Νόρμαν Ράσσελ: για το αίνιγμα του κακού του Χρήστου Γιανναρά
Ο Χρήστος μού είπε ότι στην αρχή της σταδιοδρομίας του τα πρόσωπα που τον επηρέασαν πιο πολύ από κάθε άλλον ήταν ο Λορεντζάτος, ο Πικιώνης και ο Μαυρόπουλος. Και η δική μου …, υποσημείωμα σε αυτά που είπε ο κύριος Μαυρόπουλος για την απάντηση στα υπαρκτικά ερωτήματα της ζωής. Αυτή ήταν η εργασία του Χρήστου Γιανναρά και διάλεξα αυτό το βιβλίο, να μιλήσω λίγο για αυτό το βιβλίο του Χρήστου Γιανναρά, το «Αίνιγμα του Κακού», που βγήκε το 2008 και το μετέφρασα στα αγγλικά το 2012. Και μου είπε, όταν μου το έδωσε στα χέρια μου, μου είπε ο Χρήστος ότι αυτό είναι πολύ δικό μου βιβλίο και είναι φανερό γιατί.
Η αφιέρωση είναι: «Της Τατιάνας με ευγνωμοσύνη για τις ευτυχισμένες μέρες και τις προτελεύθειες οδυνηρές της αποκαλυπτικά πολύτιμες». Αυτό το βιβλίο βγήκε από την εμπειρία του στους τελευταίους μήνες της ζωής της αγαπημένης Τατιάνας και ρωτάει σε αυτό το βιβλίο, το «Αίνιγμα του Κακού». Προσπαθεί να ψάξει, να συμμετέχει με τον αναγνώστη τις σκέψεις του για το κακό και, όπως μας είπε ο κύριος Μαυρόπουλος, «το κακό είναι η απουσία του αληθούς», νομίζω είπατε, και αυτό ακριβώς είναι το θέμα του βιβλίου αυτού. Δεν είναι όμως μια σκέτη φιλοσοφική εξέταση του θέματος, είναι και μια θαυμάσια ερμήνευση των πρώτων τριών κεφαλαίων του βιβλίου της Γένεσης.
Έχει το ύφος, όπως σε πολλά βιβλία του Γιανναρά, μια θαυμάσια ένωση φιλοσοφίας και θεολογίας. Σε αυτό το βιβλίο χωρίζει το φυσικό κακό από το ανθρώπινο κακό. Για το φυσικό κακό λέει ότι γράφει πολύ συγκινητικά για το τι παθαίνουν οι άνθρωποι στους σεισμούς, στους πολέμους.
Λέει ότι είναι τελείως αδιάφορη για τις λειτουργίες της φύσης αν, παρεμπιπτόντως, εξαλειφθούν μερικές χιλιάδες αμοιβάδες ή μερικές χιλιάδες άνθρωποι. Η τέλεια αδιαφορία της φύσης για τις ποιοτικές διαφοροποιήσεις, η μηχανιστική αυτονομία των λειτουργιών της είναι αναμφίβολη έκφανση του κακού. Δεν ζητάει να απαντήσει το ερώτημα γιατί ο Θεός επιτρέπει αυτά τα κακά· η φύση είναι ένα δεδομένο.
Η φύση είναι μια έκφανση του κακού. Και γιατί; Διότι η φύση είναι αυτοσκοπός· η φύση δεν γνωρίζει θεατικές;; ποιότητες. Το ανθρώπινο κακό όμως, και μιλά για τις φυσικές ενορμήσεις του ανθρώπου, είναι μάλλον εκφάνσεις κακού για όλα τα άλλα υποκείμενα. Αποβλέπουν στην ατομική αυτοσυντήρηση, στην ατομική και αρχική επιβολή, στην ατομική ηδονή. Είναι αυτή η ατομική προσπάθεια του ανθρώπου για την ατομική του ευχαρίστηση που φέρνει κακό, όπως η φύση για τη δική της αυτοσκοπία φέρνει κακό χωρίς να είναι επίτηδες αυτό το κακό. Το κακό δεν έρχεται επίτηδες, είναι σαν πάρεργο της λειτουργίας της φύσης.
Όμως δεν μπορούμε να μιλήσουμε μόνο για κακό και καλό· υπάρχει μια σχετικότητα του κακού, και να τονίσει αυτό εδώ ο Γιανναράς βάζει ένα απόσπασμα από τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, ο οποίος λέει: «Το απλώς λεγόμενον κακόν, ου πάντως κακόν, αλλά πρός τι μεν κακόν, πρός τι δε ου κακόν, ως αυτός και το απλώς λεγόμενον καλόν, ου πάντως καλόν, αλλά πρός τι μεν καλόν, πρός τι δε ου καλόν». Το κακό και το καλό εξαρτώνται από την περίσταση και από τη σχετικότητα. Ύστερα από αυτό περνάει ο Χρήστος Γιανναράς στη βιβλική εξήγηση του κακού — όχι εξήγηση, στη συμβολική παράσταση του κακού στην Αγία Γραφή.
Μιλώντας για το βιβλίο της Γένεσης, λέει ότι έχουμε δύο κυρίως ερμηνευτικές αναγνώσεις του κειμένου της Γένεσης, η μία ιστορική και η άλλη οικονομική-συμβολική. Η ιστορική ερμηνεία δεν τον ενδιαφέρει, διότι δεν έχει σχέση. Είναι αδύνατο, λέει, το ενδεχόμενο να έχει ιστορικό πυρήνα η διήγηση του βιβλίου της Γένεσης.
Δέχεται τα ευρήματα της ιστορικής και κριτικής μελέτης της Αγίας Γραφής. Η συμβολική σημασία, όμως, είναι πολύ πλούσια και μας οδηγεί σε μια κατανόηση του κακού, και του κακού που δεν βρίσκουμε απλώς από φιλοσοφική ανάλυση. Παράδειγμα χάρη, τα ονόματα Αδάμ και Εύα δηλώνουν μια υπαρκτική αμοιβαιότητα, λέει.
Και το γεγονός ότι η Εύα πλάθεται από την πλευρά του Αδάμ εικονίζει και αυτό αυτή την αμοιβαιότητα;; συμβολικώς. Οι φεμινιστές;; το βλέπουν διαφορετικά. Το βλέπουν ότι η γυναίκα δεν έχει την ίδια προσωπικότητα σαν άντρα.
Αλλά αυτή η ερμηνεία του Γιανναρά μού φαίνεται πιο πατερική και πιο πολύ στην ορθόδοξη παράδοση. Η ζωή, λέει, σημαίνει σχέση, ανταπόκριση στην αγάπη του Θεού. Και όπως ο κύριος Μαυρόπουλος μας είπε, ο Θεός δεν αγαπά, ο Θεός είναι αγάπη.
Τι συμβολίζεται από το δένδρο της ζωής; Μη σχέση, λέει, είναι η αυτάρκης αυτονομία. Όταν ο άνθρωπος επιλέγει να φάει από το δένδρο της γνώσης του καλού και του κακού, πραγματοποιεί την ύπαρξη ως μη σχέση.
Στη γλώσσα της Γένεσης, η διαφορά μεταξύ του καλού και του κακού είναι η διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου. Και ζωή και θάνατος φανερώνουν τον τρόπο υπάρξεως, τη σχέση με τον Θεό. Και ο τρόπος του αληθινού υπαρκτού είναι η αγάπη.
Σε αυτό το πλαίσιο, έχει και μια ενδιαφέρουσα συμβολική εξήγηση της γυμνότητας στην ιστορία του Αδάμ και της Εύας. Και όπως ακούσαμε, η αγάπη για τον Γιανναρά δεν ήταν κάτι ηθικό ή αισθητικό, αλλά αφορούσε όλον τον άνθρωπο, ψυχή, σώμα, πνεύμα. Στη βιβλική αφήγηση, λέει, η αίσθηση, η επίγνωση της γυμνότητας, η ανάδυση της ντροπής, είναι βλάστημα και παράγωγο υπαρκτικής στάσης ή τρόπου, της μιζέριας.
Αντίθετα, όπου υπάρχει ανάμεσα σε δύο ανθρώπους σχέση ερωτική με αμοιβαιότητα πόθου και ανάγκης, τότε η ντροπή εξαντλείται και όλο το κορμί γίνεται σχέση, φανέρωση ετερότητας και μοναδικότητας, ανάγκη αυτοπροσφοράς. Για συμπέρασμα, θα έλεγα ότι ο Γιανναράς μας δείχνει πώς, αν εξετάσουμε τη Γένεση μόνο από την ορθολογική άποψη, πέφτουμε γρήγορα σε απορίες. Για παράδειγμα, γιατί ο άνθρωπος μετά την πτώση του αποκλείστηκε από την πρόσβαση στο ξύλο της ζωής, «ίνα μη των κακών αθάνατος γένηται», όπως λέει η Γραφή, ενώ ο διάβολος, πρώτη υποστατική αιτία του κακού, παρέμεινε όπως και πριν από την ανταρσία του αθάνατος.
Γιατί ο Αδάμ και η Εύα να είναι καταδικασμένοι σε θάνατο, ενώ ο διάβολος μετά την ανταρσία του, την πτώση του, έμεινε αθάνατος; Αυτές είναι λογικές απορίες. Το δεύτερο, αν δεν υπάρχει μετάνοια για τους δαίμονες μετά την έκπτωσή τους, ούτε για τους ανθρώπους μετά τον θάνατο, πρέπει να δεχθούμε ότι δαίμονες και άνθρωποι αλλάζουν φύση μετά την έκπτωση ή μετά τον θάνατο.
Γιατί πράγμα να είναι υπάρξεις προσωπικές, μεταβάλλονται σε άλογα, ανελεύθερα όντα ή σε πράγματα. Και το τρίτο παράδειγμα: αν το κακό είναι επιλογή των ανθρώπων, ανάλογη με εκείνη των δαιμόνων, διαψεύδεται ο Απόστολος Παύλος που βεβαιώνει: «Οὐ γὰρ ὃ θέλω τοῦτο πράσσω, ἀλλ’ ὃ μισῶ τοῦτο ποιῶ». Το αθέλητο ενέργημα μπορεί να θεωρηθεί ελεύθερη επιλογή; ρωτάει ο Γιανναράς. Δηλαδή, είναι η συμβολική έκφραση της Γραφής και η εξέταση αυτού του συμβολισμού που μας φέρνει σε μια βαθύτερη κατανόηση του κειμένου, όχι μια λογική ή φιλοσοφική ή φιλολογική εξέταση, ενώ εκείνα βοηθούνε.
Δεν αποκλείει ο Χρήστος Γιανναράς, αφού ήταν και φιλόσοφος και θεολόγος, αλλά ενώνει αυτά τα δύο και δίνει την προτεραιότητα όπου πρέπει. Βλέπει τη θεολογία σαν ποίηση και γι’ αυτό ολοκληρώνει το βιβλίο του με την παρατήρηση ότι η ύπαρξη του ανθρώπου και ο βίος του έχουν νόημα αν το αίνιγμα του κακού το αντιπαλεύουμε επίμονα και ακατάπαυστα στο πεδίο της εμπειρικής γνώσης που προσπορίζει η σχέση. Η διανοητική ενδιατριβή μοιάζει αδιέξοδη.
Είναι σκόπελος σκανδαλώδης σκόπελος … και παρομοιάζει αυτή την ακατάπαυστη προσπάθεια του Γιανναρά με την τέχνη. Η τέχνη είναι γλώσσα που κατορθώνει να πει ό,τι με τη σημαντική των εννοιών αποδεικνύεται άρρητο. Ίδια με τις τέχνες είναι και η γλώσσα του έρωτα.
Κάθε διολίσθηση αυτών των γλωσσών στο ιδεολόγημα προδίδει έκλειψη της τέχνης και απουσία έρωτα. Τα ίδια ισχύουν και για τη γλώσσα της μεταφυσικής αναζήτησης. Η συνέπεια στην αναζήτηση απαιτεί γλώσσα πάντοτε και ασυμβίβαστα ανοιχτή στην όλο και πληρέστερη, όλο και πιο ευθύβολη εκφραστική της εμπειρίας, της εμπειρίας του αθλήματος.
Και το άθλημα να διαρκεί όσο και η επίγεια παρουσία ανθρώπων. Ευχαριστώ.
ΜΙΚΡΗ ΨΑΡΙΑ . ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΕΓΓΛΕΖΟΣ. ΠΑΛΙ ΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ ΨΑΡΕΨΑΜΕ!!!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου