Διαφορές μεταξύ της αριστοτελικής οντολογίας και της σύγχρονης αναλυτικής
Συνέντευξη του Καθηγητή Giovanni Ventimiglia με τον Καθηγητή Enrico Berti
(Καταγραφή στο Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας του Λουγκάνο)
Στο βίντεο-συνέντευξη αυτό, ο καθηγητής G. Ventimiglia συζητά με τον καθηγητή E. Berti κοινά θέματα και διαφορές ανάμεσα στην αριστοτελική οντολογία και τη σύγχρονη αναλυτική οντολογία.
Η συζήτηση εστιάζει επίσης σε μια ιδιαίτερη τάση της αναλυτικής οντολογίας, η οποία, κατά τον Berti, εκφράζει μια μονοσήμαντη (univocista) αντίληψη του Είναι.
Τίθεται επίσης το ζήτημα της δυσκολίας υποδοχής της αναλυτικής οντολογίας στο πλαίσιο της χριστιανικής σκέψης.
Ventimiglia: Λοιπόν, θα μπορούσα καταρχάς να χαιρετήσω τον Magister, όπως συνηθίζω να τον αποκαλώ, τον Καθηγητή Berti, που είναι ένας από τους πιο προσεκτικούς και σημαντικούς μελετητές του Αριστοτέλη εν ζωή, και να πω ότι νιώθω κάπως αμήχανα στη θέση μου αυτή, γιατί εγώ γενικά μελετώ, κι εγώ με τον δικό μου ταπεινό τρόπο, φιλοσοφία — όμως σήμερα κάνω τον δημοσιογράφο, έστω φιλοσοφικό. Από την άλλη βέβαια, δεν κάνω κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που θα έκανα και χωρίς κάμερες, δηλαδή μια φιλοσοφική κουβέντα. Όταν έρχεται στο Λουγκάνο, συνήθως, πάμε για δείπνο και κάνουμε μια φιλοσοφική κουβέντα — και έτσι θα την κάνουμε και σήμερα, μόνο που δεν θα έχουμε πιάτο μπροστά μας, αλλά κάμερες.
Ίσως μετά να πάμε και για δείπνο. Αυτό που με ενδιαφέρει, είναι να ακούσω τη γνώμη του σχετικά με το πού κατευθύνεται σήμερα η οντολογία στην Ιταλία, στον υπόλοιπο κόσμο, και πιο ειδικά πού πηγαίνει η αναλυτική οντολογία. Λοιπόν, πρώτα θα ήθελα να τον ρωτήσω: πού πάει η οντολογία στην Ιταλία, και η μεταφυσική στην Ιταλία;
Berti: Λοιπόν, στην Ιταλία μιλήσαμε περισσότερο για μεταφυσική παρά για οντολογία, αλλά μιλήσαμε κυρίως για να δηλώσουμε ότι η μεταφυσική είχε πια τελειώσει. Ήταν ένας λόγος εξαντλημένος, ένας κλειστός λόγος. Θυμάμαι, πριν περίπου τριάντα χρόνια, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Rivista di Filosofia Neoscolastica ένα άρθρο γραμμένο από κοινού από τον Gustavo Bontadini και τον Marino Gentile, με τίτλο „Οι τέσσερις γάτοι της μεταφυσικής και τα κοτόπουλα του Ρέντσο“, στο οποίο αυτοί οι δύο φιλόσοφοι, που ηγούνταν των δύο βασικών σχολών μεταφυσικής στην Ιταλία, διαπίστωναν, με κάποια απογοήτευση, ότι είχαν μείνει πλέον μόνο τέσσερις γάτοι· και πράγματι, από άλλες πλευρές, για παράδειγμα από ένα μέρος του Vattimo, της Ερμηνευτικής, των Χαιντεγκεριανών, λεγόταν ότι πλέον η μεταφυσική έχει τελειώσει, η εποχή της μεταφυσικής έχει κλείσει.
Αλλά αυτό ήταν ένας λόγος πολύ τοπικός, θα έλεγα σχεδόν επαρχιακός, γιατί αγνοούσαν ότι σε άλλες χώρες, ιδίως στον αγγλόφωνο κόσμο — Αγγλία, Βόρεια Αμερική, ακόμα και Βόρεια Ευρώπη — η μεταφυσική και ιδιαίτερα η οντολογία ήταν ακμάζουσες επιστήμες, καλλιεργούνταν από πολλούς φιλοσόφους. Και μόνο στην Ιταλία υπήρχε η εντύπωση ότι η μεταφυσική είναι κάτι που αφορά τους ιερείς ή στην καλύτερη περίπτωση τους τομιστές, και ότι κανένας άλλος δεν μιλά για μεταφυσική. Πιστεύω ότι αυτή ήταν μια εικόνα που δεν αντιστοιχούσε στην πραγματικότητα σε διεθνές επίπεδο.
Ventimiglia:Λοιπόν, απαντώντας και στη δεύτερη μου ερώτηση, θα ήθελα να σας ρωτήσω: πού πάει η οντολογία στον υπόλοιπο κόσμο — ας πούμε, εκτός Ιταλίας;
Τι συμβαίνει στην Αμερική και στην Αγγλία; Άκουσα να λένε ότι ακόμα και στην Αυστραλία υπάρχουν οντολόγοι. Εμείς οι Ευρωπαίοι, φυσικά, με την αίσθηση της ανωτερότητας που έχουμε, σκεφτόμαστε: «Τι καλό μπορεί να προέλθει από έναν Αυστραλό;» Όμως είδα ότι κι εκεί, στην Αυστραλία, νομίζω ότι κάποιος λέγεται Smart, κάποιος άλλος Armstrong, και όντως δημιούργησαν μια αληθινή σχολή μεταφυσικής και οντολογίας.
Εσείς τι γνώμη έχετε;
Berti: Πιστεύω ότι στο πλαίσιο της λεγόμενης αναλυτικής φιλοσοφίας ή της φιλοσοφίας με αναλυτική έμπνευση — που κυριαρχεί ιδιαίτερα στη Βόρεια Αμερική, τη Βόρεια Ευρώπη, αλλά και στην Αυστραλία — ο λόγος περί μεταφυσικής ή οντολογίας συνεχίζει να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής των φιλοσόφων. Για τους αναλυτικούς φιλοσόφους, τα φιλοσοφικά προβλήματα είναι: ποια πράγματα, ποια όντα υπάρχουν στην πραγματικότητα; Ποιοι είναι οι βασικοί τύποι όντων; Πώς μπορούμε να προσδιορίσουμε ένα ον; Πώς μπορούμε να πούμε ότι ένα ον διατηρεί την ταυτότητά του μέσα από μεταβολές στον χώρο ή τον χρόνο; Τι είδους ύπαρξη έχουν οντότητες όπως οι αριθμοί, τα καθολικά, και — κατά κάποιους — ακόμα και οι άγγελοι;
Αυτά είναι προβλήματα της μεταφυσικής, είναι προβλήματα οντολογικά, τα οποία συνεχώς συζητούνται και αναλύονται από πολλούς φιλοσόφους αυτών των χωρών.
