΤΟ ΕΣΧΑΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΥΡΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΡΟΚΛΟΥ (4)

Συνέχεια από: Παρασκευή, 14 Νοεμβρίου 2014

ΤΟ ΕΣΧΑΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΥΡΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΡΟΚΛΟΥ.

Του Giovanni Reale.

3.Η νέα κατεύθυνση την οποία χάραξε στον Νεοπλατωνισμό

 ο Ιάμβλιχος.

        

  Εάν ο Dodds δέν έχει δίκαιο όταν αρνείται στον Πλωτίνο το δημιουργικό και πρωτότυπο μέγεθος πού του ανήκει (παρότι αναγνωρίζει τις απέραντες επιρροές που άσκησε ο Πλωτίνος),  έχει αντιθέτως δίκαιο (και μάλιστα οι τελευταίες έρευνες το πιστοποίησαν δεόντως) όταν δηλώνει πώς για μία σειρά θεωρητικών λόγων και πρακτικών, αναπόφευκτα, η φιλοσοφία του Πλωτίνου μέσα σε δύο μόλις γενεές θα είχε σχεδόν χαθεί εάν δέν είχε υπάρξει η ανεπανάληπτη προσφορά του Ιάμβλιχου.

          Και πράγματι αυτός ο φιλόσοφος υπήρξε μάλλον κατώτερος του Πλωτίνου απο την στοχαστική, θεωρητική άποψη, και απο την δημιουργική ικανότητα, αλλά παρ'όλα αυτά κατόρθωσε να χαράξει στον Νεοπλατωνισμό εκείνη ακριβώς την κατεύθυνση που του επέτρεψε να επιβιώσει για αρκετό καιρό ακόμη. Και η κατάλληλη κατανόηση αυτής της νέας κατεύθυνσης που χάραξε στον Νεοπλατωνισμό ο Ιάμβλιχος είναι θεμελιώδης για να κατανοήσουμε με την σειρά μας τον Πρόκλο.

          Ο Ιάμβλιχος είναι λοιπόν στην πραγματικότητα "ο πρώτος σχολαστικός", ο πρώτος δηλαδή στοχαστής, ο οποίος οικοδόμησε την φιλοσοφική έρευνα στην βάση αρχών και θρησκευτικών παρορμήσεων και προσπάθησε να τις θεμελιώσει και να τις δικαιώσει φιλοσοφικά! Επιπλέον, για να πετύχει την σωτηρία τού ανθρώπου και την ένωσή του με το Απόλυτο, δέν πόνταρε στον "στοχασμό" και στην "θεωρία", όπως πρότεινε ο Πλωτίνος, αλλά στην μαγικο-θεουργική τέχνη, ενεργοποιώντας σαν αιχμή του δόρατος τα Χαλδαϊκά λόγια, σαν ιερό βασικό κείμενο.

          Επειδή λοιπόν ο Πρόκλος θα κατέληγε ακατανόητος απο ιστορικής απόψεως, εάν δέν γίνει κατανοητή η σημασία αυτής της στροφής που γνώρισε ο Νεοπλατωνισμός με τον Ιάμβλιχο, θα συνθέσουμε τα ουσιώδη χαρακτηριστικά αυτού του στοχασμού.

          Αυτή η νέα κατεύθυνση του Νεοπλατωνισμού εκ μέρους του Ιάμβλιχου, δέν έμεινε απαρατήρητη όμως ούτε απο τους αρχαίους. Ο Ολυμπιοδώρος, για παράδειγμα, αντιπαραθέτει ξεκάθαρα την θέση του Πλωτίνου και του Πορφύριου σε εκείνη του Ιάμβλιχου και του Πρόκλου, γράφοντας: "μερικοί θέτουν στην πρώτη θέση την φιλοσοφία, όπως ο Πορφύριος, ο Πλωτίνος και πολλοί άλλοι φιλόσοφοι. Άλλοι όμως, τοποθετούν στην πρώτη θέση την ιερατική τέχνη, όπως ο Ιάμβλιχος και ο Πρόκλος. Οι αρχαίοι είχαν εκτιμήσει πάρα πολύ αυτή την κατεύθυνση και είχαν ανακηρύξει τον Ιάμβλιχο "θεικό", δοξάζοντας τον χωρίς επιφυλάξεις".

          Και πράγματι, εάν τον υπολογίσουμε απο την ιστορική κατάσταση στην οποία κινήθηκε, ο Ιάμβλιχος προκύπτει ένας στοχαστής μεγάλης σημασίας, καθότι κατόρθωσε να γίνει ο ερμηνευτής και ο εκφραστής τών προβλημάτων τών μορφωμένων Εθνικών τού καιρού του, και κατόρθωσε τοιουτοτρόπως να υιοθετήσει κάποιες λύσεις που αποδείχθηκαν πολύ γόνιμες και τις οποίες ο Πρόκλος προσπάθησε να τις οδηγήσει στο τελικό τους βάθος.

          Οι νεωτερισμοί του υπήρξαν δύο: α) δέν αρκούσε πλέον η άσκηση κριτικής στους Χριστιανούς, στην προσπάθεια σωτηρίας της Εθνικής θρησκείας. Έπρεπε να αναζωογονηθεί θετικά, ακριβώς μάλιστα σε εκείνο τον ιδιαίτερο συγκρητιστικό ελληνο-ανατολίτικο σχηματισμό που είχε λάβει, δίνοντας του μία σταθερή και ακριβέστατη θεωρητική βάση. Ήταν απαραίτητο δηλαδή να ξαναθεμελιωθεί σε εννοιολογικό και φιλοσοφικό επίπεδο ο πολυθεϊσμός τής όψιμης Ελληνικότητος.

          Και ακριβώς λοιπόν, στην νεοπλατωνική οντολογία, ξαναστοχασμένη, επανειδωμένη καταλλήλως, ιδιαιτέρως κάτω απο το κέντρισμα των Χαλδαϊκών λόγων, ο φιλόσοφός μας βρήκε την θεωρητική θεμελίωση του πολυθεϊσμού. Πρέπει να τονίσουμε ότι σ'αυτή την μεταρρύθμιση ο Ιάμβλιχος βγήκε εύκολα νικητής δεδομένου ότι ο πολλαπλασιασμός των μεταφυσικών υποστάσεων και ο πολλαπλασιασμός των θεών έχουν την ίδια ρίζα, καθότι γεννώνται σε τελευταία ανάλυση, απο μία ανάλογη κατεύθυνση του πνεύματος.

          β) Ο τελευταίος παγανισμός δέν μπορούσε όμως, να ικανοποιηθεί μ'αυτή την μεταφυσική αναθεμελίωση του πολυθεϊσμού, κυριευμένος καθώς ήταν απο σωτηριολογικές αγωνίες και διψασμένος όπως ήταν για τελετές και για μαγικές και θεουργικές πρακτικές, οι οποίες θα ήταν ίσως ικανές να ησυχάσουν και να εξευμενίσουν τους θεούς.

          Ο καθαρός λόγος, υπολογισμένος καθαυτός, είχε κριθεί ανεπαρκής να εξασφαλίσει την κατάκτηση του τελικού σκοπού, χωρίς την βοήθεια δυνάμεων μετανοερών, τις οποιές ο Ιάμβλιχος πίστεψε πώς μπορούσε να βρεί ακριβώς στις μαγικο-θεουργικές πρακτικές.

          Σύμφωνα με τον Ιάμβλιχο η θεουργία είναι μία δραστηριότης πέραν τής νοήσεως και του νού τού ανθρώπου και επομένως υπεράνω των λογικών ιδιοτήτων. Και πράγματι σύμφωνα μ'αυτόν στην θεουργία δέν είναι η ανθρώπινη δραστηριότης που ανεβαίνει στους Θεούς και τους πλησιάζει, διότι σ'αυτή την περίπτωση θα κινδύνευε η απάθεια των ίδιων των θεών. Πρόκειται αντιθέτως για την ίδια την Θεία δύναμη η οποία κατέρχεται στους ανθρώπους ή καλύτερα, η οποία ελευθερώνει τους ανθρώπους απο τους δεσμούς αυτού του κόσμου και τους ξαναμεταφέρει στους Θεούς. (Τα αιγυπτιακά μυστήρια ΙΙ, 11, 96).

          Μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε σ'αυτό το σημείο πώς το κόστος της μεταρρυθμίσεως της φιλοσοφίας, την οποία προσπάθησε ο Ιάμβλιχος, ήταν πολύ υψηλό. Σήμαινε, στην πραγματικότητα, την ξεκάθαρη  αποδοχή, πώς η κλασσική φιλοσοφία  αδυνατούσε  πλέον να οδηγήσει τον άνθρωπο στο δικό του υπέρτατο τέλος. Ακόμη μέχρι τότε ο Πλωτίνος ήταν πεπεισμένος και δίδασκε, την αποκλειστικά ελληνική πίστη, στην δυνατότητα του ανθρώπου να πραγματοποιήσει την ένωση με το Θείο, μέσω των δικών του δυνάμεων και μόνον, ενώ ο Ιάμβλιχος αρνείται πλέον, ακριβώς αυτή την δυνατότητα.

Είναι φανερό πώς στην Θεουργία και στα "σύμβολα και στις άρρητες πράξεις" τής θεουργικής τέχνης, που δέν κατανοεί η ανθρώπινη νόηση αλλά τις οποίες κατανοούν τελείως οι Θεοί, ο Εθνικός έψαχνε αυτό, που ήταν πλέον φανερό, πώς απο μόνη της η νόηση δέν μπορούσε να προσφέρει και το οποίο έδειχναν οι Χριστιανοί σαν χάρη και σαν Μυστήρια, αλλά σε άλλες εντελώς βάσεις και με διαφορετικές βεβαιότητες.

Συνεχίζεται

Αμέθυστος.