Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΩΝ ΠΛΑΤΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΡΡΟΩΝ ΣΤΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (2) - THOMAS ALEXANDER SZLEZÁK

Συνέχεια από: Σάββατο 19 Ιουλίου 2025

THOMAS ALEXANDER SZLEZÁK

Πανεπιστήμιο Τυβίγγης

Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΩΝ ΠΛΑΤΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΡΡΟΩΝ ΣΤΗ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

ΙΙ. Η ΕΠΙΔΙΩΚΟΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Για να κατανοήσει κανείς τον Αριστοτέλη ως συνεχιστή των πλατωνικών ιδεών, είναι από μόνος του αποκαλυπτικός ο συγκεκριμένος τρόπος με το οποίο οδηγείται στην κατάκτηση της ανώτατης φιλοσοφικής επιστήμης. Ο αναγνώστης, στην αρχή του βιβλίου Α, εντάσσεται με επιδεξιότητα στη σκιαγράφηση των ορίων μιας επιστήμης που αναγορεύει ως αντικείμενό της «τις αρχές και τις αιτίες» της πραγματικότητας· στην αρχή του δεύτερου κεφαλαίου, ο Αριστοτέλης είναι ήδη σε θέση να διατυπώσει το εξής: «επειδή αναζητούμε αυτή την επιστήμη» (Α, 2, 982 a, 4): ο αναγνώστης, λοιπόν, καθίσταται μέρος μιας έρευνας που δίνει συνολικά την εντύπωση ότι πρόκειται για ανοιχτή αναζήτηση, δηλαδή για μια πνευματική περιπέτεια, της οποίας η έκβαση παραμένει ακόμη άγνωστη σε όσους συμμετέχουν σε αυτήν, αλλά η οποία θα καθοριστεί μόνο και αποκλειστικά από το ακόμη μη ερευνηθέν αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται η έρευνα. Επιπλέον, αν λάβει κανείς υπόψη τη βεβαιότητα με την οποία, βασιζόμενος μόνο στις καθιερωμένες απόψεις περί «σοφίας», ο Αριστοτέλης φτάνει στο τελικό σημείο μιας επιστήμης του Θεού, η οποία είναι τόσο αντικείμενο όσο και υποκείμενο της ύψιστης γνώσης, τότε είναι εύλογο να υποπτευθούμε πως η έκβαση της έρευνας –όπως παρουσιάζεται ακολούθως και σε μια μεθοδολογική αναστοχαστική στιγμή (983 a, 8-10)– ως μέλλουσα έρευνα, δεν μπορεί να είναι και τόσο ανοιχτή όσο αρχικά φαινόταν. Τα περιγράμματα της «επιδιωκόμενης» επιστήμης ξεκαθαρίζονται στη συνέχεια με τρόπο εμφανώς τελεολογικό (προσανατολισμένο προς έναν σκοπό), δηλαδή αποτιμώντας, με βάση το δόγμα των τεσσάρων αιτιών (Α, 3-10) –το οποίο εισάγεται οριστικά στην έρευνα– τα πρώτα βήματα που είχαν πραγματοποιήσει προς ανάλογη κατεύθυνση οι προκάτοχοι. Παρ’ όλα αυτά, στην αρχή του βιβλίου των αποριών (Β, 995 a, 24), βρισκόμαστε και πάλι ενώπιον της «επιδιωκόμενης επιστήμης», και όχι, όπως θα περίμενε κανείς, ενώπιον ενός καταλόγου προβλημάτων μιας επιστήμης οριστικά και ικανοποιητικά καθορισμένης.

Η έμφαση στην αναζήτηση μιας «ύψιστης σοφίας» εκ μέρους ενός συγγραφέα που εντούτοις μοιάζει να έχει σαφή επίγνωση του σκοπού του, είναι στάση που συναντούμε επίσης και στην Επινομίδα (974 B, 1, C, 3, 989 A 1, 5)7· ο συγγραφέας του, ο οποίος με πάσα πιθανότητα ήταν ο Φίλιππος από τον Οπούντα της Λοκρίδας, υπήρξε, όπως και ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα. Και πράγματι, ως προς το συγκεκριμένο σημείο, και οι δύο αυτοί νεότεροι φιλόσοφοι συνδέονται συνειδητά με τον δάσκαλό τους. Στον Πολιτικό, λόγου χάριν, έναν ύστερο διάλογο, ο Πλάτων μιλά για την «πολιτική τέχνη την οποία αναζητούμε τώρα» (284 A,6–7: «τὴν ζητουμένην νῦν πολιτικήν»)8· ήδη όμως και δεκαετίες πριν, στον Φαίδωνα, μιλούσε για την αναζήτηση της αιτίας (99 D, 1: «τὴν τῆς αἰτίας ζήτησιν»). Αυτή η αναζήτηση υποδηλώνει σαφώς την προσπάθεια του Πλάτωνα να αντικαταστήσει την αιτιακή ερμηνεία του κόσμου που ανήκε στους Προσωκρατικούς, με μια δική του προσωπική και πιο επαρκή σύλληψη της αρχής του γίγνεσθαι9. Η εν λόγω αναζήτηση, συνεπώς, αποτελεί προφανώς το πρότυπο του ανάλογου εγχειρήματος που επιχειρείται στο βιβλίο Α της Μεταφυσικής. Πιθανότατα, ήδη πριν από τον Φαίδωνα πρέπει να χρονολογηθεί ο Ευθύδημος, όπου ο Σωκράτης χρησιμοποιεί την ακόλουθη έκφραση: «η επιστήμη που αναζητούμε εδώ και καιρό» (289 E,1). Αναμφίβολα, ο Σωκράτης εννοεί τη μορφή εκείνη της γνώσης που καθιστά τον άνθρωπο ευδαίμονα (289 C, 8). Ακόμα και στον Ευθύδημο, η υπεροχή τού γνώστη, αυτού δηλαδή που διεξάγει την αναζήτηση, μιας υπεροχής που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, ανήκει στο ιδιαίτερο ύφος της έρευνας (κατά τα λοιπά κοινό): ο Πλάτων, μέσω κάποιων σύντομων υπαινιγμών, καθιερώνει έναν σύνδεσμο με την έννοια της διαλεκτικής ως ύψιστης επιστήμης, κατά τον τρόπο που αυτή θα διαρθρωθεί στην Πολιτεία (290 B-D), και διευκρινίζει αμέσως, μέσα από μια εμφαντική διακοπή του αφηγούμενου διαλόγου, ότι μόνον ο Σωκράτης ήταν το μόνο πρόσωπο ικανό να παρέχει τη γνώση για την «επιδιωκόμενη» επιστήμη10.

Σε αυτό το πλαίσιο, αξίζει να σημειωθεί το γεγονός ότι η εκφραστική φόρμουλα που αφορά την αναζήτηση της επιστήμης εμφανίζεται στην συνέχεια (288 D κ.ε.) του προτρεπτικού λόγου του Σωκράτη (278E-282D). Πράγματι, μέσα σε ένα προτρεπτικό συμφραζόμενο, είναι εύλογο ότι εκείνος που σκοπεύει να «στρέψει» κάποιον προς τη φιλοσοφία, δεν θα αποκαλύψει εξαρχής όλη του τη γνώση για τον τελικό σκοπό, αλλά θα παρουσιάσει με λεπτότητα τα ελκυστικά χαρακτηριστικά της ανώτερης γνώσης, έτσι ώστε εκείνος που τον ακούει να μην μπορεί παρά να αισθανθεί πως αυτή η γνώση είναι ακριβώς ο δικός του αυθεντικός και εγγενής σκοπός. Τώρα, κατά μια έννοια, το σύνολο του πλατωνικού έργου έχει προτρεπτικό προσανατολισμό: αυτό απηχεί τον «εσωτερικό» τύπο μετάδοσης της γνώσης, δηλαδή εκείνον που προσαρμόζεται αυστηρά στο επίπεδο γνώσης του αποδέκτη, και του οποίου αναγκαίο συστατικό είναι ότι αυτός που διεξάγει την έρευνα γνωρίζει περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτει11.

Η έμφαση που δίνει ο Αριστοτέλης στη «ζητούμενη» ύψιστη επιστήμη (στην «έρευνα» της υπέρτατης επιστήμης), και η προσπάθειά του να οδηγήσει με λεπτότητα, διαμέσου των καθιερωμένων απόψεων, προς αυτήν και μέσω νέων αποριών πάλι σ’ αυτήν, αντί να προβάλει πρόωρα τη γνώση που έχει ήδη κατακτήσει, πρέπει συνεπώς να κατανοηθεί ως ηχώ του «προτρεπτικού» φιλοσοφείν (της «προτρεπτικής» φιλοσοφίας) των πλατωνικών διαλόγων.

Σημειώσεις
7. Βλ. H. Kramer, Die ältere Akademie (Η παλαιότερη Ακαδημία), στο: Überweg–Flashar, Die Philosophie der Antike (Η φιλοσοφία της αρχαιότητας), τόμος 3, Akademie – Aristoteles – Peripatos (Ακαδημία – Αριστοτέλης – Περίπατος), επιμ. H. Flashar, Basel–Stuttgart 1983, σελ. 114.
8. Η ιταλική μετάφραση των διαλόγων του Πλάτωνα που χρησιμοποιείται εδώ και στη συνέχεια είναι εκείνη που περιλαμβάνεται στο: ΠΛΑΤΩΝ, Όλα τα συγγράμματα, επιμ. G. Reale, Rusconi, Μιλάνο 1991, [σημείωση του μεταφραστή].
9. Για το νόημα της σταδιακής αναζήτησης της αιτίας στον Φαίδωνα (96A–102A), στο πλαίσιο της μεταφυσικής σκέψης του Πλάτωνα, βλ. G. Reale, Για μια νέα ερμηνεία του Πλάτωνα, Μιλάνο 1991, σελ. 137–227.
10. Βλ. τη συμβολή μου: Το ειρωνικό σχόλιο του Σωκράτη περί μυστικότητας. Σχετικά με την εικόνα του φιλοσόφου στον «Ευθύδημο» του Πλάτωνα, στο περιοδικό Antike und Abendland, τόμ. 26, 1980, σελ. 75–89, ιδίως σελ. 82–86.

11. Βλ. TH.A. SLEZAK, Platon und die Schriftlichkeit der Philosophie, Βερολίνο 1985 (εκδ. ιταλική: Platone e la scrittura della filosofia, Μιλάνο 1988, 1992).