Ventimiglia: Είναι οι χώρες που δεν άφησαν τον εαυτό τους να μαγευτεί από τη γοητεία του Χάιντεγκερ και που δεν περιορίζονται, όπως γίνεται στην αποκαλούμενη ηπειρωτική Ευρώπη, στο να επαναλαμβάνουν ότι «μετά τον Χάιντεγκερ δεν μπορεί κανείς πια να μιλά για μεταφυσική». Κι όμως, μιλούν για μεταφυσική μια χαρά, παντού. Εις πείσμα αυτών των Χαιντεγκεριανών.
Κατά τη γνώμη σας, ποια είναι τα αριστοτελικά θέματα που εμφανίζονται στη σύγχρονη αναλυτική οντολογία, δεδομένου ότι εσείς είστε μελετητής του Αριστοτέλη;
Berti: Κοιτάξτε, έτυχε μόλις πριν από λίγο περισσότερο από έναν μήνα να προσκληθώ σε ένα εθνικό συνέδριο αναλυτικής οντολογίας στο Τορίνο, όπου παρουσίασα μια ομιλία με τίτλο:«Χρειάζονται ακόμη σήμερα οι κατηγορίες του Αριστοτέλη;»
Γιατί, διαβάζοντας κάποια βιβλία αναλυτικής φιλοσοφίας, παρατήρησα ότι τα προβλήματα — αυτά που μόλις ανέφερα προηγουμένως, δηλαδή ποιοι τύποι όντων υπάρχουν — είναι ακριβώς τα προβλήματα που επεξεργάζεται ο Αριστοτέλης στις «Κατηγορίες».
Από αυτή την άποψη, φυσικά μπορεί κανείς να διαφωνεί ως προς το αν οι κατηγορίες είναι δέκα, δώδεκα, επτά ή οκτώ, ή μπορεί να τις ταξινομήσει με διαφορετικά κριτήρια — όμως το πρόβλημα για το ποιοι είναι οι βασικοί τύποι όντων είναι πρόβλημα ήδη διατυπωμένο από τον Αριστοτέλη. Και μάλιστα από την αρχή, γιατί οι Κατηγορίες είναι το πρώτο έργο του Corpus Aristotelicum.
Είναι ένα πρόβλημα το οποίο δεν μπορεί να παραλειφθεί, αν θέλουμε να καταρτίσουμε εκείνον τον περίφημο κατάλογο όλων των υπαρκτών πραγμάτων, που ενδιαφέρει πολλούς αναλυτικούς φιλοσόφους. Διότι αν δεν αποφασίσουμε πρώτα ποιους τύπους όντων λαμβάνουμε υπόψη, δεν θα τελειώσουμε ποτέ να προσθέτουμε στο κατάλογο απειράριθμα στοιχεία.
Για παράδειγμα: σε αυτό το δωμάτιο, αν κάποιος με ρωτήσει πόσα όντα υπάρχουν, μπορώ να πω: υπάρχουν 7 ή 8 άνθρωποι, υπάρχουν 10 ή 12 τραπέζια, υπάρχουν καρέκλες… αλλά θα πρέπει να πω επίσης: υπάρχουν τοίχοι, υπάρχουν παράθυρα, υπάρχει φως, υπάρχουν τα λόγια μας, υπάρχουν οι σκέψεις μας, υπάρχουν τα συναισθήματά μας. Πώς τα υπολογίζουμε; Τα βάζουμε όλα στην ίδια σειρά; Ή τα ομαδοποιούμε;
Αυτά λοιπόν είναι τα αριστοτελικά θέματα;
Αυτό είναι ένα (θέμα): η ταυτότητα. Ο Αριστοτέλης αναρωτιόταν τι είναι αυτό που καθορίζει την ταυτότητα ενός αντικειμένου, τι το κάνει εκείνο το συγκεκριμένο ατομικό ον — η ύλη, το είδος, η ενότητα ύλης και είδους;
Αυτό είναι ένα κατεξοχήν αριστοτελικό πρόβλημα: πόσοι τύποι ταυτότητας υπάρχουν; Ταυτότητα αριθμητική, ταυτότητα είδους, ταυτότητα γένους… Είναι επίσης ένα τυπικό αριστοτελικό ερώτημα το εξής: τι είναι η κατηγόρηση, τι διακρίνει το υποκείμενο από το κατηγόρημα.
Οι αναλυτικοί φιλόσοφοι σήμερα ίσως δεν ασχολούνται πλέον με την κατηγόρηση — αλλά νομίζω ότι μπορεί να εντοπίσει κανείς πάρα πολλά ακόμη σχετικά θέματα:
ο όρος “ουσία”, η αιτία, ο χρόνος, ο χώρος — όλα θέματα που ο Αριστοτέλης είχε ήδη εξετάσει και για τα οποία η συζήτηση συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Ventimiglia: Άρα, αυτό σημαίνει ότι τελικά αυτά που λένε οι σύγχρονοι οντολόγοι τα έχει ήδη πει, με κάποιο τρόπο, ο Αριστοτέλης; Οπότε δεν χρειάζεται να ασχολούμαστε με αυτά; Ή μήπως, θετικά, μπορούμε να το δούμε έτσι: ότι με αυτόν τον τρόπο ο Αριστοτέλης γίνεται ξανά σύγχρονος συνομιλητής των υπόλοιπων οντολόγων; Δηλαδή, αποτελεί έναν τρόπο για να ξαναζωντανέψει ο δικός του οντολογικός λόγος;
Berti: Ο Αριστοτέλης είχε εντοπίσει μια σειρά προβλημάτων — αυτό δεν σημαίνει ότι τα είχε λύσει. Αυτά τα προβλήματα επανέρχονται, και επομένως, όπως λέτε, ο Αριστοτέλης είναι για τους αναλυτικούς φιλοσόφους ένας ενδιαφέρον συνομιλητής, από τον οποίο μπορεί κανείς να μάθει, με τον οποίο μπορεί — και σε πολλές περιπτώσεις πρέπει — να διαφωνήσει, αλλά που παρ’ όλα αυτά εμπλουτίζει τον φιλοσοφικό διάλογο.
Ventimiglia: Εμένα μου αρέσει πολύ αυτή η στάση των αναλυτικών φιλοσόφων — όχι μόνο απέναντι στον Αριστοτέλη, αλλά και απέναντι στον Πλάτωνα, και απέναντι στον Καντ — δηλαδή ότι δεν τους αντιμετωπίζουν ως αντικείμενα απλώς αρχαιολογικής μελέτης, αλλά ως πρόσωπα με τα οποία είναι ενδιαφέρον να συζητήσει κανείς και να φιλοσοφήσει μαζί τους. Κι εμένα μου αρέσει πάρα πολύ αυτό.
