Συνέχεια Παρασκευή 23. Ιανουαρίου 2026
Η ΝΕΥΡΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ KAREN HORNEY ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΓ. ΜΑΞΙΜΟΥ ΤΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ 6
Συγκριτική μελέτη
Γεώργιος Βαρβατσούλιας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ
Κεφάλαιο Α΄
Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ
1.3 Ἡ Συνείδηση
Συνείδηση κατά τή Horney εἶναι ἡ ἐποικοδομητική ἀνυποχωρητικότητα ἑνὸς ἀτόμου ἀπέναντι στον συγκρουσιακό ἑαυτό του (Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 132). Συμβάλλει στη γνωστοποίηση ὅτι τάσεις καί νευρωτικές συμπεριφορές ἀποδεικνύονται ὑπέρμαχοι τῆς ψυχαναγκαστικότητας τοῦ ἐγώ· τῶν ἐπηρειῶν τῶν ἀσυνείδητων συναισθημάτων καί ὅλων τῶν ἄλλων διαδικασιῶν τῶν νευρωτικῶν φαινομένων, ὅπως εἶναι οἱ φόβοι, ἡ ἔλλειψη αὐτοσυνειδησίας καί οἱ καταστροφικές τάσεις. Χωρίς τή συνείδηση, οἱ συμπεριφορικές τάσεις παραμένουν στο ἀσυνείδητο, ἀκόμη κι ἄν θεωρηθεῖ ὅτι οἱ λύσεις τους ὁδήγησαν σε θετικά ἀποτελέσματα (New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 20).
Γιὰ τὴν ἀναγνώριση τῆς συμπεριφορᾶς τῶν ποικίλων νευρωτικών καταστάσεων, τὸ ἄτομο ὀφείλει ν' ἀκολουθεῖ διαδικασίες πού ν' ἀποβλέπουν:
α) νὰ ἔρχονται σὲ ἀντίληψη ὅλες οἱ ἐμφανεῖς καὶ ἀφανεῖς ἐκδηλώσεις τῶν συγκεκριμένων τάσεων ἤ συγκρούσεων.
β) ν' ἀναγνωρίζονται τα κίνητρα ψυχολογικής φύσης.
γ) νὰ ἐκτιμᾶται ἡ ὑποκειμενική ἀξία τοῦ ἀτόμου καθώς καί τὰ ἐπιβλαβῆ τους ἀντίκτυπα.
δ) νὰ μελετῶνται τα χαρακτηριστικά που συνδέονται μέσῳ τῆς συνείδησης μ' ἐκεῖνα τῆς καθόλης ἀτομικότητας 29.
1.3.1 Ἡ Ἠθική Συνείδηση
Ὁ ὑπαρξιακός χαρακτήρας τῆς συνείδησης, σύμφωνα μέ τή Horney, είναι ἐντελῶς ἠθικός. Βοηθά στήν ἀνάπτυξη τῆς ἀτομικότητας τοῦ νευρωτικοῦ, καθιστώντας τον εἰλικρινῆ καί μετρημένο στις πράξεις καί ἐνοικώντας σ' αὐτὸν τὴν ἱκανότητα αὐτοανάκρισης καί αὐτοκριτικῆς. Ἔτσι ἡ νεύρωσή του διασκεδάζεται· κατορθώνεται ἡ ἰσορροπία στις σχέσεις μέ τούς ἄλλους, ἐνῶ ὡς ἑαυτός ἔρχεται σὲ εἰρήνη μέ τό περιβάλλον του 30.
1.3.2 Αἰσθήματα Ένοχῆς - Τύψεις
Ἡ θεώρηση καί κατανόηση τῆς Horney γιὰ τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς ποικίλλει. Ἀρχικά περιποιεῖται τρεῖς θεωρίες:
α) Αὐτὴν τῆς «ἀρνητικῆς θεραπευτικῆς ἀντίδρασης», κατά τήν ὁποία τό νευρωτικό ἄτομο προτιμά νά παραμένει στη νεύρωσή του ἐξαιτίας ἀσυνείδητων αἰσθημάτων ἐνοχῆς.
β) Τή θεωρία τοῦ «ὑπερεγώ»31 ὡς τὸν παράγοντα πού ἐκδηλώνεται ἐσωτερικά καί τιμωρεῖ τὸ «ἐγώ»32.
γ) Τή θεωρία τοῦ «ἠθικοῦ μαζοχισμοῦ»33 ἡ ὁποία ἑρμηνεύει τὸν αὐτοπροκαλούμενο πόνο ὡς ἀποτέλεσμα τῆς διάθεσης νὰ ὑποφέρει τὸ ἄτομο.
Ἄλλη ἀπό τίς θεωρήσεις της εἶναι ὅτι ἡ ἐνοχή συνίσταται ἀπό καταπατήσεις ἠθικῶν ἐπιταγῶν καί ἀπαγορεύσεων, οἱ ὁποῖες ὑφίστανται μέσα σε ἕνα δεδομένο πολιτισμικό σχῆμα. Τὸ αἴσθημα ἐνοχῆς εἶναι ἡ ἐκδήλωση τῆς ὀδυνηρῆς συνειδητοποίησης ὅτι ἀνάλογη καταπάτηση ἔλαβε χώρα. Ἡ πεπλανημένη αὐτή πεποίθηση ἀναφέρεται στην καταπάτηση συγκεκριμένων κανόνων που τὸ ἄτομο πιστεύει ὡς ἀξιοσημείωτους 35. Ἡ συμπεριφορά ἑνός νευρωτικοῦ ἀπέναντι στοὺς ἄλλους ἐξαρτᾶται ἀπό τήν πεποίθηση αὐτή καί προσδιορίζεται ὄχι τόσο ἀπό συνειδητές ἐπιθυμίες ἤ ἀξίες, ἀλλά ἀπό ἀσυνείδητους καταπιεστικούς παράγοντες 36. Τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς παίζουν σημαντικό ρόλο στίς νευρώσεις. Ἀρκετά ἀπό αὐτά ἐκδηλώνονται ἀνοικτά καί ἐντατικοποιημένα· ἄλλα παρουσιάζονται να λείπουν, ἡ ὕπαρξή τους ὅμως ἐξακριβώνεται ἀπό τή νευρωτική συμπεριφορά τοῦ ἀτόμου, τίς τάσεις, τὸν τρόπο σκέψης καί τίς ἀντιδράσεις του ἐν γένει 37.
Σύμφωνα μέ μία διαφορετικοῦ τύπου θεώρηση, τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς ἐμφανιζόμενα, εἶναι προτιμότερο νά τά θεωρεῖ κάποιος ὡς ἀρετή, διότι άποδεικνύουν στο ἄτομο τήν εὐαισθησία του σε ἠθικές ἐπιταγές 38. Ἀναγνωρίζοντας ὁ νευρωτικός τήν εὐεργετική δράση τους, ἀποδέχεται τίς ἐλλείψεις που τον διακρίνουν καί ἀναλαμβάνει μέ ὑπευθυνότητα τὴν ἀντιμετώπισή τους. Ἡ διαδικασία αὐτή γιὰ νὰ ὠφελεῖ τὸ ἄτομο ἀπαιτεῖ ἀφυπνισμένο καί ἀναβαθμισμένο ἐπίπεδο ἐσωτερικῆς ἀντίδρασης ὅσον ἀφορᾶ τή νευρωτική συμπεριφορά καί τίς ἐκδηλώσεις της 39.
Γνήσια αἰσθήματα ἐνοχῆς προσφέρουν πραγματική ἀνακούφιση, διότι ἀποδιώχνουν τα νευρωτικά συμπτώματα40. Συνιστοῦν συνειδητές ἐμπειρίες καί σχετίζονται μέ τάσεις πού ἀποκαλύπτουν πόθο γιά τελειότητα41.
Κατ' αὐτὸ τὸν τρόπο το νευρωτικό άτομο ἐνισχύεται νά κριτικάρει τὸν ἑαυτό του, να προοδεύει σε αὐτογνωσία καί νά προσπαθεῖ ν' ἀπεγκλωβίζεται ἀπό συγκρουσιακές ἐμπειρίες, καλλιεργώντας αὐτοτιμωρητικές διαθέσεις.
Μερικές φορές ὅμως ἡ αὐτοκριτική ἑνός νευρωτικοῦ ἀτόμου μέ αἰσθή-ματα ἐνοχῆς δὲν ἀναφέρεται πάντα στίς ἀληθεῖς διαθέσεις του. Κατηγορεί καί ἀνακρίνει τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του, ὥστε να καθίσταται ἀμυντικά διακείμενος ὅταν ἀντιμετωπίζει κριτική ἢ ἐπίθεσης. Ἂν παρατηρήσουμε προσεκτικά τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς, θα διαπιστώσουμε ὅτι ἀρκετά που «μοιάζουν» μέ ἐνοχές συνιστοῦν στην πραγματικότητα εἴτε ἐκφράσεις ἄγχους εἴτε ἄμυνες ἐναντίον του. Με τήν ἀνάπτυξη τῶν νευρωτικῶν τάσεων, ὅπως εἶναι οἱ ψευδαισθήσεις ἀσφάλειας, τὸ ἄγχος ἐμποδίζεται στην ὁρμή κατά τοῦ πυ ρήνα καί τοῦ ὑπόβαθρου τῆς συνείδησης 45.
Συνεπῶς τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς δέν ἀναφέρονται πάντα σε ὑγιῆ αὐτοκριτική. Οἱ νευρωτικές αὐτοκατηγορίες δέν στηρίζονται ἠθικά καί προβάλλουν συνήθως ἀντίθετης ἐπιρροῆς ἀποτελέσματα, μιά καί ἀπαγορεύουν στον νευρωτικό νά προσπαθεῖ γιὰ τὴν ἐπίλυση τῶν νευρώσεών του.
Σε ἄλλες περιπτώσεις τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς προκαλοῦν φόβο στό νευ-ρωτικό ἄτομο μήπως οἱ ἄλλοι τόν ἀνακαλύψουν καί τόν κριτικάρουν 46. Ἡ διαφορά, πού ὑφίσταται ἀνάμεσα στὰ αἰσθήματα αὐτά κι ἐκεῖνα πού ταξινομοῦνται ὡς ἀσυνείδητα, εἶναι ἀδιόρατη. Τά πρῶτα ἀναμένουν τήν εὐκαιρία νά ἐξωτερικευτοῦν, τὰ δεύτερα ἐκδηλώνονται ὡς καταθλιπτικές τάσεις καί αὐτονουθεσίες 47.
Ἡ ἀποδιοργάνωση τῆς δομῆς τῆς ἀτομικότητας συνιστᾶ πηγή κινδύνου, διότι ἀποκαλύπτει τίς ἀρνητικές διαθέσεις πού ὑπολανθάνουν μέσα στη νευ ρωτική συμπεριφορά. Ὁ αὐτόματος ἔλεγχος ἀντικατοπτρίζει τὴν εἰλικρινῆ προσπάθεια γιά ἀναδόμηση. Μέσῳ αὐτοῦ, τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς δέν προσδιορίζουν μόνο τή δραστηριότητα τῶν ἐνορμήσεων ἤ αἰσθημάτων, ἀλλά λειτουργοῦν ἐπίσης καί ὡς «κώδωνες συναγερμού» πού προειδοποιοῦν γιὰ τὸν προσκομματικό κίνδυνο στην περίπτωση πού ἐμφανιστοῦν μὴ ἐπιθυμητά συναισθήματα48.
Γιὰ νὰ μὴ θεωροῦνται τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς ψυχαναγκαστικά, πρέπει να ἐνθαρρύνονται ὡς ὑγιεῖς θεραπευτικοί παράγοντες. Ἡ συνειδητοποίηση. που πηγάζει ἀπὸ τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς, δέν ὑπονοεῖ ἁπλά κάποια γενικῆς φύσης ὀδυνηρότητα αὐτοσυνειδησίας, μὰ ἐμμέσως ἐξουδετέρωση κάθε καταστροφικῆς ἀδυναμίας 49. Τα «θεωρητικά» νευρωτικά ἄτομα πού λανθά-νουν πίσω ἀπό κάθε ἀθεμελίωτη καί αὐθαίρετη ἐμμονή, ἡ ὁποία σχετίζεται μέ τό ποιά πράγματα εἶναι σωστά, διατελοῦν «ἀνήκοα» μπροστά σε κάθε αὐτοκατηγορία καί δέν ἀντιλαμβάνονται τίς ἐλλείψεις τους, ἀκόμη κι ἄν οἱ κατηγορίες γίνονται μέσα σε πλήρη ένταση 50. Στην περίπτωση πού ἀποδεχθοῦν τὴν ἐτυμηγορία τῶν αἰσθημάτων ἐνοχῆς γιὰ τὴν ἐμπέδωση ἁπλῆς θε-ραπευτικής συνθήκης, ἀνατρέπουν κάθε ἐποικοδομητική δραστηριότητα που θα τους βοηθοῦσε, καί ἀποδεικνύονται βαθύτερα ἐξελίξιμοι στίς αὐταπά-τες τους, οἰκοδομώντας την ψευδαίσθηση πώς εἶναι οἱ μόνοι που γνωρίζουν ἐπακριβῶς τί να κάνουν καί πότε, κατηγορώντας μάλιστα τούς ἄλλους.
Ἡ λειτουργία πού ἀναλαμβάνεται ἀπό τά αἰσθήματα ἐνοχῆς προσφέρει ἐπιτυχημένη μέθοδο στήν ἀποκατάσταση μιᾶς ἀκριβοῦς καί ὁλοκληρωμένης εἰκόνας τῆς ἀτομικότητας, ἐπιδιώκοντας τήν «ἀναφορά», στήν ἐπιφάνεια ἀσυνείδητων στοιχείων τῆς ζωῆς τοῦ νευρωτικοῦ52. Οἱ ἐσωτερικές ὑπα-γορεύσεις πού ὑποστηρίζουν, ἂν δὲν ἱκανοποιηθοῦν, ὁδηγοῦν σε βίαιες συν-αισθηματικές ἀντιδράσεις που καλύπτουν ὅλη τή σειρά τοῦ ἄγχους, τῆς και τάθλιψης καί τῶν τάσεων πρὸς αὐτοκαταστροφή 53. Ἡ αὐτοεξέταση ὑποχωρεῖ, ἂν τὸ νευρωτικό ἄτομο ἐπιμένει να διατηρεῖ τή συμπεριφορά του, ἀρνούμενο κάθε ἀλλαγής. Το σημαντικότερο ἄμεσο ἀποτέλεσμα που προκύπτει ἀπό τήν «προσκόλληση» στά αἰσθήματα ἐνοχῆς εἶναι ἡ συμπόρευση μέ τίς τύψεις για μιά ὀρθή θεραπεία τῆς ἀτομικότητας 55.
Ἀβεβαιότητες καί τύψεις προβάλλουν ἐπίσης ἀπό τή συνείδηση, οἱ ὁ-ποῖες καθίστανται πρωτογενώς βαρύνουσες. Ὅταν βιώνεται ἡ ἐνοχή, ἡ συνείδηση «συλλαμβάνεται» σε κατάσταση ταραχῆς. Καλεῖ τό νευρωτικό ἄτομο να «λάβει στά σοβαρά» τά σφάλματα καί τή λανθασμένη συμπεριφορά του, χωρίς ὅμως να προσδίδει ἀκριβεῖς διαστάσεις στά γεγονότα που 10 προκύπτουν ἀπό τά λάθη αὐτά. Συμβουλεύει τὸν ἄνθρωπο νὰ ἐνσκήπτει ἐσωτερικά καί ν' ἀνακαλύπτει τὰ παραπτώματά του, προσπαθώντας να τα ξεπερνά μέ σωστό τρόπο. Γιά νά κατορθώνεται αὐτό, πρέπει νά μήν «άποζητεῖ» λύσεις σε νευρωτικές ἀντιδραστηριότητες 56. Ο τομέας πού χαρα κτηρίζεται ἰδιαίτερα ἐνοχικός, ἴσως μάλιστα μέ τά περισσότερα αἰσθήμα-τα ἐνοχῆς, εἶναι ἡ σεξουαλικότητα 57.
1.3.3 Ὑγιής Συνείδηση
Μιά ὑγιής συνείδηση προκύπτει ἀπό τήν ὁλοκληρωμένη λειτουργία τῶν αἰσθημάτων ἐνοχῆς καί ἀπό τήν «ἀκολουθία» τοῦ νευρωτικοῦ στις νύξεις τους. Ἀντιπροσωπεύει τὴν ἀντίδραση τοῦ ἀληθινοῦ ἑαυτοῦ γιὰ ὑγιῆ ἀνάπτυξη. Ἡ Horney πιστεύει πώς ἡ ὑγιής συνείδηση ἐκφράζει μία ἀπό τίς κυριότερες ἐγγυήσεις ἀπεγκλωβισμοῦ ἀπό νευρωτικές συμπλεγματικές καταστάσεις 68.
1.4 Ἡ Ἀλήθεια
Ἡ κυριότερη προϋπόθεση στήν ἀξία τῆς ἀλήθειας γιά μιά οὐσιαστική ὁμαλοποίηση τῆς ἐσωτερικῆς ζωῆς λανθάνει στήν προσπάθεια τοῦ νευρωτικοῦ νὰ ἀποδέχεται τα σφάλματα καί τίς ἀδυναμίες του καί ν᾿ ἀναλαμβάνει την «πικρή διαδικασία» κάθαρσης τοῦ ἑαυτοῦ ἀπό ἐμπειρίες πού δέν ἀντιπροσωπεύουν τήν ἀτομικότητα στην πορεία τῆς ζωῆς 50. Ἡ διαδικασία αὐτὴ ἐπιτυγχάνεται μέσῳ τῆς διάθεσης τοῦ ἀτόμου να διάγει κατά μόνας.
Ἡ ἐπιθυμία νὰ εἶναι κάποιος «μόνος», μέ σκοπό τήν ἐξακρίβωση τῶν ἐσωτερικών του συγκρούσεων, δέν μπορεῖ νά θεωρηθεί σε καμμιά περίπτωση νευρωτική. Ὅταν ἡ συχνή ἐπαφή μέ ἄλλους προκαλεῖ «ἀνυπόφορο» έσωψυχικό ἄγχος στο ἄτομο, καί ἡ κατά μόνας διαβίωση ἐμφανίζεται ὡς ἡ βασικότερη ὁδός ἀποφυγῆς αὐτῆς τῆς ἐπαφῆς, τότε ἡ ἐπιθυμία τοῦ ἀτόμου γιά ἀπομόνωση ὑπογραμμίζει ἀποστασιοποίηση ἀπό τή νεύρωση, διότι ἀποσκοπεῖ στη λειτουργικότερη «ἀπελευθέρωση» τῶν δημιουργικῶν δυναμικῶν, ἐνεργειών καί δομῶν, πού μαρτυρούν λειτουργικότερη συνύπαρξη μέ τό περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο ζεῖ καί κινεῖται. Ἡ ἀπομόνωση αὐτή δέν πρέπει να εξετάζεται ὡς ἔλλειψη ἐπαφῆς πρός τούς ἄλλους ἤ διάθεση γιά ἀποξένωση ἀπ' αὐτούς, ἀλλά σχετίζεται μέ τήν ἐπιθυμία να βρίσκεται σε ἀπόσταση ἀπό ἐκείνους, ὥστε νὰ αὐτονομείται ἐσωτερικά καί νά ἱκανώνεται στη διάθεση να διορθώνει τίς σχέσεις μέ τόν ἑαυτό καί τοὺς ἄλλους.
Ἡ ἀνακάλυψη τῆς ἀλήθειας δέν ἐπισημαίνεται ἁπλά ὡς παράγοντας άν ναβάθμισης τῆς ἀτομικότητας, μά εἶναι ταυτόχρονα καί θεραπευτικός και ταλύτης. Ἡ θεραπευτική διαδικασία ἀποδεικνύεται συνυφασμένη με κάθε ἀλήθεια, ὑποδαυλίζοντας δρομολογήσεις νευρωτικῶν διαταραχῶν. Ὅσο αὐτό λαμβάνει χώρα, τόσο πιό διαρκής χαρακτηρίζεται ἡ θεραπευτική προσπά θεια. Ἀκόμη κι ἄν ἐπικρατήσουν συνθῆκες νευρωτικῶν δυσλειτουργιῶν, ἡ ἀνακάλυψη τῆς ἀλήθειας συνεχίζει τή δράση της ὡς προάγγελος ἐπίλυσης τῆς προβληματικῆς τοῦ ἀτόμου. Στήν περίπτωση πού ὁ νευρωτικός δέν ἀντι-λαμβάνεται τὴν ἀλήθεια, μπορεῖ παρόλα αὐτά νὰ ἀποκτᾶ τὴν ἐμπειρία της, κερδίζοντας σε δυναμισμό πού ὁδεύει σε «δικλείδες ἀσφάλειας» τήν ἀτομικότητα 61.
Ὅταν ἕνα νευρωτικό ἄτομο φθάσει στήν ἀνακάλυψη τῆς ἀλήθειας για τὸν ἑαυτό του, καταπολεμᾶ κάθε προσπάθεια διαφυγῆς καί ἀντίστασης, οἱ ὁποῖες λειτουργοῦν μέσῳ ἀναστολῶν – βιώνοντας ἔτσι ἐποικοδομητικά τή δύναμη τῆς ἀλήθειας 62.
Ἡ ἐσωτερική παρόρμηση τοῦ νευρωτικοῦ ν᾿ ἀνακαλύπτει τὴν ἀλήθεια ἀντιστοιχεῖ στήν ἐπιδίωξη για ἑνότητα καί ἀρετή· δέν συνιστᾶ κάποιο μυστικό πόθο, ἀλλά ὑπογραμμίζεται ἀπό τήν πρακτική ἀναγκαιότητα ν' άποτελεῖ ὁ ἄνθρωπος λειτουργικό μέλος τῆς ζωῆς 63. Εἶναι γεγονός πώς ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴν τάση να πιστεύει σε κάτι, κι αὐτό τό κάτι εἶναι μόνο ἡ Ἀλήθειας.
1.5 Ἀληθινή Ανεξαρτησία
Γιά νά κατορθώνει τό νευρωτικό ἄτομο ἀληθινή ἐσωτερική ἀνεξαρτη-σία, χρειάζεται να καθιστᾶ τὸν ἑαυτό ἱκανό νὰ ἀνέρχεται στὰ ἐπίπεδα τῶν προσωπικῶν ἀξιῶν καί νὰ τὰ καλλιεργεῖ στήν ἰδιωτική ζωή 65. Αὐτό σημαίνει ὅτι τὸ ἄτομο κατανοεῖ ποιές ἐπιλογές ὀφείλει ν' ἀπορρίπτει καί ποιές μεθόδους νά υἱοθετεῖ, ὥστε νὰ ἐπιτυγχάνει τὴν ἐσωτερική ὑγεία.
Ἡ ἀληθινή ἀνεξαρτησία προκύπτει ἀπό τό ξεπέρασμα τῶν ἀρνητικῶν παραγόντων πού ἐπισκιάζουν τή ζωή τῆς ἀτομικότητας. Ὁ ἄνθρωπος διδά-σκεται νά μήν περιμένει τίποτα ἀπό τούς ἄλλους, νά μήν τούς κατηγορεί, κα-θώς καί νά τούς θεωρεῖ ὡς ὑπάρξεις μέ ξεχωριστές ἀνάγκες, ἔστω κι ἄν αὐτές χαρακτηρίζονται ἀπό ἐλλείψεις 66.
Στη σχέση μέ τούς ἄλλους μαθαίνει να σέβεται τίς ἰδιαιτερότητες καί τά δικαιώματά τους. Μέλημά του ἀποδεικνύεται ἡ ἀνάγκη γιὰ ὑγιῆ ἀτομικότητα, ἡ ὁποία θά θέτει βάσεις ὀρθῆς ἀμοιβαιότητας πρός ἐκείνους 67.
Το νευρωτικό ἄτομο χρειάζεται να συνειδητοποιεῖ πώς ἀνεξαρτησία δέν εἶναι νὰ κάνει κάποιος ὅ,τι θέλει ἤ νά εἶναι ἀπαιτητικός καί ἐκκεντρικός. Κυνισμός στη ζωή καί ἔλλειψη συμμόρφωσης πρός ἤθη καί κανόνες δέν κάνουν τὸν ἄνθρωπο ἀνεξάρτητο. Ἀπεναντίας τὸν ἐγκλωβίζουν ἀκόμη περισσότερο. Μελετώντας ὁ ἄνθρωπος τήν κοινωνία καί τὰ ἔθιμα, διακρίνει το σωστό καί δέν ἀναπαύεται στη νεύρωση ὡς λύση. Ἡ ἀνεξαρτησία πηγάζει ἀπὸ τὴν ἀποδοχή τῶν ἄλλων, ἐνῶ ὑποδεικνύει στο νευρωτικό ἄτομο νὰ ἐπωμίζεται μὲ ὑπευθυνότητα ὅτι τό προοδεύει, ὥστε νά καθοδηγεῖται σε ἐσωψυχική εἰρήνη 68.
Σημειώσεις:
29. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 230.
30. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
31. Το ὑπερεγώ ἀνήκει στό ἀσυνείδητο μέρος τοῦ ψυχικοῦ μηχανισμοῦ. Ἀποτελεσμα-τοποιεῖται ὅταν ἀπελευθερώνονται αἰσθήματα ἐνοχῆς. Ὡς λειτουργία ἐνσωματώ νει τίς τύψεις ἐναντίον πράξεων που ἔβλαψαν τή συνείδηση, εἴτε μετά ἀπό προειδοποίηση πρός τό άτομο εἴτε προστατεύοντάς το από παρόντες ἢ ἐπερχόμενους κιν-δύνους. Feminine psychology. New York 1967, σ. 180.
32. Το ἐγώ συνιστᾶ μηχανισμό ἐλέγχου τῆς ψυχικής δόμησης. Ὀργανώνει καί συνθέτει τις συνειδητές λειτουργίες. Feminine psychology, New York 1967, σ. 180.
Γεώργιος Βαρβατσούλιας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ
Κεφάλαιο Α΄
Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ
1.3 Ἡ Συνείδηση
Συνείδηση κατά τή Horney εἶναι ἡ ἐποικοδομητική ἀνυποχωρητικότητα ἑνὸς ἀτόμου ἀπέναντι στον συγκρουσιακό ἑαυτό του (Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 132). Συμβάλλει στη γνωστοποίηση ὅτι τάσεις καί νευρωτικές συμπεριφορές ἀποδεικνύονται ὑπέρμαχοι τῆς ψυχαναγκαστικότητας τοῦ ἐγώ· τῶν ἐπηρειῶν τῶν ἀσυνείδητων συναισθημάτων καί ὅλων τῶν ἄλλων διαδικασιῶν τῶν νευρωτικῶν φαινομένων, ὅπως εἶναι οἱ φόβοι, ἡ ἔλλειψη αὐτοσυνειδησίας καί οἱ καταστροφικές τάσεις. Χωρίς τή συνείδηση, οἱ συμπεριφορικές τάσεις παραμένουν στο ἀσυνείδητο, ἀκόμη κι ἄν θεωρηθεῖ ὅτι οἱ λύσεις τους ὁδήγησαν σε θετικά ἀποτελέσματα (New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 20).
Γιὰ τὴν ἀναγνώριση τῆς συμπεριφορᾶς τῶν ποικίλων νευρωτικών καταστάσεων, τὸ ἄτομο ὀφείλει ν' ἀκολουθεῖ διαδικασίες πού ν' ἀποβλέπουν:
α) νὰ ἔρχονται σὲ ἀντίληψη ὅλες οἱ ἐμφανεῖς καὶ ἀφανεῖς ἐκδηλώσεις τῶν συγκεκριμένων τάσεων ἤ συγκρούσεων.
β) ν' ἀναγνωρίζονται τα κίνητρα ψυχολογικής φύσης.
γ) νὰ ἐκτιμᾶται ἡ ὑποκειμενική ἀξία τοῦ ἀτόμου καθώς καί τὰ ἐπιβλαβῆ τους ἀντίκτυπα.
δ) νὰ μελετῶνται τα χαρακτηριστικά που συνδέονται μέσῳ τῆς συνείδησης μ' ἐκεῖνα τῆς καθόλης ἀτομικότητας 29.
1.3.1 Ἡ Ἠθική Συνείδηση
Ὁ ὑπαρξιακός χαρακτήρας τῆς συνείδησης, σύμφωνα μέ τή Horney, είναι ἐντελῶς ἠθικός. Βοηθά στήν ἀνάπτυξη τῆς ἀτομικότητας τοῦ νευρωτικοῦ, καθιστώντας τον εἰλικρινῆ καί μετρημένο στις πράξεις καί ἐνοικώντας σ' αὐτὸν τὴν ἱκανότητα αὐτοανάκρισης καί αὐτοκριτικῆς. Ἔτσι ἡ νεύρωσή του διασκεδάζεται· κατορθώνεται ἡ ἰσορροπία στις σχέσεις μέ τούς ἄλλους, ἐνῶ ὡς ἑαυτός ἔρχεται σὲ εἰρήνη μέ τό περιβάλλον του 30.
1.3.2 Αἰσθήματα Ένοχῆς - Τύψεις
Ἡ θεώρηση καί κατανόηση τῆς Horney γιὰ τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς ποικίλλει. Ἀρχικά περιποιεῖται τρεῖς θεωρίες:
α) Αὐτὴν τῆς «ἀρνητικῆς θεραπευτικῆς ἀντίδρασης», κατά τήν ὁποία τό νευρωτικό ἄτομο προτιμά νά παραμένει στη νεύρωσή του ἐξαιτίας ἀσυνείδητων αἰσθημάτων ἐνοχῆς.
β) Τή θεωρία τοῦ «ὑπερεγώ»31 ὡς τὸν παράγοντα πού ἐκδηλώνεται ἐσωτερικά καί τιμωρεῖ τὸ «ἐγώ»32.
γ) Τή θεωρία τοῦ «ἠθικοῦ μαζοχισμοῦ»33 ἡ ὁποία ἑρμηνεύει τὸν αὐτοπροκαλούμενο πόνο ὡς ἀποτέλεσμα τῆς διάθεσης νὰ ὑποφέρει τὸ ἄτομο.
Ἄλλη ἀπό τίς θεωρήσεις της εἶναι ὅτι ἡ ἐνοχή συνίσταται ἀπό καταπατήσεις ἠθικῶν ἐπιταγῶν καί ἀπαγορεύσεων, οἱ ὁποῖες ὑφίστανται μέσα σε ἕνα δεδομένο πολιτισμικό σχῆμα. Τὸ αἴσθημα ἐνοχῆς εἶναι ἡ ἐκδήλωση τῆς ὀδυνηρῆς συνειδητοποίησης ὅτι ἀνάλογη καταπάτηση ἔλαβε χώρα. Ἡ πεπλανημένη αὐτή πεποίθηση ἀναφέρεται στην καταπάτηση συγκεκριμένων κανόνων που τὸ ἄτομο πιστεύει ὡς ἀξιοσημείωτους 35. Ἡ συμπεριφορά ἑνός νευρωτικοῦ ἀπέναντι στοὺς ἄλλους ἐξαρτᾶται ἀπό τήν πεποίθηση αὐτή καί προσδιορίζεται ὄχι τόσο ἀπό συνειδητές ἐπιθυμίες ἤ ἀξίες, ἀλλά ἀπό ἀσυνείδητους καταπιεστικούς παράγοντες 36. Τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς παίζουν σημαντικό ρόλο στίς νευρώσεις. Ἀρκετά ἀπό αὐτά ἐκδηλώνονται ἀνοικτά καί ἐντατικοποιημένα· ἄλλα παρουσιάζονται να λείπουν, ἡ ὕπαρξή τους ὅμως ἐξακριβώνεται ἀπό τή νευρωτική συμπεριφορά τοῦ ἀτόμου, τίς τάσεις, τὸν τρόπο σκέψης καί τίς ἀντιδράσεις του ἐν γένει 37.
Σύμφωνα μέ μία διαφορετικοῦ τύπου θεώρηση, τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς ἐμφανιζόμενα, εἶναι προτιμότερο νά τά θεωρεῖ κάποιος ὡς ἀρετή, διότι άποδεικνύουν στο ἄτομο τήν εὐαισθησία του σε ἠθικές ἐπιταγές 38. Ἀναγνωρίζοντας ὁ νευρωτικός τήν εὐεργετική δράση τους, ἀποδέχεται τίς ἐλλείψεις που τον διακρίνουν καί ἀναλαμβάνει μέ ὑπευθυνότητα τὴν ἀντιμετώπισή τους. Ἡ διαδικασία αὐτή γιὰ νὰ ὠφελεῖ τὸ ἄτομο ἀπαιτεῖ ἀφυπνισμένο καί ἀναβαθμισμένο ἐπίπεδο ἐσωτερικῆς ἀντίδρασης ὅσον ἀφορᾶ τή νευρωτική συμπεριφορά καί τίς ἐκδηλώσεις της 39.
Γνήσια αἰσθήματα ἐνοχῆς προσφέρουν πραγματική ἀνακούφιση, διότι ἀποδιώχνουν τα νευρωτικά συμπτώματα40. Συνιστοῦν συνειδητές ἐμπειρίες καί σχετίζονται μέ τάσεις πού ἀποκαλύπτουν πόθο γιά τελειότητα41.
Κατ' αὐτὸ τὸν τρόπο το νευρωτικό άτομο ἐνισχύεται νά κριτικάρει τὸν ἑαυτό του, να προοδεύει σε αὐτογνωσία καί νά προσπαθεῖ ν' ἀπεγκλωβίζεται ἀπό συγκρουσιακές ἐμπειρίες, καλλιεργώντας αὐτοτιμωρητικές διαθέσεις.
Μερικές φορές ὅμως ἡ αὐτοκριτική ἑνός νευρωτικοῦ ἀτόμου μέ αἰσθή-ματα ἐνοχῆς δὲν ἀναφέρεται πάντα στίς ἀληθεῖς διαθέσεις του. Κατηγορεί καί ἀνακρίνει τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του, ὥστε να καθίσταται ἀμυντικά διακείμενος ὅταν ἀντιμετωπίζει κριτική ἢ ἐπίθεσης. Ἂν παρατηρήσουμε προσεκτικά τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς, θα διαπιστώσουμε ὅτι ἀρκετά που «μοιάζουν» μέ ἐνοχές συνιστοῦν στην πραγματικότητα εἴτε ἐκφράσεις ἄγχους εἴτε ἄμυνες ἐναντίον του. Με τήν ἀνάπτυξη τῶν νευρωτικῶν τάσεων, ὅπως εἶναι οἱ ψευδαισθήσεις ἀσφάλειας, τὸ ἄγχος ἐμποδίζεται στην ὁρμή κατά τοῦ πυ ρήνα καί τοῦ ὑπόβαθρου τῆς συνείδησης 45.
Συνεπῶς τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς δέν ἀναφέρονται πάντα σε ὑγιῆ αὐτοκριτική. Οἱ νευρωτικές αὐτοκατηγορίες δέν στηρίζονται ἠθικά καί προβάλλουν συνήθως ἀντίθετης ἐπιρροῆς ἀποτελέσματα, μιά καί ἀπαγορεύουν στον νευρωτικό νά προσπαθεῖ γιὰ τὴν ἐπίλυση τῶν νευρώσεών του.
Σε ἄλλες περιπτώσεις τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς προκαλοῦν φόβο στό νευ-ρωτικό ἄτομο μήπως οἱ ἄλλοι τόν ἀνακαλύψουν καί τόν κριτικάρουν 46. Ἡ διαφορά, πού ὑφίσταται ἀνάμεσα στὰ αἰσθήματα αὐτά κι ἐκεῖνα πού ταξινομοῦνται ὡς ἀσυνείδητα, εἶναι ἀδιόρατη. Τά πρῶτα ἀναμένουν τήν εὐκαιρία νά ἐξωτερικευτοῦν, τὰ δεύτερα ἐκδηλώνονται ὡς καταθλιπτικές τάσεις καί αὐτονουθεσίες 47.
Ἡ ἀποδιοργάνωση τῆς δομῆς τῆς ἀτομικότητας συνιστᾶ πηγή κινδύνου, διότι ἀποκαλύπτει τίς ἀρνητικές διαθέσεις πού ὑπολανθάνουν μέσα στη νευ ρωτική συμπεριφορά. Ὁ αὐτόματος ἔλεγχος ἀντικατοπτρίζει τὴν εἰλικρινῆ προσπάθεια γιά ἀναδόμηση. Μέσῳ αὐτοῦ, τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς δέν προσδιορίζουν μόνο τή δραστηριότητα τῶν ἐνορμήσεων ἤ αἰσθημάτων, ἀλλά λειτουργοῦν ἐπίσης καί ὡς «κώδωνες συναγερμού» πού προειδοποιοῦν γιὰ τὸν προσκομματικό κίνδυνο στην περίπτωση πού ἐμφανιστοῦν μὴ ἐπιθυμητά συναισθήματα48.
Γιὰ νὰ μὴ θεωροῦνται τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς ψυχαναγκαστικά, πρέπει να ἐνθαρρύνονται ὡς ὑγιεῖς θεραπευτικοί παράγοντες. Ἡ συνειδητοποίηση. που πηγάζει ἀπὸ τὰ αἰσθήματα ἐνοχῆς, δέν ὑπονοεῖ ἁπλά κάποια γενικῆς φύσης ὀδυνηρότητα αὐτοσυνειδησίας, μὰ ἐμμέσως ἐξουδετέρωση κάθε καταστροφικῆς ἀδυναμίας 49. Τα «θεωρητικά» νευρωτικά ἄτομα πού λανθά-νουν πίσω ἀπό κάθε ἀθεμελίωτη καί αὐθαίρετη ἐμμονή, ἡ ὁποία σχετίζεται μέ τό ποιά πράγματα εἶναι σωστά, διατελοῦν «ἀνήκοα» μπροστά σε κάθε αὐτοκατηγορία καί δέν ἀντιλαμβάνονται τίς ἐλλείψεις τους, ἀκόμη κι ἄν οἱ κατηγορίες γίνονται μέσα σε πλήρη ένταση 50. Στην περίπτωση πού ἀποδεχθοῦν τὴν ἐτυμηγορία τῶν αἰσθημάτων ἐνοχῆς γιὰ τὴν ἐμπέδωση ἁπλῆς θε-ραπευτικής συνθήκης, ἀνατρέπουν κάθε ἐποικοδομητική δραστηριότητα που θα τους βοηθοῦσε, καί ἀποδεικνύονται βαθύτερα ἐξελίξιμοι στίς αὐταπά-τες τους, οἰκοδομώντας την ψευδαίσθηση πώς εἶναι οἱ μόνοι που γνωρίζουν ἐπακριβῶς τί να κάνουν καί πότε, κατηγορώντας μάλιστα τούς ἄλλους.
Ἡ λειτουργία πού ἀναλαμβάνεται ἀπό τά αἰσθήματα ἐνοχῆς προσφέρει ἐπιτυχημένη μέθοδο στήν ἀποκατάσταση μιᾶς ἀκριβοῦς καί ὁλοκληρωμένης εἰκόνας τῆς ἀτομικότητας, ἐπιδιώκοντας τήν «ἀναφορά», στήν ἐπιφάνεια ἀσυνείδητων στοιχείων τῆς ζωῆς τοῦ νευρωτικοῦ52. Οἱ ἐσωτερικές ὑπα-γορεύσεις πού ὑποστηρίζουν, ἂν δὲν ἱκανοποιηθοῦν, ὁδηγοῦν σε βίαιες συν-αισθηματικές ἀντιδράσεις που καλύπτουν ὅλη τή σειρά τοῦ ἄγχους, τῆς και τάθλιψης καί τῶν τάσεων πρὸς αὐτοκαταστροφή 53. Ἡ αὐτοεξέταση ὑποχωρεῖ, ἂν τὸ νευρωτικό ἄτομο ἐπιμένει να διατηρεῖ τή συμπεριφορά του, ἀρνούμενο κάθε ἀλλαγής. Το σημαντικότερο ἄμεσο ἀποτέλεσμα που προκύπτει ἀπό τήν «προσκόλληση» στά αἰσθήματα ἐνοχῆς εἶναι ἡ συμπόρευση μέ τίς τύψεις για μιά ὀρθή θεραπεία τῆς ἀτομικότητας 55.
Ἀβεβαιότητες καί τύψεις προβάλλουν ἐπίσης ἀπό τή συνείδηση, οἱ ὁ-ποῖες καθίστανται πρωτογενώς βαρύνουσες. Ὅταν βιώνεται ἡ ἐνοχή, ἡ συνείδηση «συλλαμβάνεται» σε κατάσταση ταραχῆς. Καλεῖ τό νευρωτικό ἄτομο να «λάβει στά σοβαρά» τά σφάλματα καί τή λανθασμένη συμπεριφορά του, χωρίς ὅμως να προσδίδει ἀκριβεῖς διαστάσεις στά γεγονότα που 10 προκύπτουν ἀπό τά λάθη αὐτά. Συμβουλεύει τὸν ἄνθρωπο νὰ ἐνσκήπτει ἐσωτερικά καί ν' ἀνακαλύπτει τὰ παραπτώματά του, προσπαθώντας να τα ξεπερνά μέ σωστό τρόπο. Γιά νά κατορθώνεται αὐτό, πρέπει νά μήν «άποζητεῖ» λύσεις σε νευρωτικές ἀντιδραστηριότητες 56. Ο τομέας πού χαρα κτηρίζεται ἰδιαίτερα ἐνοχικός, ἴσως μάλιστα μέ τά περισσότερα αἰσθήμα-τα ἐνοχῆς, εἶναι ἡ σεξουαλικότητα 57.
1.3.3 Ὑγιής Συνείδηση
Μιά ὑγιής συνείδηση προκύπτει ἀπό τήν ὁλοκληρωμένη λειτουργία τῶν αἰσθημάτων ἐνοχῆς καί ἀπό τήν «ἀκολουθία» τοῦ νευρωτικοῦ στις νύξεις τους. Ἀντιπροσωπεύει τὴν ἀντίδραση τοῦ ἀληθινοῦ ἑαυτοῦ γιὰ ὑγιῆ ἀνάπτυξη. Ἡ Horney πιστεύει πώς ἡ ὑγιής συνείδηση ἐκφράζει μία ἀπό τίς κυριότερες ἐγγυήσεις ἀπεγκλωβισμοῦ ἀπό νευρωτικές συμπλεγματικές καταστάσεις 68.
1.4 Ἡ Ἀλήθεια
Ἡ κυριότερη προϋπόθεση στήν ἀξία τῆς ἀλήθειας γιά μιά οὐσιαστική ὁμαλοποίηση τῆς ἐσωτερικῆς ζωῆς λανθάνει στήν προσπάθεια τοῦ νευρωτικοῦ νὰ ἀποδέχεται τα σφάλματα καί τίς ἀδυναμίες του καί ν᾿ ἀναλαμβάνει την «πικρή διαδικασία» κάθαρσης τοῦ ἑαυτοῦ ἀπό ἐμπειρίες πού δέν ἀντιπροσωπεύουν τήν ἀτομικότητα στην πορεία τῆς ζωῆς 50. Ἡ διαδικασία αὐτὴ ἐπιτυγχάνεται μέσῳ τῆς διάθεσης τοῦ ἀτόμου να διάγει κατά μόνας.
Ἡ ἐπιθυμία νὰ εἶναι κάποιος «μόνος», μέ σκοπό τήν ἐξακρίβωση τῶν ἐσωτερικών του συγκρούσεων, δέν μπορεῖ νά θεωρηθεί σε καμμιά περίπτωση νευρωτική. Ὅταν ἡ συχνή ἐπαφή μέ ἄλλους προκαλεῖ «ἀνυπόφορο» έσωψυχικό ἄγχος στο ἄτομο, καί ἡ κατά μόνας διαβίωση ἐμφανίζεται ὡς ἡ βασικότερη ὁδός ἀποφυγῆς αὐτῆς τῆς ἐπαφῆς, τότε ἡ ἐπιθυμία τοῦ ἀτόμου γιά ἀπομόνωση ὑπογραμμίζει ἀποστασιοποίηση ἀπό τή νεύρωση, διότι ἀποσκοπεῖ στη λειτουργικότερη «ἀπελευθέρωση» τῶν δημιουργικῶν δυναμικῶν, ἐνεργειών καί δομῶν, πού μαρτυρούν λειτουργικότερη συνύπαρξη μέ τό περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο ζεῖ καί κινεῖται. Ἡ ἀπομόνωση αὐτή δέν πρέπει να εξετάζεται ὡς ἔλλειψη ἐπαφῆς πρός τούς ἄλλους ἤ διάθεση γιά ἀποξένωση ἀπ' αὐτούς, ἀλλά σχετίζεται μέ τήν ἐπιθυμία να βρίσκεται σε ἀπόσταση ἀπό ἐκείνους, ὥστε νὰ αὐτονομείται ἐσωτερικά καί νά ἱκανώνεται στη διάθεση να διορθώνει τίς σχέσεις μέ τόν ἑαυτό καί τοὺς ἄλλους.
Ἡ ἀνακάλυψη τῆς ἀλήθειας δέν ἐπισημαίνεται ἁπλά ὡς παράγοντας άν ναβάθμισης τῆς ἀτομικότητας, μά εἶναι ταυτόχρονα καί θεραπευτικός και ταλύτης. Ἡ θεραπευτική διαδικασία ἀποδεικνύεται συνυφασμένη με κάθε ἀλήθεια, ὑποδαυλίζοντας δρομολογήσεις νευρωτικῶν διαταραχῶν. Ὅσο αὐτό λαμβάνει χώρα, τόσο πιό διαρκής χαρακτηρίζεται ἡ θεραπευτική προσπά θεια. Ἀκόμη κι ἄν ἐπικρατήσουν συνθῆκες νευρωτικῶν δυσλειτουργιῶν, ἡ ἀνακάλυψη τῆς ἀλήθειας συνεχίζει τή δράση της ὡς προάγγελος ἐπίλυσης τῆς προβληματικῆς τοῦ ἀτόμου. Στήν περίπτωση πού ὁ νευρωτικός δέν ἀντι-λαμβάνεται τὴν ἀλήθεια, μπορεῖ παρόλα αὐτά νὰ ἀποκτᾶ τὴν ἐμπειρία της, κερδίζοντας σε δυναμισμό πού ὁδεύει σε «δικλείδες ἀσφάλειας» τήν ἀτομικότητα 61.
Ὅταν ἕνα νευρωτικό ἄτομο φθάσει στήν ἀνακάλυψη τῆς ἀλήθειας για τὸν ἑαυτό του, καταπολεμᾶ κάθε προσπάθεια διαφυγῆς καί ἀντίστασης, οἱ ὁποῖες λειτουργοῦν μέσῳ ἀναστολῶν – βιώνοντας ἔτσι ἐποικοδομητικά τή δύναμη τῆς ἀλήθειας 62.
Ἡ ἐσωτερική παρόρμηση τοῦ νευρωτικοῦ ν᾿ ἀνακαλύπτει τὴν ἀλήθεια ἀντιστοιχεῖ στήν ἐπιδίωξη για ἑνότητα καί ἀρετή· δέν συνιστᾶ κάποιο μυστικό πόθο, ἀλλά ὑπογραμμίζεται ἀπό τήν πρακτική ἀναγκαιότητα ν' άποτελεῖ ὁ ἄνθρωπος λειτουργικό μέλος τῆς ζωῆς 63. Εἶναι γεγονός πώς ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴν τάση να πιστεύει σε κάτι, κι αὐτό τό κάτι εἶναι μόνο ἡ Ἀλήθειας.
1.5 Ἀληθινή Ανεξαρτησία
Γιά νά κατορθώνει τό νευρωτικό ἄτομο ἀληθινή ἐσωτερική ἀνεξαρτη-σία, χρειάζεται να καθιστᾶ τὸν ἑαυτό ἱκανό νὰ ἀνέρχεται στὰ ἐπίπεδα τῶν προσωπικῶν ἀξιῶν καί νὰ τὰ καλλιεργεῖ στήν ἰδιωτική ζωή 65. Αὐτό σημαίνει ὅτι τὸ ἄτομο κατανοεῖ ποιές ἐπιλογές ὀφείλει ν' ἀπορρίπτει καί ποιές μεθόδους νά υἱοθετεῖ, ὥστε νὰ ἐπιτυγχάνει τὴν ἐσωτερική ὑγεία.
Ἡ ἀληθινή ἀνεξαρτησία προκύπτει ἀπό τό ξεπέρασμα τῶν ἀρνητικῶν παραγόντων πού ἐπισκιάζουν τή ζωή τῆς ἀτομικότητας. Ὁ ἄνθρωπος διδά-σκεται νά μήν περιμένει τίποτα ἀπό τούς ἄλλους, νά μήν τούς κατηγορεί, κα-θώς καί νά τούς θεωρεῖ ὡς ὑπάρξεις μέ ξεχωριστές ἀνάγκες, ἔστω κι ἄν αὐτές χαρακτηρίζονται ἀπό ἐλλείψεις 66.
Στη σχέση μέ τούς ἄλλους μαθαίνει να σέβεται τίς ἰδιαιτερότητες καί τά δικαιώματά τους. Μέλημά του ἀποδεικνύεται ἡ ἀνάγκη γιὰ ὑγιῆ ἀτομικότητα, ἡ ὁποία θά θέτει βάσεις ὀρθῆς ἀμοιβαιότητας πρός ἐκείνους 67.
Το νευρωτικό ἄτομο χρειάζεται να συνειδητοποιεῖ πώς ἀνεξαρτησία δέν εἶναι νὰ κάνει κάποιος ὅ,τι θέλει ἤ νά εἶναι ἀπαιτητικός καί ἐκκεντρικός. Κυνισμός στη ζωή καί ἔλλειψη συμμόρφωσης πρός ἤθη καί κανόνες δέν κάνουν τὸν ἄνθρωπο ἀνεξάρτητο. Ἀπεναντίας τὸν ἐγκλωβίζουν ἀκόμη περισσότερο. Μελετώντας ὁ ἄνθρωπος τήν κοινωνία καί τὰ ἔθιμα, διακρίνει το σωστό καί δέν ἀναπαύεται στη νεύρωση ὡς λύση. Ἡ ἀνεξαρτησία πηγάζει ἀπὸ τὴν ἀποδοχή τῶν ἄλλων, ἐνῶ ὑποδεικνύει στο νευρωτικό ἄτομο νὰ ἐπωμίζεται μὲ ὑπευθυνότητα ὅτι τό προοδεύει, ὥστε νά καθοδηγεῖται σε ἐσωψυχική εἰρήνη 68.
Σημειώσεις:
29. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 230.
30. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
31. Το ὑπερεγώ ἀνήκει στό ἀσυνείδητο μέρος τοῦ ψυχικοῦ μηχανισμοῦ. Ἀποτελεσμα-τοποιεῖται ὅταν ἀπελευθερώνονται αἰσθήματα ἐνοχῆς. Ὡς λειτουργία ἐνσωματώ νει τίς τύψεις ἐναντίον πράξεων που ἔβλαψαν τή συνείδηση, εἴτε μετά ἀπό προειδοποίηση πρός τό άτομο εἴτε προστατεύοντάς το από παρόντες ἢ ἐπερχόμενους κιν-δύνους. Feminine psychology. New York 1967, σ. 180.
32. Το ἐγώ συνιστᾶ μηχανισμό ἐλέγχου τῆς ψυχικής δόμησης. Ὀργανώνει καί συνθέτει τις συνειδητές λειτουργίες. Feminine psychology, New York 1967, σ. 180.
33. Υπό τον ὅρο ἠθικό μαζοχισμό ἡ Horney έννοεῖ ἕνα εὐνοημένο καί θυματοποιημέ-νο συναίσθημα, ὅπου ὁ νευρωτικός ἀποδέχεται κάθε δραστηριότητα σε σχέση πρός τίς ἐσωτερικές του υπαγορεύσεις, ὥστε νὰ αὐτοτιμωρεῖται. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 54 καί 214.
34. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 258.
35. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 237.
36. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 185.
37. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 230.
38. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 220.
39. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 220.
40. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 232.
41. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 232.
42. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 232.
43. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 52.
44. The neurotic personality of our time, New York 1937, σσ. 234-236.
45. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 75.
46. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
47. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 231.
48. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 181.
49. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 15.
50. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 255.
51. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 246.
52. Selfanalysis, New York 1942, σ. 36.
53. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 74.
54. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 74.
55. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 15.
56. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
57. Feminine psychology, New York 1967, σ. 237. Ή Horney ἀντιπαραβάλλει ἐδῶ ἕνα στίχο τοῦ Friedrich Schiller: Es sind nicht alle frei, die ihre Ketten spotten (Ὅλοι ὅσοι κοροϊδεύουν τίς ἁλυσίδες τους, δέν σημαίνει ὅτι εἶναι καί ἐλεύθεροι), ἐπιθυμώντας νὰ ὑποδείξει πώς, ἄν καί ἡ σεξουαλικότητα θεωρείται φυσιολογική κατάσταση, πα-ρόλα ταῦτα ἐμπεριέχει σοβαρά αἰσθήματα ἐνοχῆς.
58. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
59. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 364.
60. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 73. Τό πατερικό λόγιο φεύγε καί σώζου εἶναι χαρακτηριστικό τῆς ψυχαναλυτικῆς αὐτῆς τοποθέτησης τῆς Horney. Ἀναβιβάζει τὸν ὅρο τῆς μόνωσης σε βαθμίδα ἀρετῆς, διότι διευκρινίζει τήν «ἐσωτερική ψυχοπνευματική ἀσυνέχεια» ὡς ἐρεισματικά ἀλλοπρόσαλλη καί ἀποδεικνύει τὴν ἐρημία ὡς «ἀπασφαλιστικό» παράγοντα ὑγιῶν ἐκδηλώσεων ἐσωτερικότητας.
61. Selfanalysis, New York 1942, σ. 32.
34. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 258.
35. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 237.
36. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 185.
37. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 230.
38. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 220.
39. New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 220.
40. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 232.
41. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 232.
42. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 232.
43. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 52.
44. The neurotic personality of our time, New York 1937, σσ. 234-236.
45. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 75.
46. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
47. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 231.
48. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 181.
49. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 15.
50. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 255.
51. The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 246.
52. Selfanalysis, New York 1942, σ. 36.
53. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 74.
54. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 74.
55. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 15.
56. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
57. Feminine psychology, New York 1967, σ. 237. Ή Horney ἀντιπαραβάλλει ἐδῶ ἕνα στίχο τοῦ Friedrich Schiller: Es sind nicht alle frei, die ihre Ketten spotten (Ὅλοι ὅσοι κοροϊδεύουν τίς ἁλυσίδες τους, δέν σημαίνει ὅτι εἶναι καί ἐλεύθεροι), ἐπιθυμώντας νὰ ὑποδείξει πώς, ἄν καί ἡ σεξουαλικότητα θεωρείται φυσιολογική κατάσταση, πα-ρόλα ταῦτα ἐμπεριέχει σοβαρά αἰσθήματα ἐνοχῆς.
58. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 131.
59. Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 364.
60. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 73. Τό πατερικό λόγιο φεύγε καί σώζου εἶναι χαρακτηριστικό τῆς ψυχαναλυτικῆς αὐτῆς τοποθέτησης τῆς Horney. Ἀναβιβάζει τὸν ὅρο τῆς μόνωσης σε βαθμίδα ἀρετῆς, διότι διευκρινίζει τήν «ἐσωτερική ψυχοπνευματική ἀσυνέχεια» ὡς ἐρεισματικά ἀλλοπρόσαλλη καί ἀποδεικνύει τὴν ἐρημία ὡς «ἀπασφαλιστικό» παράγοντα ὑγιῶν ἐκδηλώσεων ἐσωτερικότητας.
61. Selfanalysis, New York 1942, σ. 32.
62. Selfanalysis, New York 1942, σ. 254. Ἡ ἔννοια τῆς ἀντίστασης κατά τή Horney άντα-νακλᾶ στο σύνολο τῶν ἐνδιαφερόντων καί ἐπιθυμιῶν τοῦ νευρωτικοῦ νὰ «παραι-τεῖται» – νὰ ἀποσύρεται δηλ. ψυχονευρωτικά ἀπό τήν προσπάθεια γιά ὀρθὴ ἀντιμετώπιση τῶν συγκρούσεών του, ἀκόμη κι ἄν «ἐπιδεικνύει» τή διάθεση ὅτι «άγωνίζεται» πραγματικά ἐναντίον αὐτῶν – ἀπό τή «συμπεριφορά» πάλης ἀπέναντι σε κάθε νευρωτική διαταραχή, σ. 108. Οἱ ψυχαναλυτικοί ὁρισμοί τῆς ἀντίστασης και παραίτησης ἐδῶ, δέν διευκρινίζουν τίς ἀντίστοιχα ψυχαναλυτικές ὁριοθετήσεις τῶν ἐννοιῶν: «ἐμπόδιση ἀπό πλευρᾶς τοῦ ἀναλυόμενου ὅσον ἀφορᾶ τὴν προσπάθεια γιά προσπέλαση στη σφαίρα τοῦ ἀσυνειδήτου – an obstruction of the analysand towards undertaking the effort to gaining access to his unconscious» - βλ. Laplance-Pontalis, The Language of Psychoanalysis (The Hogarth Press, London 1973), Karmac Books, London 1988, σ. 394 – καί «στάση συγκατάνευσης ἀπομάκρυνσης ἀπό τήν προσπάθεια τοῦ «καλοῦ ἀγώνα», ἀποδεχόμενος ὁ νευρωτικός μέ «συγκεχυμένα» ἀρνητικά συναισθήματα τή «μοίρα» του – an attitude of acquiescence, a giving up of the <<good fight>> and accepting, with vague negative feelings, one's fate» - βλ. Reber, The Penguin Dictionary of Psychology, Penguin Books, London 1985, σ. 641· ὅπως αὐ-τές ἑρμηνεύονταν καί συνεχίζουν να ἑρμηνεύονται γενικά στίς διάφορες ψυχολογι-κές θεωρίες, μά χαρακτήρες ὅπως «σθεναρότητα» καί «ἀποπομπή» (πρβλ. σχετι-κά The Penguin Dictionary... σσ. 641-642, στόν ὅρο dynamic resignation πού ἐγκαινιά-ζει ή Horney) κατά τῶν δυσλειτουργικῶν διαστάσεων τοῦ νευρωτικοῦ φαινομένου.
Ἡ ἀνοικοδομητική ἀξία τῆς ἀλήθειας ἐγείρεται ὡς ἀντίρροπος πόλος ἀπέναντι σε ἐξισχύσεις που προξενοῦν τέτοιες διαταραχές, σ. 245.
Ἡ ἀντίσταση εἶναι σημαντική ἔννοια γιὰ τὴν ψυχαναλυτική θεωρία τῆς Horney, καί θά συζητηθεῖ ἀργότερα στο τρίτο κεφάλαιο τῆς παρούσας μελέτης, ὅπου καί θα διαπιστώσουμε νά τή θεωρεῖ ὡς ἀξιοσημείωτο θεραπευτικό παράγοντα γιά τόν ἔλεγχο τῶν νευρώσεων.
63. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 56.
64. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 52.
65. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 241.
66. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 202.
67. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 241.
68. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 202.
Ἡ ἀνοικοδομητική ἀξία τῆς ἀλήθειας ἐγείρεται ὡς ἀντίρροπος πόλος ἀπέναντι σε ἐξισχύσεις που προξενοῦν τέτοιες διαταραχές, σ. 245.
Ἡ ἀντίσταση εἶναι σημαντική ἔννοια γιὰ τὴν ψυχαναλυτική θεωρία τῆς Horney, καί θά συζητηθεῖ ἀργότερα στο τρίτο κεφάλαιο τῆς παρούσας μελέτης, ὅπου καί θα διαπιστώσουμε νά τή θεωρεῖ ὡς ἀξιοσημείωτο θεραπευτικό παράγοντα γιά τόν ἔλεγχο τῶν νευρώσεων.
63. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 56.
64. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 52.
65. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 241.
66. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 202.
67. Our inner conflicts, New York 1945, σ. 241.
68. Are you considering psychoanalysis, New York 1986, σ. 202.
Συνεχίζεται με:
1.6 Ὁ Γνήσιος Ἑαυτός
1.6 Ὁ Γνήσιος Ἑαυτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου