Θεολογικοὶ προβληματισμοὶ ἐπὶ σπανίων Παλαιολόγειων ἀπεικονίσεων τῆς Ἁγίας Τριάδος. Πρὸς ἕνα «ὀρθόδοξο Filioque»; (2)

 Πηγή: Περιοδικικό ΘΕΟΛΟΓΙΑ 96,3 (2025) 79-100*

Ἀγαθαγγέλου Σίσκου**

ΙΙ. Ἡ ἐμφάνιση ἀνθρωπόμορφων Παλαιολόγειων ἀπεικονίσεων τῆς Ἁγίας Τριάδος

Παράλληλα μὲ τὴν ὁλοκλήρωση καὶ τὴν κυκλοφορία τῆς ἑλληνικῆς μεταφράσεως τοῦ Πλανούδη τοῦ De Trinitate καὶ τὴν ἀσκηθεῖσα ἑνωτικὴ πολιτικὴ τοῦ αὐτοκράτορα Μιχαὴλ Η΄ Παλαιολόγου, ἰδιαίτερο θεολογικὸ ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ ἐμφάνιση νέων εἰκονογραφικῶν τύπων τῆς Ἁγίας Τριάδος, χρονολογούμενων ἀπὸ τὸ δεύτερο ἥμισυ τοῦ 13ου ἕως καὶ τὸν 14ο αἰῶνα. Τρεῖς ἀσυνήθιστες καὶ σπάνιες ἕως τὸν 13ο αἰῶνα ἀνθρωπόμορφες ἁγιοτριαδικές παραστάσεις, ποὺ παραπέμπουν στὴν ἑρμηνευτικὴ εἰσήγηση ἑνός «ὀρθοδόξου Filioque» τῆς οἰκονομικῆς προόδου τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐντοπίζονται στη μνημειακή τοπογραφία τῆς πρωτόθρονης ἐπισκοπῆς τῆς Καστορίας τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀχριδῶν10, ἐπαρχία ἡ ὁποία ἱστορικὰ ὑπῆρξε τὸ μεταίχμιο μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως11. Ἂν καὶ εἶναι δύσκολο νὰ ἐπιβεβαιωθεῖ ἡ πιθανὴ προέλευση τῶν σπανίων αὐτῶν εἰκονογραφικῶν τύπων ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη, οἱ ἀποδιδόμενες στὸ δεύτερο ἥμισυ τοῦ 13ου αἰῶνος ἀπεικονίσεις τῆς οἰκονομικῆς Ἁγίας Τριάδος δύνανται νὰ συνδεθοῦν μὲ τὴν κυκλοφορία τῆς ἑλληνικῆς μεταφράσεως τοῦ Πλανούδη τοῦ De Trinitate τοῦ Αὐγουστίνου, ἀπὸ τὴν ὁποία ἐμφανῶς ἐμπνέεται ἡ θεματολογία τους. Ἐπίσης, ἐντοπίζονται σὲ μία περιοχή, ἡ ὁποία συνδέθηκε μὲ τὴ δυναμικὴ παρουσία καὶ τὴν ἔντονη δραστηριότητα τοῦ ἑνωτικοῦ αὐτοκράτορος Μιχαὴλ Η΄ Παλαιολόγου12. Ἡ ἀποδιδόμενη στὸν 14ο αἰῶνα ἐπίσης οἰκονομικὴ παράσταση τῆς Ἁγίας Τριάδος μπορεῖ νὰ συνδεθεῖ μὲ τὴ μετακειμενικὴ χρήση τῆς ἐν λόγῳ μεταφράσεως ἀπὸ τὸν Γρηγόριο Παλαμᾶ στὰ ἔργα του, ἡ τιμὴ καὶ εὐλάβεια πρὸς τὸ πρόσωπο τοῦ ὁποίου ἦταν διαδεδομένη κατὰ τὴν περίοδο ἐκείνη στην Καστοριά.

Ἡ Παλαιολόγεια ἀνθρωπόμορφη παράσταση τῆς Ἁγίας Τριάδος, ποὺ βρίσκεται στὸ κλειδὶ τῆς κεντρικῆς καμάρας τοῦ ἐσωνάρθηκα τοῦ Ἁγίου Γεωργίου Ομορφοκκλησιᾶς Καστοριᾶς, ἀνάγεται στὸ β΄ ἥμισυ τοῦ 13ου αἰῶνος13. Ὁ καθήμενος σὲ Παλαιολόγειο θρόνο Παλαιὸς τῶν ἡμερῶν εὐλογεῖ μὲ τὰ δύο χέρια, φέροντας λευκό χιτῶνα καὶ λευκὸ ἱμάτιο, εὑρισκόμενος μέσα σὲ κυκλική δόξα διαβαθμισμένης φωτεινότητας. Ἀπὸ τὴ δεξιὰ αὐχενικὴ περιοχή φύεται ἡ κεφαλὴ τοῦ Ἐμμανουὴλ καὶ ἀπὸ τὴν ἀριστερὴ τῆς περιστερᾶς. Τὸ περιβεβλημένο ἀπὸ ἕνα τρίλοβο φωτοστέφανο τρικέφαλο συνοδεύεται ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή: I(HCOY)C /X(РІСТО)С.

Παρατηρήθηκε ἀπὸ τὴν ἀρχαιολόγο Μ. Παϊσίδου ὁ πιθανὸς συσχετισμός τῆς παραστάσεως αὐτῆς μὲ κάποιο ἀγνοούμενο εἰκονογραφικό πρότυπο χειρογράφου, ὅπως ἐπίσης εὔστοχα τονίστηκε ἡ βυζαντινή προέλευση τοῦ προτύπου καὶ ἀποδόθηκε στὴ θεολογικὴ ἀλληλεπίδραση μεταξύ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως κατὰ τὸν 13ο αἰῶνα, στη Σύνοδο δηλαδὴ τῆς Λυών (1272-1274)14. Ἐν τούτοις, ἀπὸ τὴν ἴδια ἀρχαιολόγο ἐσφαλμένα θεωρήθηκε πιθανὴ ἡ ἐπιλογὴ τοῦ εἰκονογραφικοῦ τύπου ὡς ἰδεολογικοῦ μανιφέστου ἐναντίον τῶν λατινοφίλων μεταξὺ τοῦ 1270-1280, χωρὶς δυστυχῶς νὰ συσχετισθεῖ μὲ τὴν ὁλοκλήρωση καὶ κυκλοφορία τῆς ἑλληνικῆς μεταφράσεως τοῦ De Trinitate τοῦ Αὐγουστίνου ποὺ ἐκπόνησε ὁ Πλανούδης.

Ἡ Παλαιολόγεια ἀνθρωπόμορφη παράσταση τῆς Ἁγίας Τριάδος, ποὺ βρίσκεται στὸν θόλο τοῦ ἐσωνάρθηκα τῆς Παναγίας Κουμπελίδικης Καστοριᾶς, ἀνάγεται ἀπὸ τὴ σύγχρονη ἀρχαιολογικὴ ἔρευνα μεταξί τῶν ἐτῶν (1260-1280)15. Περιβεβλημένος ὁ Παλαιὸς τῶν Ἡμερῶν τὸ φωτοστέφανο μὲ ἐγγεγραμμένο σταυρό, ποὺ στὶς κεραίες φέρει τὴν ἐπιγραφή: Ο ΩΝ, κάθεται σὲ ἐρυθρόχρωμο τόξο μέσα σὲ ὡοειδή πρασινωπὴ δόξα (mandorla) φέροντας λευκό χιτῶνα καὶ ἰῶδες ἱμάτιο, συνοδεύεται ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή: Ο ΠΑΤΗΡ ΥΙΟΣ καὶ κρατεῖ ἀπὸ τοὺς ὤμους στὴν ἀγκαλιά του τὸν Σαρκωμένο Υἱὸ καὶ Λόγο τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχει μακριὰ καστανὰ μαλλιὰ καὶ γένια. Περιβεβλημένος παρομοίως ἀπὸ φωτοστέφανο, φέρει λευκό χιτῶνα, μπλὲ ἱμάτιο καὶ συνοδεύεται ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή: I(HCOY)C X(PICTO)C / Ο Θ(ΕΟ)Σ ΗΜΩΝ, βαστάζοντας σὲ σειρὰ προόδου ἕνα φωτεινό μετάλλιο μέσα στὸ ὁποῖο ἀναπαριστᾶται τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ὑπὸ μορφὴ περιστερᾶς, συνοδευόμενο ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή: ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟ ΑΓΙΟΝ.

Ἡ προσεκτικὴ ἐξέταση μιᾶς ἰδιαίτερα ἀσυνήθιστης καὶ πρωτότυπης γιὰ τὸ γ' τέταρτο τοῦ 14ου αἰῶνος ἀνθρωπόμορφης ἀπεικονίσεως τῆς Ἁγίας Τριάδος τοῦ Ἁγίου Νικολάου Τζώτζα Καστοριᾶς, ποὺ βρίσκεται στὴν ἀετωματικὴ ἀπόληξη τοῦ ἀνατολικοῦ τοίχου τοῦ κυρίως ναοῦ καὶ ἀνάγεται ἀπὸ τὴ σύγχρονη ἀρχαιολογικὴ ἔρευνα μεταξὺ τῶν ἐτῶν (1360-1365)16, ἀποδεικνύει τὸ ὑψηλὸ θεολογικὸ ἐπίπεδο τοῦ παραγγελιοδότη καὶ τοῦ ζωγράφου, ὅπως ἐπίσης καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ κείμενα ἐπιβεβαιώνονται ἀπὸ τὰ ἀντικείμενα.

Ἡ ἐν λόγῳ παράσταση ἀποτελεῖ σύνθεση τῶν θεμάτων τῆς Βασιλικής Δεήσεως καὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος σὲ ὁριζόντια διάταξη τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καθημένων σὲ σύνθρονο, τὸ ὁποῖο περιβάλλεται ἀπὸ ἀκτινωτὴ δόξα καὶ πλαισιώνονται ἀριστερὰ ἀπὸ τὴν Παναγία καὶ δεξιὰ ἀπὸ τὸν Ἰωάννη Πρόδρομο. Στὸ κέντρο τῆς εἰκονογραφικῆς συνθέσεως εὑρίσκεται ὁ Παλαιὸς τῶν Ἡμερῶν καὶ εὐλογεῖ μὲ τὸ δεξί χέρι φέρον-τας λευκό χιτῶνα καὶ ἱμάτιο. Συνοδεύεται ἀπὸ τὴν ἐπιγραφὴ στὰ ἀριστερά: Ο ΠΑΛΕΟC ΤΩΝ ΗΜΕ/ΡΩΝ καὶ τὴ βραχυγραφία: I(HCOY)C / X(PICTO)C στο φωτοστέφανο μὲ ἐγγεγραμμένο σταυρό, ποὺ στὶς κεραίες του φέρει τὴν ἐπιγραφή: Ο ΩΝ. Στὸν βραχίονα τοῦ δεξιοῦ του χεριοῦ εἰκονίζεται καθήμενο τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, ὑπὸ μορφὴ περιστερᾶς, μὲ τὴν ἐπιγραφή: ΤΟ ΠΑΡΑΚΛΗ/ΤΟΝ ΠΝ(ΕΥΜ)Α καὶ τὴ βραχυγραφία ἐπίσης I(HCOY)C / X(PICTO)C πάνω ἀπὸ τὸ φωτοστέφανο. Δεξιὰ τοῦ Παλαιοῦ τῶν Ἡμερῶν εἰκονίζεται ὁ Σαρκωμένος Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ μὲ Παλαιολόγειο αὐτοκρατορικό σάκο, εὐλογεῖ μὲ τὸ δεξί χέρι κρατώντας στὸ ἀριστερὸ ἀνοικτὸ εὐαγγέλιο, στὸ ὁποῖο ἀναγράφεται ἡ ἐπιγραφή: ΔΕΥΤΕ ΟΙ ΕΥΛΟΓΗΜΕΝΟΙ καὶ συνοδεύεται ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή: Ο ΒΑΣΙΛΕΥ/Σ ΤΟΝ ΒΑCΙΛΕ/ΒΩΝΤΩΝ καὶ τὴ βραχυγραφία: I(HCOY)C/X(PICTO)C στὸ φωτοστέφανο μὲ ἐγγεγραμμένο σταυρό, ποὺ στὶς κεραίες του φέρει τὴν ἐπιγραφή: Ο ΩΝ. Δεξιά του ἀναπαριστᾶται ἡ Θεοτόκος μὲ Παλαιολόγειο αὐτοκρατορικὸ ἱμάτιο δεομένη σὲ στάση τριῶν τετάρτων. Ἀριστερὰ τοῦ Παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν ἀναπαριστᾶται ὁ Ἰωάννης Πρόδρομος, ἐπίσης δεόμενος σὲ στάση τριῶν τετάρτων. Ἡ σύνθεση όλοκληρώνεται μὲ τὴν μικρογραφικὴ ἀπεικόνιση δύο προφητῶν σὲ προτομὴ στὶς γωνίες δεξιὰ καὶ ἀριστερά, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ὁ εἰκονιζόμενος πίσω ἀπὸ τὸν Ἰωάννη Πρόδρομο ταυτίζεται μὲ τὸν προφήτη Δανιήλ17. Ἡ εἰκονογραφική σύνθεση συνοδεύεται ἀπὸ τὴν ἐπιγραφή: Η ΑΓΙΑ / TΡIAC στὴν ἀετωματικὴ ἀπόληξη τῆς συνθέσεως, ὅπου παρεμβάλλεται ἕνα κρυμμένο χερουβείμ μαζὶ μὲ ἄλλα δύο ὅμοια δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ τοῦ θρόνου.

H OΡΘΟΔΟΞΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΣ ΚΑΝΕΙ ΛΟΓΟ ΓΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΟΧΙ ΓΙΑ ΠΡΟΟΔΟ ΠΟΥ ΠΑΕΙ ΑΛΛΟΥ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ. Ο ΙΔΙΟΣ ΟΡΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΧΑΡΙΝ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Η ΑΙΔΙΟΣ ΤΡΙΑΔΑ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΥΜΕΩΝ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ.

Σημειώσεις

10. Sashka Bogevska, "The Holy Trinity in the Diocese of the Archbishopric of Ohrid in the second half of the 13th century", Patrimonium 10 (2012), σσ. 143-177.
11. Γνωστό τυγχάνει τὸ ἐγχείρημα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρώμης νὰ ἐπεκτείνει τὴ δικαιοδοσία της στη Βαλκανικὴ παρὰ τὴν τελικὴ ὑπαγωγὴ τοῦ Ἰλλυρικοῦ στὴν Ἐκκλησία τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καθὼς ἀπὸ τὸ 1208 ἕως τὸ 1432 καταγράφεται δραστηριότητα Λατίνων ἐπισκόπων στην Καστοριά βλ. G. Fedalto, La Chiesa latina in Oriente, vol. II: Hierarchia latina Orientis, [SR 3], Verona 1976, σσ. 70-71.
12. Sashka Bogevska, "The Holy Trinity in the Diocese of the Archbishopric of Ohrid in the second half of the 13th century", δ.π., σσ. 171 κ.ε., 175.
13. Μελίνα Παϊσίδου, «Ἡ ἀνθρωπόμορφη Αγία Τριάδα στὸν Ἅγιο Γεώργιο τῆς Ομορφοκκλησιάς Καστοριάς», στο: Κατερίνα Καλαμαρτζή-Κατσαρού Σαπφώ Ταμπάκη (επιμ.), Αφιέρωμα στη μνήμη τοῦ Σωτήρη Κίσσα, έκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2001, σσ. 373-394- Ἰω. Σίσιος, «Ο Παλαιὸς τῶν ἡμερῶν ὡς ξε χωριστὴ εἰκονογραφική σύλληψη τοῦ ζωγράφου Ονουφρίου στην Καστοριά», RTIEB 44 (2007), σσ. 537-547, ἐδῶ 544· ὁ ἴδιος, «Μία ἄγνωστη σύνθεση στὸν Ἅγιο Νικόλαο Τζώτζα Καστοριάς, συνένωση δύο σημαντικών θεμάτων τῆς Βασιλικῆς Δέησης καὶ τῆς Αγίας Τριάδας», στο: Κατερίνα Καλαμαρτζή-Κατσαρού – Σαπφώὼ Ταμπάκη (ἐπιμ.), Ἀφιέρωμα στη μνήμη τοῦ Σωτήρη Κίσσα, έκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2001, σσ. 511-536, ἐδῶ 528. Βλ. Εἰκ. 1, σ. 98.
14. Μελίνα Παϊσίδου, «Ἡ ἀνθρωπόμορφη Αγία Τριάδα στὸν Ἅγιο Γεώργιο της Ομορφοκκλησιᾶς Καστοριᾶς», δ.π., σσ. 390-392.
15. Χρυσάνθη Μαυροπούλου-Τσιούμη. Οἱ τοιχογραφίες του 13ου αι. στην Κουμπελίδικη τῆς Καστοριᾶς, ἐκδ. Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών, Θεσσαλονίκη 1973, σσ. 114-117. - S. Pelekanidis & M. Chatzidakis, Kastoria, Athènes 1985, σσ. 85-89- Ἰω. Σίσιος, «Ὁ Παλαιός τῶν Ἡμερῶν ὡς ξεχωριστὴ εἰκονογραφικὴ σύλληψη τοῦ ζωγράφου Ονουφρίου στην Καστοριά», ό.π., σ. 544· ὁ ἴδιος, «Μία ἄγνωστη σύνθεση στὸν Ἅγιο Νικόλαο Τζώτζα Καστοριάς, συνένωση δύο σημαντικῶν θεμάτων τῆς Βασιλικῆς Δέησης καὶ τῆς Ἁγίας Τριάδας», ὅ.π., σ. 528. Βλ. Εἰκ. 2, σ. 98.
16. Ε. Ν. Τσιγαρίδας Καστοριά. Κέντρο ζωγραφικής τὴν ἐποχὴ τῶν Παλαιολόγων (1360-1450), έκδ. Ἑταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2016, σσ. 79-80, 91-Ίω. Σίσιος, «Μία ἄγνωστη σύνθεση στὸν Ἅγιο Νικόλαο Τζώτζα Καστοριάς, συνένωση δύο σημαντικών θεμάτων τῆς Βασιλικής Δέησης καὶ τῆς Ἁγίας Τριάδας», ό.π., σσ. 511-536. Βλ. Εἰκ. 3, σ. 99.
17. Ἐπειδὴ τὸ βιβλίο τοῦ Δανιὴλ στὴν Παλαιά Διαθήκη ἀναφέρεται στὸν Παλαιὸ τῶν Ἡμερῶν, ὅπως ἐπίσης καὶ τῆς Ἀποκαλύψεως στὴν Καινή Διαθήκη. Βλ. Δαν. 7. 9: «ἐθεώρουν ἕως ὅτε θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ παλαιὸς ἡμερῶν ἐκάθητο ἔχων περιβολὴν ὡσεὶ χιόνα, καὶ τὸ τρίχωμα τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ὡσεὶ ἔριον λευκὸν καθαρόν, ὁ θρόνος ὡσεὶ φλόξ πυρός»· 7, 13: «ἐθεώρουν ἐν ὁράματι τῆς νυκτὸς καὶ ἰδοὺ ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ ὡς υἱὸς ἀνθρώπου ἤρχετο, καὶ ὡς παλαιὸς ἡμερῶν παρῆν, καὶ οἱ παρεστηκότες παρῆσαν αὐτῷ»· 7, 22: «ἕως τοῦ ἐλθεῖν τὸν παλαιὸν ἡμερῶν, καὶ τὴν κρίσιν ἔδωκε τοῖς ἁγίοις τοῦ ὑψίστου, καὶ ὁ καιρὸς ἐδόθη καὶ τὸ βασίλειον κατέσχον οἱ ἅγιοι»· Ἀποκ. 1, 12-18: «Καὶ ἐπέστρεψα βλέπειν τὴν φωνὴν ἥτις ἐλάλει μετ᾿ ἐμοῦ· καὶ ἐπιστρέψας εἶδον ἑπτὰ λυχνίας χρυσᾶς, καὶ ἐν μέσῳ τῶν λυχνιῶν ὅμοιον· υἱὸν ἀνθρώπου ἐνδεδυμένον ποδήρη καὶ περιεζωσμένον πρὸς τοῖς μαστοῖς ζώνην χρυσᾶν· ἡ δὲ κεφαλὴ αὐτοῦ καὶ αἱ τρίχες λευκαὶ ὡς ἔριον λευκόν ὡς χιών καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ὡς φλὸξ πυρός, καὶ οἱ πόδες αὐτοῦ ὅμοιοι χαλκολιβάνῳ ὡς ἐν καμίνῳ πεπυρωμένης καὶ ἡ φωνὴ αὐτοῦ ὡς φωνὴ ὑδάτων πολλῶν, καὶ ἔχων ἐν τῇ δεξιᾷ χειρὶ αὐτοῦ· ἀστέρας ἑπτὰ καὶ ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ ῥομφαία δίστομος ὀξεῖα ἐκπορευομένη καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος φαίνει ἐν τῇ δυνάμει αὐτοῦ. Καὶ ὅτε εἶδον αὐτόν, ἔπεσα πρὸς τοὺς πόδας αὐτοῦ ὡς νεκρός, καὶ ἔθηκεν τὴν δεξιὰν αὐτοῦ ἐπ᾿ ἐμὲ λέγων· μὴ φοβοῦ· ἐγώ εἰμι ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος καὶ ὁ ζῶν, καὶ ἐγενόμην νεκρός, καὶ ἰδοὺ ζῶν εἰμι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων καὶ ἔχω τὰς κλεῖς τοῦ θανάτου καὶ τοῦ ἄδου».