Λοιπόν, θα ήθελα να σας ρωτήσω κάτι πιο συγκεκριμένο σχετικά με την έννοια του Είναι, γιατί φαίνεται ότι σήμερα, στον αναλυτικό χώρο, κυριαρχεί μια ιδέα του Είναι την οποία εσείς έχετε χαρακτηρίσει «ομοιόμορφη» (univocista), δηλαδή μια μονοσήμαντη έννοια του Είναι. Φαίνεται ότι πρέπει να αναγνωρίζεται ως πραγματικό μόνο ό,τι είναι υλικό, λες και μόνο τα υλικά όντα υπάρχουν και όλα τα άλλα — όχι.
Έχω την εντύπωση ότι αυτή η τάση υπερισχύει ως αντίδραση απέναντι στη mainonghiana σχολή, που θα αντιστοιχούσε σε ένα είδος πλατωνισμού, έναν υπερβολικό ρεαλισμό. Παρ’ όλα αυτά, ξέρω ότι εσείς έχετε εκφράσει αντίρρηση απέναντι στον Van Inwagen, πάνω σ’ αυτό το θέμα. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;
Berti: Ναι. Εγώ, ασχολούμενος κάπως με τη φιλοσοφία της ανάλυσης — πράγμα που κάνω γιατί θέλω να έχω μια πλήρη εικόνα της σύγχρονης φιλοσοφίας — παρατήρησα ότι στη φιλοσοφία αυτή κυριαρχεί ένα ρεύμα, μια τάση που πιθανώς ξεκινά ήδη από τον Frege και τον Russell, και που ενισχύθηκε κυρίως τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, κυρίως μέσω του Quine, και σήμερα συνεχίζεται από τον Van Inwagen και άλλους.
Κατά αυτήν την τάση, το «Είναι» ή «υπάρχω» σημαίνει απλώς είμαι ένα μέλος μιας μη κενής κλάσης· δηλαδή, υπάρχω σημαίνει είμαι στοιχείο ενός συνόλου. Και άρα, η ύπαρξη έχει πάντα το ίδιο νόημα, όποιος κι αν είναι ο τύπος του όντος στον οποίο αναφερόμαστε. Διότι το «υπάρχει» σημαίνει «είναι ένα», και ο αριθμός ένα έχει πάντα την ίδια σημασία, ανεξαρτήτως του τι αριθμούμε.
Σε μένα φάνηκε ότι αυτή η αντίληψη παραβλέπει ένα σημαντικό επίτευγμα της αριστοτελικής οντολογίας: δηλαδή ότι το Είναι έχει πολλαπλές και διαφορετικές σημασίες. Αυτό το είχαν ήδη επισημάνει και κάποιοι αναλυτικοί φιλόσοφοι, αυτοί που ίδρυσαν τη λεγόμενη Σχολή της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ: ο John Austin και ο Gilbert Ryle, οι οποίοι, αναφερόμενοι ρητά στον Αριστοτέλη, παρατηρούν ότι για ορισμένα όντα δεν έχει νόημα να λέμε ότι υπάρχουν ως μέλη κάποιας κλάσης.
Ο Ryle δίνει ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα:
«Υπάρχει η κοινή γνώμη;» — φυσικά, δεν μπορούμε να την αρνηθούμε.
Αλλά τι σημαίνει ότι «υπάρχει η κοινή γνώμη»; Είναι μέλος ποιας κλάσης;
Ή για παράδειγμα, αν σκεφτούμε τον βόμβο των βομβαρδιστικών αεροπλάνων — ο Ryle έγραφε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο — μπορούμε να πούμε ότι ο βόμβος αυτός υπάρχει με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει η ελπίδα ότι θα αυξηθεί το προσδόκιμο ζωής των ανθρώπων;
Και όμως: υπάρχει η ελπίδα, όπως υπάρχει και ο βόμβος, όπως υπάρχει και ο καθεδρικός ναός.
Έχουν όλοι τον ίδιο τύπο ύπαρξης;
Για τον Ryle — όχι. Για τον Αριστοτέλη — επίσης όχι. Και για μένα — ούτε κι εγώ το νομίζω. Γι’ αυτό, θεωρώ πολύ ενδιαφέρον να αντιπαραβάλουμε αυτές τις διαφορετικές αντιλήψεις περί ύπαρξης.
Ventimiglia: Ένα άλλο σημείο που πιστεύω πως αξίζει να θιχτεί, είναι η φιλοσοφική σας διαδρομή ως προς την οντολογία, γιατί απ’ όσο ξέρω, είχε περάσει από διάφορες φάσεις. Παλαιότερα είχατε εκφράσει ορισμένες επιφυλάξεις για την αναλυτική οντολογία. Όμως πρόσφατα — αν θυμάμαι καλά, και σε μια συζήτηση σας με τον Achille Varzi — δηλώσατε ότι αυτές οι αρχικές σας επιφυλάξεις έχουν κατά κάποιο τρόπο περιοριστεί. Είναι έτσι;
Berti: Ναι. Εγώ προσέγγισα τη φιλοσοφία της ανάλυσης επειδή, σε μια στιγμή της έρευνάς μου, χρειάστηκε να μελετήσω την παρουσία του Αριστοτέλη στη φιλοσοφία του 20ού αιώνα. Αρχικά μελέτησα τον Χάιντεγκερ, όπου η παρουσία (του Αριστοτέλη) είναι μαζική, αν και προσεκτικά συγκαλυμμένη από τον ίδιο τον Χάιντεγκερ.
Στη συνέχεια ασχολήθηκα με την αναλυτική φιλοσοφία, όπου αυτή η παρουσία είναι εξίσου ισχυρή αλλά ρητή, γιατί ο Austin και ο Ryle δηλώνουν ανοιχτά ότι είναι αριστοτελικοί.
Έτσι προσπάθησα να ανοίξω έναν πιο ανοικτό και λιγότερο καχύποπτο διάλογο με την αναλυτική οντολογία, και έτυχε, σε δύο τουλάχιστον περιπτώσεις, να τεθώ σε αντιπαραβολή με τον Achille Varzi, που είναι, κατά τη γνώμη μου, ένας πολύ ευφυής Ιταλός φιλόσοφος, διδάσκει στη Νέα Υόρκη, στο Columbia University, αλλά έρχεται συχνά στην Ιταλία.
Και είπαμε: ας συγκρίνουμε τις αντίστοιχες αντιλήψεις μας περί μεταφυσικής — εκείνος την αναλυτική, εγώ την αποκαλούμενη κλασική, δηλαδή αυτήν που προέρχεται από τον Αριστοτέλη.
Η πρώτη εντύπωση ήταν ότι υπήρχε ένα κοινό έδαφος ενδιαφερόντων — συγκεκριμένα, το αυστηρά οντολογικό μέρος: ποια όντα υπάρχουν, ποιοι είναι οι τύποι των όντων, κ.λπ.
Αντίθετα, φάνηκε να υπάρχει καθαρή διάσταση όταν το ερώτημα επικεντρώνεται στη λεγόμενη «έσχατη φύση των πραγμάτων» — διότι στη μεταφυσική την κλασική, αυτή η αναζήτηση καταλήγει σε υπερβατικές αρχές, ενώ μου φαινόταν ότι οι αναλυτικοί φιλόσοφοι ανέθεταν αυτό το έργο αποκλειστικά στις θετικές επιστήμες, για παράδειγμα στη φυσική.
Σκέφτομαι εδώ τον Quine, με τον λεγόμενο «φυσικαλισμό» του: είναι στη φυσική που ανήκει το έργο να μας πει από τι είναι φτιαγμένη η πραγματικότητα, σε τελική ανάλυση.
Ωστόσο, πιο πρόσφατα, σε δημόσιους διαλόγους με τον Varzi, άκουσα ότι δεν ταυτίζεται με τη θέση του Quine, δεν είναι δεσμευμένος στον φυσικαλισμό, και δέχεται ότι υπάρχουν κι άλλου τύπου ερωτήματα για την έσχατη φύση των πραγμάτων — όχι μόνο «από τι είναι φτιαγμένα τα όντα» (αυτό που ο Αριστοτέλης θα ονόμαζε υλική αιτία), αλλά και ερωτήματα για τη δομή, τη λειτουργία, την πιθανή ύπαρξη τελολογίας ή σκοπιμότητας — δηλαδή για όλους τους άλλους τύπους αιτίας που αναγνώριζε ο Αριστοτέλης.
Αν οι αναλυτικοί φιλόσοφοι είναι διατεθειμένοι να προχωρήσουν την έρευνα μέχρι τις πρώτες αιτίες, τότε δεν υφίσταται πια εκείνη η αντίθεση ανάμεσα στην κλασική και την αναλυτική μεταφυσική, που παλιότερα μου φαινόταν πως υπήρχε.
Άλλωστε, όπως αναφέρατε προηγουμένως για την Αυστραλία και τον Smart, υπάρχει ένα ρεύμα της αναλυτικής φιλοσοφίας που ασχολείται με τη θεολογία, τη λεγόμενη ορθολογική θεολογία.
Υπάρχει μάλιστα και αναλυτικός τομισμός (analytic Thomism) — κάτι που πρέπει να αναγνωριστεί ως ένα ενδιαφέρον πολιτιστικό φαινόμενο.
Σε αυτό το σημείο, θα ήθελα να επισημάνω κάτι που έχω παρατηρήσει και μέσα από τη δική μου εμπειρία: στον καθολικό χώρο εξακολουθεί να υπάρχει κάποια δυσπιστία. Δεν είναι όλοι τόσο θετικά διακείμενοι ή απλώς ενημερωμένοι για το τι συμβαίνει σε άλλες χώρες· και ειδικά όταν ακούγεται η έκφραση «αναλυτική οντολογία», πολλοί την ταυτίζουν με κάτι αντι-μεταφυσικό.
Θα μπορούσαμε να πούμε κάτι ρητά, για να καθησυχάσουμε κάποιους καθολικούς μελετητές; Ότι δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας — ίσα ίσα, υπάρχει μια αναγέννηση του μεταφυσικού ερωτήματος, μια επανεμφάνιση της θεολογίας με ορθολογικούς όρους, όπως λεγόταν παλαιότερα;
Berti: Ναι, εγώ πιστεύω ότι αυτό μπορεί να αναγνωριστεί με απόλυτη ηρεμία, αν θέλουμε να είμαστε ενημερωμένοι.
Και αυτό σημαίνει να μην κρίνουμε τη φιλοσοφία της ανάλυσης βάσει των απαρχών της, δηλαδή την εποχή του λογικού θετικισμού, του Κύκλου της Βιέννης, του Carnap… Αντίθετα, αν λάβουμε υπόψη τις πιο πρόσφατες εξελίξεις αλλά και το άνοιγμα του διαλόγου, θα δούμε ότι η αυξημένη δυνατότητα επικοινωνίας ωφέλησε τη φιλοσοφία· γιατί επέτρεψε να γνωριστούμε καλύτερα, να μάθουμε τι λέγεται σε διάφορες χώρες· και αυτό έφερε τους φιλοσόφους πιο κοντά, δεν τους απομάκρυνε.
Λοιπόν, ίσως μπορώ να προσθέσω, για να ολοκληρώσω, ότι κι εγώ, μελετώντας αυτή τη φορά όχι τον Αριστοτέλη αλλά τον Άγιο Θωμά (τον Θωμά Ακινάτη), και συγκεκριμένα τη διάσημη quaestio de veritate πάνω στα υπερβατικά (trascendentali), παρατήρησα ότι ο Θωμάς υπερασπίζεται την προτεραιότητα του υπερβατικού ens (όν).
Μετά από αυτόν, ο Ερρίκος της Γάνδης, και έπειτα μια ολόκληρη μακρά παράδοση — ο Σκώτος, ο Σουάρες, έως και τον Βολφ — υπερασπίστηκαν, αντίθετα, την υπεροχή αυτού που εκείνοι αποκαλούσαν το υπερ-υπερβατικό res (πράγμα).
Τώρα, ο λόγος για τον οποίο το res θεωρήθηκε ευρύτερο, πιο καθολικό από το ens, ήταν ακριβώς αυτός: ότι μέσα σε αυτό το υπερβατικό περιλαμβάνονταν και τα φανταστικά όντα, τα όντα της λογικής (entia rationis), ενώ στο ens του Θωμά δεν περιλαμβάνονταν αυτά τα entia rationis.
Ventimiglia: Τι σημαίνει αυτό;
Berti: Σημαίνει ότι και εκείνοι, έστω με πολύ διαφορετικούς όρους, αντιμετώπιζαν το πρόβλημα του τι περιλαμβάνεται μέσα στον γενικό κατάλογο όλων των όντων. Δηλαδή:
βάζουμε και τα φανταστικά όντα; Βάζουμε μέσα και τον ιπποκάμηλο (το φανταστικό πλάσμα), τον φτερωτό ίππο ή όχι;
Για μένα αυτό είναι καλό νέο, γιατί δείχνει — όπως λέγαμε και νωρίτερα — ότι είναι δυνατό να καταστήσουμε ξανά τον Θωμά σύγχρονο συνομιλητή του σημερινού φιλοσοφικού διαλόγου πάνω σε αυτά τα ζητήματα.
Και αυτό, για μένα, είναι μια υπηρεσία που μπορεί να προσφέρει κανείς στη "νεότερη ανακάλυψη" του αυθεντικού Θωμά — δηλαδή ενός Θωμά ζωντανού, και όχι αρχαιολογικού.
https://www.youtube.com/watch?v=BuaCRJrPh8c&list=PLu7RPKIoKODfkRkbLWMmblENYOSng9yQC
Συνέντευξη του Καθηγητή Giovanni Ventimiglia με τον Καθηγητή Enrico Berti
(Καταγραφή στο Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας του Λουγκάνο)
Στο βίντεο-συνέντευξη αυτό, ο καθηγητής G. Ventimiglia συζητά με τον καθηγητή E. Berti κοινά θέματα και διαφορές ανάμεσα στην αριστοτελική οντολογία και τη σύγχρονη αναλυτική οντολογία.
Η συζήτηση εστιάζει επίσης σε μια ιδιαίτερη τάση της αναλυτικής οντολογίας, η οποία, κατά τον Berti, εκφράζει μια μονοσήμαντη (univocista) αντίληψη του Είναι.
Τίθεται επίσης το ζήτημα της δυσκολίας υποδοχής της αναλυτικής οντολογίας στο πλαίσιο της χριστιανικής σκέψης.
Ventimiglia: Λοιπόν, θα μπορούσα καταρχάς να χαιρετήσω τον Magister, όπως συνηθίζω να τον αποκαλώ, τον Καθηγητή Berti, που είναι ένας από τους πιο προσεκτικούς και σημαντικούς μελετητές του Αριστοτέλη εν ζωή, και να πω ότι νιώθω κάπως αμήχανα στη θέση μου αυτή, γιατί εγώ γενικά μελετώ, κι εγώ με τον δικό μου ταπεινό τρόπο, φιλοσοφία — όμως σήμερα κάνω τον δημοσιογράφο, έστω φιλοσοφικό. Από την άλλη βέβαια, δεν κάνω κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που θα έκανα και χωρίς κάμερες, δηλαδή μια φιλοσοφική κουβέντα. Όταν έρχεται στο Λουγκάνο, συνήθως, πάμε για δείπνο και κάνουμε μια φιλοσοφική κουβέντα — και έτσι θα την κάνουμε και σήμερα, μόνο που δεν θα έχουμε πιάτο μπροστά μας, αλλά κάμερες.
Ίσως μετά να πάμε και για δείπνο. Αυτό που με ενδιαφέρει, είναι να ακούσω τη γνώμη του σχετικά με το πού κατευθύνεται σήμερα η οντολογία στην Ιταλία, στον υπόλοιπο κόσμο, και πιο ειδικά πού πηγαίνει η αναλυτική οντολογία. Λοιπόν, πρώτα θα ήθελα να τον ρωτήσω: πού πάει η οντολογία στην Ιταλία, και η μεταφυσική στην Ιταλία;
Berti: Λοιπόν, στην Ιταλία μιλήσαμε περισσότερο για μεταφυσική παρά για οντολογία, αλλά μιλήσαμε κυρίως για να δηλώσουμε ότι η μεταφυσική είχε πια τελειώσει. Ήταν ένας λόγος εξαντλημένος, ένας κλειστός λόγος. Θυμάμαι, πριν περίπου τριάντα χρόνια, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Rivista di Filosofia Neoscolastica ένα άρθρο γραμμένο από κοινού από τον Gustavo Bontadini και τον Marino Gentile, με τίτλο „Οι τέσσερις γάτοι της μεταφυσικής και τα κοτόπουλα του Ρέντσο“, στο οποίο αυτοί οι δύο φιλόσοφοι, που ηγούνταν των δύο βασικών σχολών μεταφυσικής στην Ιταλία, διαπίστωναν, με κάποια απογοήτευση, ότι είχαν μείνει πλέον μόνο τέσσερις γάτοι· και πράγματι, από άλλες πλευρές, για παράδειγμα από ένα μέρος του Vattimo, της Ερμηνευτικής, των Χαιντεγκεριανών, λεγόταν ότι πλέον η μεταφυσική έχει τελειώσει, η εποχή της μεταφυσικής έχει κλείσει.
Αλλά αυτό ήταν ένας λόγος πολύ τοπικός, θα έλεγα σχεδόν επαρχιακός, γιατί αγνοούσαν ότι σε άλλες χώρες, ιδίως στον αγγλόφωνο κόσμο — Αγγλία, Βόρεια Αμερική, ακόμα και Βόρεια Ευρώπη — η μεταφυσική και ιδιαίτερα η οντολογία ήταν ακμάζουσες επιστήμες, καλλιεργούνταν από πολλούς φιλοσόφους. Και μόνο στην Ιταλία υπήρχε η εντύπωση ότι η μεταφυσική είναι κάτι που αφορά τους ιερείς ή στην καλύτερη περίπτωση τους τομιστές, και ότι κανένας άλλος δεν μιλά για μεταφυσική. Πιστεύω ότι αυτή ήταν μια εικόνα που δεν αντιστοιχούσε στην πραγματικότητα σε διεθνές επίπεδο.
Ventimiglia:Λοιπόν, απαντώντας και στη δεύτερη μου ερώτηση, θα ήθελα να σας ρωτήσω: πού πάει η οντολογία στον υπόλοιπο κόσμο — ας πούμε, εκτός Ιταλίας;
Τι συμβαίνει στην Αμερική και στην Αγγλία; Άκουσα να λένε ότι ακόμα και στην Αυστραλία υπάρχουν οντολόγοι. Εμείς οι Ευρωπαίοι, φυσικά, με την αίσθηση της ανωτερότητας που έχουμε, σκεφτόμαστε: «Τι καλό μπορεί να προέλθει από έναν Αυστραλό;» Όμως είδα ότι κι εκεί, στην Αυστραλία, νομίζω ότι κάποιος λέγεται Smart, κάποιος άλλος Armstrong, και όντως δημιούργησαν μια αληθινή σχολή μεταφυσικής και οντολογίας.
Εσείς τι γνώμη έχετε;
Berti: Πιστεύω ότι στο πλαίσιο της λεγόμενης αναλυτικής φιλοσοφίας ή της φιλοσοφίας με αναλυτική έμπνευση — που κυριαρχεί ιδιαίτερα στη Βόρεια Αμερική, τη Βόρεια Ευρώπη, αλλά και στην Αυστραλία — ο λόγος περί μεταφυσικής ή οντολογίας συνεχίζει να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής των φιλοσόφων. Για τους αναλυτικούς φιλοσόφους, τα φιλοσοφικά προβλήματα είναι: ποια πράγματα, ποια όντα υπάρχουν στην πραγματικότητα; Ποιοι είναι οι βασικοί τύποι όντων; Πώς μπορούμε να προσδιορίσουμε ένα ον; Πώς μπορούμε να πούμε ότι ένα ον διατηρεί την ταυτότητά του μέσα από μεταβολές στον χώρο ή τον χρόνο; Τι είδους ύπαρξη έχουν οντότητες όπως οι αριθμοί, τα καθολικά, και — κατά κάποιους — ακόμα και οι άγγελοι;
Αυτά είναι προβλήματα της μεταφυσικής, είναι προβλήματα οντολογικά, τα οποία συνεχώς συζητούνται και αναλύονται από πολλούς φιλοσόφους αυτών των χωρών.
Ventimiglia: Είναι οι χώρες που δεν άφησαν τον εαυτό τους να μαγευτεί από τη γοητεία του Χάιντεγκερ και που δεν περιορίζονται, όπως γίνεται στην αποκαλούμενη ηπειρωτική Ευρώπη, στο να επαναλαμβάνουν ότι «μετά τον Χάιντεγκερ δεν μπορεί κανείς πια να μιλά για μεταφυσική». Κι όμως, μιλούν για μεταφυσική μια χαρά, παντού. Εις πείσμα αυτών των Χαιντεγκεριανών.
Κατά τη γνώμη σας, ποια είναι τα αριστοτελικά θέματα που εμφανίζονται στη σύγχρονη αναλυτική οντολογία, δεδομένου ότι εσείς είστε μελετητής του Αριστοτέλη;
Berti: Κοιτάξτε, έτυχε μόλις πριν από λίγο περισσότερο από έναν μήνα να προσκληθώ σε ένα εθνικό συνέδριο αναλυτικής οντολογίας στο Τορίνο, όπου παρουσίασα μια ομιλία με τίτλο:«Χρειάζονται ακόμη σήμερα οι κατηγορίες του Αριστοτέλη;»
Γιατί, διαβάζοντας κάποια βιβλία αναλυτικής φιλοσοφίας, παρατήρησα ότι τα προβλήματα — αυτά που μόλις ανέφερα προηγουμένως, δηλαδή ποιοι τύποι όντων υπάρχουν — είναι ακριβώς τα προβλήματα που επεξεργάζεται ο Αριστοτέλης στις «Κατηγορίες».
Από αυτή την άποψη, φυσικά μπορεί κανείς να διαφωνεί ως προς το αν οι κατηγορίες είναι δέκα, δώδεκα, επτά ή οκτώ, ή μπορεί να τις ταξινομήσει με διαφορετικά κριτήρια — όμως το πρόβλημα για το ποιοι είναι οι βασικοί τύποι όντων είναι πρόβλημα ήδη διατυπωμένο από τον Αριστοτέλη. Και μάλιστα από την αρχή, γιατί οι Κατηγορίες είναι το πρώτο έργο του Corpus Aristotelicum.
Είναι ένα πρόβλημα το οποίο δεν μπορεί να παραλειφθεί, αν θέλουμε να καταρτίσουμε εκείνον τον περίφημο κατάλογο όλων των υπαρκτών πραγμάτων, που ενδιαφέρει πολλούς αναλυτικούς φιλοσόφους. Διότι αν δεν αποφασίσουμε πρώτα ποιους τύπους όντων λαμβάνουμε υπόψη, δεν θα τελειώσουμε ποτέ να προσθέτουμε στο κατάλογο απειράριθμα στοιχεία.
Για παράδειγμα: σε αυτό το δωμάτιο, αν κάποιος με ρωτήσει πόσα όντα υπάρχουν, μπορώ να πω: υπάρχουν 7 ή 8 άνθρωποι, υπάρχουν 10 ή 12 τραπέζια, υπάρχουν καρέκλες… αλλά θα πρέπει να πω επίσης: υπάρχουν τοίχοι, υπάρχουν παράθυρα, υπάρχει φως, υπάρχουν τα λόγια μας, υπάρχουν οι σκέψεις μας, υπάρχουν τα συναισθήματά μας. Πώς τα υπολογίζουμε; Τα βάζουμε όλα στην ίδια σειρά; Ή τα ομαδοποιούμε;
Αυτά λοιπόν είναι τα αριστοτελικά θέματα;
Αυτό είναι ένα (θέμα): η ταυτότητα. Ο Αριστοτέλης αναρωτιόταν τι είναι αυτό που καθορίζει την ταυτότητα ενός αντικειμένου, τι το κάνει εκείνο το συγκεκριμένο ατομικό ον — η ύλη, το είδος, η ενότητα ύλης και είδους;
Αυτό είναι ένα κατεξοχήν αριστοτελικό πρόβλημα: πόσοι τύποι ταυτότητας υπάρχουν; Ταυτότητα αριθμητική, ταυτότητα είδους, ταυτότητα γένους… Είναι επίσης ένα τυπικό αριστοτελικό ερώτημα το εξής: τι είναι η κατηγόρηση, τι διακρίνει το υποκείμενο από το κατηγόρημα.
Οι αναλυτικοί φιλόσοφοι σήμερα ίσως δεν ασχολούνται πλέον με την κατηγόρηση — αλλά νομίζω ότι μπορεί να εντοπίσει κανείς πάρα πολλά ακόμη σχετικά θέματα:
ο όρος “ουσία”, η αιτία, ο χρόνος, ο χώρος — όλα θέματα που ο Αριστοτέλης είχε ήδη εξετάσει και για τα οποία η συζήτηση συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Ventimiglia: Άρα, αυτό σημαίνει ότι τελικά αυτά που λένε οι σύγχρονοι οντολόγοι τα έχει ήδη πει, με κάποιο τρόπο, ο Αριστοτέλης; Οπότε δεν χρειάζεται να ασχολούμαστε με αυτά; Ή μήπως, θετικά, μπορούμε να το δούμε έτσι: ότι με αυτόν τον τρόπο ο Αριστοτέλης γίνεται ξανά σύγχρονος συνομιλητής των υπόλοιπων οντολόγων; Δηλαδή, αποτελεί έναν τρόπο για να ξαναζωντανέψει ο δικός του οντολογικός λόγος;
Berti: Ο Αριστοτέλης είχε εντοπίσει μια σειρά προβλημάτων — αυτό δεν σημαίνει ότι τα είχε λύσει. Αυτά τα προβλήματα επανέρχονται, και επομένως, όπως λέτε, ο Αριστοτέλης είναι για τους αναλυτικούς φιλοσόφους ένας ενδιαφέρον συνομιλητής, από τον οποίο μπορεί κανείς να μάθει, με τον οποίο μπορεί — και σε πολλές περιπτώσεις πρέπει — να διαφωνήσει, αλλά που παρ’ όλα αυτά εμπλουτίζει τον φιλοσοφικό διάλογο.
Ventimiglia: Εμένα μου αρέσει πολύ αυτή η στάση των αναλυτικών φιλοσόφων — όχι μόνο απέναντι στον Αριστοτέλη, αλλά και απέναντι στον Πλάτωνα, και απέναντι στον Καντ — δηλαδή ότι δεν τους αντιμετωπίζουν ως αντικείμενα απλώς αρχαιολογικής μελέτης, αλλά ως πρόσωπα με τα οποία είναι ενδιαφέρον να συζητήσει κανείς και να φιλοσοφήσει μαζί τους. Κι εμένα μου αρέσει πάρα πολύ αυτό.
Λοιπόν, θα ήθελα να σας ρωτήσω κάτι πιο συγκεκριμένο σχετικά με την έννοια του Είναι, γιατί φαίνεται ότι σήμερα, στον αναλυτικό χώρο, κυριαρχεί μια ιδέα του Είναι την οποία εσείς έχετε χαρακτηρίσει «ομοιόμορφη» (univocista), δηλαδή μια μονοσήμαντη έννοια του Είναι. Φαίνεται ότι πρέπει να αναγνωρίζεται ως πραγματικό μόνο ό,τι είναι υλικό, λες και μόνο τα υλικά όντα υπάρχουν και όλα τα άλλα — όχι.
Έχω την εντύπωση ότι αυτή η τάση υπερισχύει ως αντίδραση απέναντι στη mainonghiana σχολή, που θα αντιστοιχούσε σε ένα είδος πλατωνισμού, έναν υπερβολικό ρεαλισμό. Παρ’ όλα αυτά, ξέρω ότι εσείς έχετε εκφράσει αντίρρηση απέναντι στον Van Inwagen, πάνω σ’ αυτό το θέμα. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;
Berti: Ναι. Εγώ, ασχολούμενος κάπως με τη φιλοσοφία της ανάλυσης — πράγμα που κάνω γιατί θέλω να έχω μια πλήρη εικόνα της σύγχρονης φιλοσοφίας — παρατήρησα ότι στη φιλοσοφία αυτή κυριαρχεί ένα ρεύμα, μια τάση που πιθανώς ξεκινά ήδη από τον Frege και τον Russell, και που ενισχύθηκε κυρίως τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, κυρίως μέσω του Quine, και σήμερα συνεχίζεται από τον Van Inwagen και άλλους.
Κατά αυτήν την τάση, το «Είναι» ή «υπάρχω» σημαίνει απλώς είμαι ένα μέλος μιας μη κενής κλάσης· δηλαδή, υπάρχω σημαίνει είμαι στοιχείο ενός συνόλου. Και άρα, η ύπαρξη έχει πάντα το ίδιο νόημα, όποιος κι αν είναι ο τύπος του όντος στον οποίο αναφερόμαστε. Διότι το «υπάρχει» σημαίνει «είναι ένα», και ο αριθμός ένα έχει πάντα την ίδια σημασία, ανεξαρτήτως του τι αριθμούμε.
Σε μένα φάνηκε ότι αυτή η αντίληψη παραβλέπει ένα σημαντικό επίτευγμα της αριστοτελικής οντολογίας: δηλαδή ότι το Είναι έχει πολλαπλές και διαφορετικές σημασίες. Αυτό το είχαν ήδη επισημάνει και κάποιοι αναλυτικοί φιλόσοφοι, αυτοί που ίδρυσαν τη λεγόμενη Σχολή της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ: ο John Austin και ο Gilbert Ryle, οι οποίοι, αναφερόμενοι ρητά στον Αριστοτέλη, παρατηρούν ότι για ορισμένα όντα δεν έχει νόημα να λέμε ότι υπάρχουν ως μέλη κάποιας κλάσης.
Ο Ryle δίνει ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα:
«Υπάρχει η κοινή γνώμη;» — φυσικά, δεν μπορούμε να την αρνηθούμε.
Αλλά τι σημαίνει ότι «υπάρχει η κοινή γνώμη»; Είναι μέλος ποιας κλάσης;
Ή για παράδειγμα, αν σκεφτούμε τον βόμβο των βομβαρδιστικών αεροπλάνων — ο Ryle έγραφε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο — μπορούμε να πούμε ότι ο βόμβος αυτός υπάρχει με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει η ελπίδα ότι θα αυξηθεί το προσδόκιμο ζωής των ανθρώπων;
Και όμως: υπάρχει η ελπίδα, όπως υπάρχει και ο βόμβος, όπως υπάρχει και ο καθεδρικός ναός.
Έχουν όλοι τον ίδιο τύπο ύπαρξης;
Για τον Ryle — όχι. Για τον Αριστοτέλη — επίσης όχι. Και για μένα — ούτε κι εγώ το νομίζω. Γι’ αυτό, θεωρώ πολύ ενδιαφέρον να αντιπαραβάλουμε αυτές τις διαφορετικές αντιλήψεις περί ύπαρξης.
Ventimiglia: Ένα άλλο σημείο που πιστεύω πως αξίζει να θιχτεί, είναι η φιλοσοφική σας διαδρομή ως προς την οντολογία, γιατί απ’ όσο ξέρω, είχε περάσει από διάφορες φάσεις. Παλαιότερα είχατε εκφράσει ορισμένες επιφυλάξεις για την αναλυτική οντολογία. Όμως πρόσφατα — αν θυμάμαι καλά, και σε μια συζήτηση σας με τον Achille Varzi — δηλώσατε ότι αυτές οι αρχικές σας επιφυλάξεις έχουν κατά κάποιο τρόπο περιοριστεί. Είναι έτσι;
Berti: Ναι. Εγώ προσέγγισα τη φιλοσοφία της ανάλυσης επειδή, σε μια στιγμή της έρευνάς μου, χρειάστηκε να μελετήσω την παρουσία του Αριστοτέλη στη φιλοσοφία του 20ού αιώνα. Αρχικά μελέτησα τον Χάιντεγκερ, όπου η παρουσία (του Αριστοτέλη) είναι μαζική, αν και προσεκτικά συγκαλυμμένη από τον ίδιο τον Χάιντεγκερ.
Στη συνέχεια ασχολήθηκα με την αναλυτική φιλοσοφία, όπου αυτή η παρουσία είναι εξίσου ισχυρή αλλά ρητή, γιατί ο Austin και ο Ryle δηλώνουν ανοιχτά ότι είναι αριστοτελικοί.
Έτσι προσπάθησα να ανοίξω έναν πιο ανοικτό και λιγότερο καχύποπτο διάλογο με την αναλυτική οντολογία, και έτυχε, σε δύο τουλάχιστον περιπτώσεις, να τεθώ σε αντιπαραβολή με τον Achille Varzi, που είναι, κατά τη γνώμη μου, ένας πολύ ευφυής Ιταλός φιλόσοφος, διδάσκει στη Νέα Υόρκη, στο Columbia University, αλλά έρχεται συχνά στην Ιταλία.
Και είπαμε: ας συγκρίνουμε τις αντίστοιχες αντιλήψεις μας περί μεταφυσικής — εκείνος την αναλυτική, εγώ την αποκαλούμενη κλασική, δηλαδή αυτήν που προέρχεται από τον Αριστοτέλη.
Η πρώτη εντύπωση ήταν ότι υπήρχε ένα κοινό έδαφος ενδιαφερόντων — συγκεκριμένα, το αυστηρά οντολογικό μέρος: ποια όντα υπάρχουν, ποιοι είναι οι τύποι των όντων, κ.λπ.
Αντίθετα, φάνηκε να υπάρχει καθαρή διάσταση όταν το ερώτημα επικεντρώνεται στη λεγόμενη «έσχατη φύση των πραγμάτων» — διότι στη μεταφυσική την κλασική, αυτή η αναζήτηση καταλήγει σε υπερβατικές αρχές, ενώ μου φαινόταν ότι οι αναλυτικοί φιλόσοφοι ανέθεταν αυτό το έργο αποκλειστικά στις θετικές επιστήμες, για παράδειγμα στη φυσική.
Σκέφτομαι εδώ τον Quine, με τον λεγόμενο «φυσικαλισμό» του: είναι στη φυσική που ανήκει το έργο να μας πει από τι είναι φτιαγμένη η πραγματικότητα, σε τελική ανάλυση.
Ωστόσο, πιο πρόσφατα, σε δημόσιους διαλόγους με τον Varzi, άκουσα ότι δεν ταυτίζεται με τη θέση του Quine, δεν είναι δεσμευμένος στον φυσικαλισμό, και δέχεται ότι υπάρχουν κι άλλου τύπου ερωτήματα για την έσχατη φύση των πραγμάτων — όχι μόνο «από τι είναι φτιαγμένα τα όντα» (αυτό που ο Αριστοτέλης θα ονόμαζε υλική αιτία), αλλά και ερωτήματα για τη δομή, τη λειτουργία, την πιθανή ύπαρξη τελολογίας ή σκοπιμότητας — δηλαδή για όλους τους άλλους τύπους αιτίας που αναγνώριζε ο Αριστοτέλης.
Αν οι αναλυτικοί φιλόσοφοι είναι διατεθειμένοι να προχωρήσουν την έρευνα μέχρι τις πρώτες αιτίες, τότε δεν υφίσταται πια εκείνη η αντίθεση ανάμεσα στην κλασική και την αναλυτική μεταφυσική, που παλιότερα μου φαινόταν πως υπήρχε.
Άλλωστε, όπως αναφέρατε προηγουμένως για την Αυστραλία και τον Smart, υπάρχει ένα ρεύμα της αναλυτικής φιλοσοφίας που ασχολείται με τη θεολογία, τη λεγόμενη ορθολογική θεολογία.
Υπάρχει μάλιστα και αναλυτικός τομισμός (analytic Thomism) — κάτι που πρέπει να αναγνωριστεί ως ένα ενδιαφέρον πολιτιστικό φαινόμενο.
Σε αυτό το σημείο, θα ήθελα να επισημάνω κάτι που έχω παρατηρήσει και μέσα από τη δική μου εμπειρία: στον καθολικό χώρο εξακολουθεί να υπάρχει κάποια δυσπιστία. Δεν είναι όλοι τόσο θετικά διακείμενοι ή απλώς ενημερωμένοι για το τι συμβαίνει σε άλλες χώρες· και ειδικά όταν ακούγεται η έκφραση «αναλυτική οντολογία», πολλοί την ταυτίζουν με κάτι αντι-μεταφυσικό.
Θα μπορούσαμε να πούμε κάτι ρητά, για να καθησυχάσουμε κάποιους καθολικούς μελετητές; Ότι δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας — ίσα ίσα, υπάρχει μια αναγέννηση του μεταφυσικού ερωτήματος, μια επανεμφάνιση της θεολογίας με ορθολογικούς όρους, όπως λεγόταν παλαιότερα;
Berti: Ναι, εγώ πιστεύω ότι αυτό μπορεί να αναγνωριστεί με απόλυτη ηρεμία, αν θέλουμε να είμαστε ενημερωμένοι.
Και αυτό σημαίνει να μην κρίνουμε τη φιλοσοφία της ανάλυσης βάσει των απαρχών της, δηλαδή την εποχή του λογικού θετικισμού, του Κύκλου της Βιέννης, του Carnap… Αντίθετα, αν λάβουμε υπόψη τις πιο πρόσφατες εξελίξεις αλλά και το άνοιγμα του διαλόγου, θα δούμε ότι η αυξημένη δυνατότητα επικοινωνίας ωφέλησε τη φιλοσοφία· γιατί επέτρεψε να γνωριστούμε καλύτερα, να μάθουμε τι λέγεται σε διάφορες χώρες· και αυτό έφερε τους φιλοσόφους πιο κοντά, δεν τους απομάκρυνε.
Λοιπόν, ίσως μπορώ να προσθέσω, για να ολοκληρώσω, ότι κι εγώ, μελετώντας αυτή τη φορά όχι τον Αριστοτέλη αλλά τον Άγιο Θωμά (τον Θωμά Ακινάτη), και συγκεκριμένα τη διάσημη quaestio de veritate πάνω στα υπερβατικά (trascendentali), παρατήρησα ότι ο Θωμάς υπερασπίζεται την προτεραιότητα του υπερβατικού ens (όν).
Μετά από αυτόν, ο Ερρίκος της Γάνδης, και έπειτα μια ολόκληρη μακρά παράδοση — ο Σκώτος, ο Σουάρες, έως και τον Βολφ — υπερασπίστηκαν, αντίθετα, την υπεροχή αυτού που εκείνοι αποκαλούσαν το υπερ-υπερβατικό res (πράγμα).
Τώρα, ο λόγος για τον οποίο το res θεωρήθηκε ευρύτερο, πιο καθολικό από το ens, ήταν ακριβώς αυτός: ότι μέσα σε αυτό το υπερβατικό περιλαμβάνονταν και τα φανταστικά όντα, τα όντα της λογικής (entia rationis), ενώ στο ens του Θωμά δεν περιλαμβάνονταν αυτά τα entia rationis.
Ventimiglia: Τι σημαίνει αυτό;
Berti: Σημαίνει ότι και εκείνοι, έστω με πολύ διαφορετικούς όρους, αντιμετώπιζαν το πρόβλημα του τι περιλαμβάνεται μέσα στον γενικό κατάλογο όλων των όντων. Δηλαδή:
βάζουμε και τα φανταστικά όντα; Βάζουμε μέσα και τον ιπποκάμηλο (το φανταστικό πλάσμα), τον φτερωτό ίππο ή όχι;
Για μένα αυτό είναι καλό νέο, γιατί δείχνει — όπως λέγαμε και νωρίτερα — ότι είναι δυνατό να καταστήσουμε ξανά τον Θωμά σύγχρονο συνομιλητή του σημερινού φιλοσοφικού διαλόγου πάνω σε αυτά τα ζητήματα.
Και αυτό, για μένα, είναι μια υπηρεσία που μπορεί να προσφέρει κανείς στη "νεότερη ανακάλυψη" του αυθεντικού Θωμά — δηλαδή ενός Θωμά ζωντανού, και όχι αρχαιολογικού.
ΚΑΙ ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΝΑ ΚΛΑΙΣ. ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΟΗΤΙΚΗ ΜΑΣ ΥΣΤΕΡΗΣΗ.
ΠΕΣΑΜΕ ΜΕ ΤΑ ΜΟΥΤΡΑ ΣΤΗΝ ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ, ΣΤΗΝ ΡΟΔΑΥΓΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΕΝΝΟΗΣΕΙ, ΑΚΟΜΗ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ, ΟΤΙ ΗΤΑΝ ΗΤΑΝ ΕΝΑ ΚΑΜΜΕΝΟ ΧΑΡΤΙ ΑΠΟ ΤΙΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ Β' ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ. ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ. Η ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑ, Ο ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΜΑΣ ΚΑΤΕΧΕΙ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΩΣ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου