Συνέχεια από: Πέμπτη 22 Ιανουαρίου 2026
Η ΝΕΥΡΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ KAREN HORNEY ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΓ. ΜΑΞΙΜΟΥ ΤΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ 5
Γεώργιος Βαρβατσούλιας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ
Κεφάλαιο Α΄
Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ
Στο κεφάλαιο αὐτό θὰ διαπραγματευθοῦμε τις θεωρήσεις στα ζητήματα πληρότητας, ἀπό πλευρᾶς Κaren Horney, γιὰ τὸν ἄνθρωπο, καὶ τις ἀπόψεις τοῦ ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, ὁ ὁποῖος συζητά στην ἀνθρωπολογία του θέματα ψυχοπνευματικῆς ὁλοκλήρωσης τῆς προσωπικότητας βάσει τῶν ὁποίων ὁ ἄνθρωπος ὑφίσταται οντολογικά.
Στο μέρος τῆς Karen Horney θά ἐξετάσουμε την τάση της νὰ μᾶς δώσει ἐπακριβεῖς καὶ σαφεῖς ἀναλύσεις που να σχετίζονται με την ψυχοσωματι κή σύνθεση τοῦ ἀνθρώπου, ὅταν αὐτή λειτουργεί σωστά. Το κεφάλαιο αὐτὸ δὲν πρόκειται νὰ εἶναι ἁπλὰ μιὰ εἰσαγωγική μελέτη ὅσον ἀφορᾶ τὰ στά-δια που θεωρεῖ ἡ Karen Horney ὡς ὁλοκληρωμένα γιὰ μιὰ ὑγιῆ ἐξέλιξη τοῦ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ θὰ εἶναι ταυτόχρονα και μια ἐμβριθής διερεύνηση τῶν σημείων που ἡ ἴδια προσεγγίζει ὡς ὑγιῆ. Στο κεφάλαιο αὐτό ἡ προσπάθειά μας θὰ ἑστιασθεῖ στο να επεξηγήσουμε κάθε ψυχολογική ἔννοια ποὺ ἡ ἴδια ἀνακρίνει, σύμφωνα πάντοτε με το ψυχαναλυτικό πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο ἀ-νήκουν.
Στο δεύτερο μέρος τοῦ κεφαλαίου θα συζητήσουμε τίς ἀνθρωπολογικές ἔννοιες τοῦ ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ. Στο μέρος αὐτό θ' ἀσχολη θοῦμε μὲ θεμελιώδη θέματα τῆς Μαξιμιανῆς ἀνθρωπολογίας, τὰ ὁποῖα ἐπισημαίνονται ἄκρως ἐνδιαφέροντα ὅσον ἀφορᾶ τὴν ψυχοσωματική ισορρο πία τοῦ ἀνθρώπου. Θα διερευνήσουμε τα στάδια τῆς πνευματικῆς ζωῆς που ὁδηγοῦν σὲ αὐτοαποκατάσταση και κοινωνία με τον Θεό. Τα στάδια τῆς πνευ-ματικῆς ζωῆς ἀναφέρονται στη δομή τοῦ ἀνθρώπου ὡς ὀντολογικό γεγο νός. Ἡ δομή αὐτή ἐπιβεβαιώνει κάθε μέρος τῆς πνευματικῆς ζωῆς ὡς φυσικά-τιθέμενο συστατικό στοιχεῖο τοῦ ψυχοπνευματικοῦ ἀνθρώπου. Στο μέ ρος αὐτὸ πρόκειται επίσης νὰ κατανοήσουμε τον προβληματισμό κατά πό σο ὁ ἄνθρωπος μπορεί να βιώνει ολοκληρωμένη στην οντότητά του την ένό τητα ψυχῆς καὶ σώματος, καθώς καὶ πῶς ἡ ἀνθρωπολογία τοῦ ἁγίου Μαξίμου «δένει» με τις χριστιανικές μεταφυσικές προοπτικές.
Το πρώτο κεφάλαιο θα κλείσει με συγκριτική μελέτη, στην οποία θα συγκρίνουμε τις ψυχαναλυτικές ἔννοιες τῆς Karen Horney μὲ τις ἀνθρωπολογικές ερμηνείες τοῦ ἁγίου Μαξίμου.
1.
Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ KAREN HORNEY
Η ολοκλήρωση συνιστά γιὰ τὴν Karen Horney τὸν ἐσωτερικό δυναμισμό καὶ ὑγιῆ προσανατολισμό του νευρωτικοῦ ἀτόμου. Μελετὰ τίς ἀπόψεις αὐ τές σε βάθος, φθάνοντας σε συμπεράσματα που μπορεῖ νὰ μὴν εἶναι καὶ το σο ευρέως ἀποδεκτά στις ἄλλες ψυχολογικές θεωρίες. Οἱ ψυχολογικές της ἐρμηνεῖες ἐμπεριέχουν θρησκευτικό προβληματισμό ἔντονου ἀνθρωπιστι κοῦ χαρακτήρα. Κεντρικό μέλημα τῆς Horney ἦταν να παρουσιάζει τα ζη τήματα πληρότητας τοῦ ἀνθρώπου ὡς ἐρείσματα, ἢ καλύτερα ὡς ἐσωτερι κές ποιότητες ἱκανές να καθοδηγούν σε ὑγιεῖς «ἐμπλοκές» το χαρακτήρα τῆς ζωῆς.
Ξεκινούμε τη συζήτησή μας στὴν ἔννοια τῆς πληρότητας ἀπὸ τὴν ψυχοδυναμική ερμηνεία τοῦ ὅρου «αγάπη» καὶ κλείνουμε μ' ἐκεῖνον τοῦ αγνώ στου ἑαυτοῦ». Ἡ Karen Horney έξετάζει τὴν ἀγάπη ὡς τὸν ἐσώτερο ψυχο λογικό παράγοντα που καλείται να λειτουργεῖ ἐποικοδομητικά «ἐπιβάλλο ντας» τις θετικές δραστηριότητές του στην ατομικότητα τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἀγάπη συνιστᾶ για τη Horney το βίωμα που οἰκοδομεῖ τὴν ὑγιὴ βάση στην πληρότητα καὶ τὸν προσανατολισμό κάθε ψυχολογικής συμπεριφοράς.
Ἡ ἰδέα της στον γνήσιο ἑαυτό ἀναφέρεται στην ολοκληρωματική πραγ-ματικότητα ενός χαρακτήρα ὀρθά ἰσορροπημένου για την πρόοδο τῆς ἀτο-μικότητας. Ο γνήσιος ἑαυτός συναρμόζει την προοπτική που ἐμπνέει το νευ ρωτικό άτομο στὴν ἀναζήτηση τῆς ψυχολογικῆς ὑγείας ἀπὸ τὴν προβλημα-τική τῶν νευρώσεων. Ο γνήσιος ἑαυτός πρόκειται να διερευνηθεῖ ἐπίσης ὡς ὁ ἐσωτερικός κόσμος τοῦ ἀνθρώπου που συνιστᾶ τὴν ἔλλειψη ἐσωτερικῶν ἀντινομιῶν, καὶ ὑποστηρίζει τη δημιουργία ὑγιῶν διαδρομῶν, ὅπου ὀρθές ἐπιλογές ἀποκαλύπτουν τις τάσεις για μια γνήσια ψυχολογική ἀνάπτυξη. Ὁ γνήσιος ἑαυτός οἰκοδομεῖ τὸ σημαντικότερο ψυχοδυναμικό στοιχείο πληρότητας γιὰ τὴ Horney, καθόσον υπογραμμίζει προσωπικές και κοινων νικές θεραπευτικές προτάσεις.
Ἡ ἀγάπη καὶ ὁ γνήσιος ἑαυτός πρόκειται νὰ ἐξετασθοῦν ὡς οἱ πόλοι που ἐλέγχουν την ψυχοσωματική ισορροπία ἑνός ατόμου, παρέχοντας τα χαρα κτηριστικά που χρειάζονται για μια λεπτομερή ἀνάκριση τῶν στοιχείων ποὺ ἐξελίσσουν καὶ προοδεύουν τὴν ἀνθρώπινη ολοκλήρωση. Οἱ δύο αὐτοί πόλοι βρίσκονται σε στενή σχέση μεταξύ τους, διότι συνδέονται μὲ ἐπιπλέον θεωρήσεις τῆς ἀνθρώπινης πληρότητας, ποὺ εἴτε διαφαίνεται να έμπε ριέχονται εἴτε ἐξαρτώνται ἀπό αὐτούς. Ενδεικτικά ἐπισημαίνουμε την ἐλευθερία, τη συνείδηση, τὴν ἐσωτερική ἀνεξαρτησία καὶ τὴν ἀλήθεια. Οι ἔννοιες αὐτὲς ἐκφράζουν τὴν ἀγάπη καὶ τὸ γνήσιο έαυτό διευκρινίζοντάς τους διεξοδικότερα.
Ἡ βασική σκέψη τῆς Horney, που θα διερευνηθεί στο κεφάλαιο αὐτό, ἀ ντανακλά την προσπάθειά της το νευρωτικό άτομο να συνειδητοποιεῖ καὶ ν᾿ ἀντιλαμβάνεται πώς πέρα ἀπό τή συγκρουσιακή ανισορροπία του, εἶναι πρὸς ὄφελός του ν' ἀνακαλύπτει τὰ ὑγιῆ ψυχικά χαρακτηριστικά, ὥστε να καταπολεμά ἀποτελεσματικά κάθε νευρωτικό σύμπτωμα καὶ φαινόμενο.
1.1 Ἡ Ἀγάπη
Ήταν δύσκολο για τη Horney νὰ ὁρίζει τὴν ἔννοια τῆς ἀγάπης. Σύμφωνα μὲ αὐτὴν, ἀγάπη εἶναι ἡ ἱκανότητα ἑνὸς ἀτόμου να προσφέρει τὸν ἑαυτό του στοὺς ἄλλους, ἢ σε κάποιο σκοπό καὶ ἰδέα μὲ αὐθορμητισμό, χωρίς να κρατᾶ ὁτιδήποτε γιὰ τὸν ἑαυτό του κατά τρόπο έγωκεντρικό (Feminine psychology, New York 1967.σ. 249).
Ἡ ἀγάπη πληρώνει τὴν ἀνθρώπινη ζωή μὲ ἀρκετά δημιουργικά περιεχόμενα (Selfanalysis, New York 1942, 0. 36.) καὶ καθοδηγεῖ πρὸς ἐποικοδομητική ταπείνωση τα χαρίσματα τοῦ ἑαυτοῦ. Ἡ ταπείνωση, ὅπως καί ἡ ἐλπίδα, εἶναι ἀναγκαίες σε κάθε συζήτηση που σχετίζεται με τις δυνατότητες τῆς ψυχαναλυτικῆς αὐτοεξέτασης". Τὰ δύο αυτά χαρακτηριστικά οἰκοδομούν τὰ πρῶτα βήματα στὴν ἐπίλυση τῶν συγκρούσεων. Ἡ ἀγάπη εἶναι ἀναγκαία σε κάθε ἄνθρωπο, ὅπως εἶναι τό όξυγόνο (Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 228. Πρβλ. το πολύ χαρακτηριστικό τραγούδι τῶν Sweet ἀπό τὸ δίσκο τους Level Headed τοῦ 1978: Love is like Oxygen.) για κάθε ζωντανό ὀργανισμό. Ἡ ἀγάπη καταπραΰνει τὸ ἄγχος καὶ ρυθμίζει κάθε ἐπισφαλή δραστηριότητα (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 153.). Δὲν ἀποτελεῖ ψευδαίσθηση, ἀρκεῖ τὸ ἄτομο που τὴν υἱοθετεῖ, να παραδίδεται χωρίς αμφιβολία στις αρχές της,
Ὅσο ἕνα ἄτομο ὑποδαυλίζει τή νευρωτική ἐνδοβολή, τόσο περισσότερο ἀγαπᾶ καὶ δείχνει εἰλικρινές ἐνδιαφέρον γιά τούς ἄλλους. Το νευρωτικό ἄτομο ἀποκτᾶ μεγαλύτερη ηρεμία ἔχοντας στενή επαφή μὲ τοὺς ἄλλους καὶ ἀναζητώντας τὴν ἀγάπη. Ὁ ἄνθρωπος, βιώνοντας τὴν ἀγάπη, παύει νὰ εἶ ναι ἀπομονωμένος· ἀπορρίπτει κάθε ἀπειλή πού προέρχεται ἀπό τήν ἐχθρι κότητα τῶν ἄλλων καί δέν αἰσθάνεται ἀνασφαλής μέ τόν ἑαυτό του».
Παράλληλα μάχεται γιά φυσιολογικές και πραγματικές σχέσεις· σέβεται κάθε ἀτομικότητα ἢ ἰδιορρυθμία (Λέγοντας ὅτι σέβεται κάθε ἰδιορρυθμία, ἐννοοῦμε ὅτι συμπεριφέρεται μέ πνεῦμα ἀποδοχῆς πρὸς ὅσους έχουν διαφορετική νοοτροπία καὶ ἀνάγκες. Ἡ ἀποδοχή του πρός αὐτοὺς περιλαμβάνει σεβασμό στις δυσκολίες κι ἐκκεντρικότητές τους, θεω-ρώντας τους όλοκληρώματα τῆς διαδικασίας τῆς ζωῆς. Ταυτόχρονα τοὺς ἐκτιμᾶ ὡς ὁδοὺς ὅπου ἀναπτύσσεται τὸ πνεῦμα τῆς ἀμοιβαιότητας, πιστεύοντας ὅτι μέσῳ ἐκείνων μπορεῖ νὰ ὁδηγεῖται πρός καθαρότερη καί βαθύτερη βιωματικότητα τῶν προσωπικών του αἰσθημάτων, ἐπιθυμιῶν καί πεποιθήσεων.) το τῶν ἄλλων καὶ δὲν τοὺς ἐκμεταλλεύεται (Neurosis and human growth, New York 1950, σσ. 364 καί 162.). Τοὺς συμπαθεῖ καί καλλιεργεῖ τὴν ἀγάπη, διότι τὴν ἀποδέχεται ὡς τὸ ἀδιαφιλονίκητο δῶρο τοῦ Θεοῦ γιά ψυχοπνευματική ἀναμόρφωση καὶ ὑγιὴ διαπροσωπική σχέση.
1.2 Εσωτερική δύναμη καί Ἐλευθερία
Ἡ ἐσωτερική ἐλευθερία ἀποδεικνύεται πνευματική ὑγεία ὅταν ὅλες οἱ ψυχολογικές ικανότητες ἐξασκοῦνται στη μέγιστή τους ἀπόδοση (New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 182. Πρβλ. σ' αὐτό: Trotter, Insticts of the Herd in Peace and War, 1915. Σημειώνει ὅτι οἱ ἱκανότητες σε πληρότητα παρέχο νται ἕτοιμες πρός χρήση.). Ἡ Hormey τονίζει ὅτι ἡ ὑφιστάμενη νευρωτική δομή πρέπει ν' ἀνατρέπεται, ὥστε νὰ ἐπανακτᾶται ἡ ἐσωτερική δύναμη καί ἐλευθερία (Selfanalysis, New York 1942, σ. 243.). Ὅσο ἕνα ἄτομο άντιμετωπίζει τίς συγκρούσεις του, ἐμβαθύνοντας στις λύσεις τους, τόσο κερδίζει σε ἐσωτερική ὁλοκλήρωση. Ἡ ἐσωτερική ἐλευθερία κερδίζεται μέ βαθμι αία διαλεύκανση τῶν ποικίλων νευρωτικών συμπτωμάτων, έφοδιάζοντας τὸν νευρωτικό με καινούργια κίνητρα ἐξέλιξης 15.
Ἡ πηγή τῆς εὐτυχίας ἐντοπίζεται στην ἐσωτερική ἱκανότητα τοῦ ἀνθρώ που 16. Ὁ ἄνθρωπος αἰσθάνεται ἱκανός, ὅταν δοκιμάζει τὴν ἀληθινή χαρά μέὑπομονή καί σταθερότητα χαρακτήρα". Το άτομο μπορεῖ νὰ διατηρεῖ καὶ να βελτιώνει τὸν ἑαυτό του, ὅταν ἐγκαταλείπει τὴν ἐγωπάθεια καί χρησιμ ποιεῖ μεθόδους που συμβάλλουν στο ξεπέρασμα τῶν ἀμφιβολιῶν χωρίς να στηρίζεται στὴν ἀρχή τοῦ ἀτομικοῦ ἀνταγωνισμοῦς. Οἱ μέθοδοι αὐτές ἀνα-φέρονται στις ὀρθές διαπροσωπικές σχέσεις καί τούς ἐλεύθερους συνειρμούς (Final Lectures, New York 1991, σ. 42. Ὁ ἐλεύθερος συνειρμός ἀντανακλά, κατά τή Horney, στα γνήσια ἀνθρώπινα συναισθήματα καί βοηθά στην ἀπόκτηση πλήρους εἰλικρίνειας σε σκέψεις και βιώματα. Πρβλ. Dorsch, Psychologisches Wörterbuch, Hans Huber Verlag, Kempten Bundesrepublik Deutschland 1992, σ. 55).
Το συναίσθημα πειθαναγκάζει το νευρωτικό ἄτομο να βελτιώνεται συ νιστᾶ σπουδαία μέθοδο γιά τήν ἀπόκτηση τοῦ ἐσωτερικοῦ δυναμισμοῦ καί τῆς ἐλευθερίας, ἐνῶ ἡ ἔντασή του ἐξαρτᾶται ἀπό τό βαθμό καί τήν κλίμακα τῶν ἐμποδίων για ἔλεγχο τῆς ἐξιδανικευμένης εἰκόνας. Πρόκειται για έμπειρία ὀδυνηρή πού δέν μπορεῖ νὰ συγκριθεῖ μέ ἄλλη ἐξωγενή νευρωτική ἐπιρροή, ἐπιτρέποντας στο ἄτομο να δημιουργεῖ τή βάση για ἐξέλιξη καί ἀνάπτυξη τῆς ἐλευθερίας του. Ἡ δυναμική αὐτή συνειδητοποιεῖται στο συναίσθημα τῆς ἀνακούφισης που βιώνει κάποιος ὅταν ἀπεγκλωβίζεται ἀπό τή νεύρωσή του, καθώς καί στήν ἐσωτερική δυναμοποίηση τοῦ γνήσιου ἑαυτοῦ μέἐξαγνισμένες δραστηριότητες πού ὁδηγοῦν στὴν ἐσωτερική ἐλευθερία.
Τα μεγαλύτερα ἐμπόδια γιά τήν οἰκοδόμηση ἑνός ὁλοκληρωμένου έαυτοῦ λανθάνουν πάντοτε μέσα στη νευρωτική ἀτομικότητα. Το κυριώτερο ἀναφέρεται στην ἄρνηση ἀνάληψης ὑπευθυνότητας. Το νευρωτικό ἄτομο τὴν ἀγνοεῖ καί τήν ἀπεχθάνεται. Δέν ὑπολογίζει κατά πόσο οἱ πράξεις του εἶναι ὀρθές ἤ λανθασμένες καί ἀρνεῖται να καθίσταται ὑπεύθυνος, πράγμα πού εἶναι καί ἡ ἀπαραίτητη προϋπόθεση γιὰ ἐσωτερική ἐλευθερία (Our inner conflicts, New York 1945, σσ. 174-175).
Ἄλλο ἐμπόδιο εἶναι ἡ ἔλλειψη ἐκτίμησης τῶν παρεπόμενων τῶν πράξε ών του. Λειτουργεῖ χωρίς να «τηρεῖ τὰ προσχήματα», καὶ ὅπως ἐπιθυμεῖ, ἐνῶ δέν λαμβάνει ὑπόψη τίς «παρενέργειες». Ἡ συνειδητή ἀντίληψη τῶν παρεπόμενων αὐτῶν «ἀμέριμνων πράξεων» ἀπό τό νευρωτικό ἄτομο, έγ καινιάζει ἕναν ἰσχυρό θεραπευτικό παράγοντα γιά την ψυχανάλυση, όμολογεῖ ἡ Horney, ἐπειδή το νευρωτικό ἄτομο ἐπιβεβαιώνει την πεποίθηση πώς. μέ τό ν' ἀλλάζει νοοτροπία, ἐπαναφέρει τὴν ἐλευθερία του σε ὀρθό προσανατολισμό 23.
Ἡ ὕπαρξη θετικῶν δυναμικών κινήτρων ἀντιπαρατίθεται ἀπέναντι στις ἐμπειρίες τοῦ νευρωτικοῦ ἀτόμου πού ἀπωθήθηκαν καί εἶναι ἀρνητικές. Ὁ πόθος γιὰ ἐσωτερική δύναμη κι ἐλευθερία, ἐπιτυχία καί πρόοδο, άπομο-νώνει τίς νευρωτικές ἕξεις καί καλλιεργεῖ τή θεραπευτική πρόοδο.
Ὅσο ἕνας ἄνθρωπος αὐτοαποξενώνεται, τόσο ἡ ἐλευθερία του ἀποδει-κνύεται χωρίς νόημα. Ἀπόσυρση από ζωή δραστήρια, συγκρουσιακή αύτο-απομόνωση καί ἀπώλεια ἐνδιαφέροντος γιά ἀναβάθμιση τῆς ἀτομικότητας, προτρέπουν τον νευρωτικό νά μή βιώνει τα βαθύτερα συναισθήματά του 25.
Ὁ ἄνθρωπος φράσσεται ἀπό τήν ἐμπειρία τῆς ἐλευθερίας, ἂν δὲν ενσκήπτει στόν ἑαυτό του, ἄν δέν ἀνακαλύπτει τήν ἀντιπαλότητα που τον διατα-ράσσει καί ἄν θεωρεῖ τὴν ἀνοχή τῶν ἄλλων στίς ἀδυναμίες του προσωπική τους προβληματική.
1.3 Ἡ Συνείδηση
Συνείδηση κατά τή Horney εἶναι ἡ ἐποικοδομητική ἀνυποχωρητικότητα ἑνὸς ἀτόμου ἀπέναντι στον συγκρουσιακό ἑαυτό του (Neurosis and human growth, New York 1950, σ. 132). Συμβάλλει στη γνωστοποίηση ὅτι τάσεις καί νευρωτικές συμπεριφορές ἀποδεικνύονται ὑπέρμαχοι τῆς ψυχαναγκαστικότητας τοῦ ἐγώ· τῶν ἐπηρειῶν τῶν ἀσυνείδητων συναισθημάτων καί ὅλων τῶν ἄλλων διαδικασιῶν τῶν νευρωτικῶν φαινομένων, ὅπως εἶναι οἱ φόβοι, ἡ ἔλλειψη αὐτοσυνειδησίας καί οἱ καταστροφικές τάσεις. Χωρίς τή συνείδηση, οἱ συμπεριφορικές τάσεις παραμένουν στο ἀσυνείδητο, ἀκόμη κι ἄν θεωρηθεῖ ὅτι οἱ λύσεις τους ὁδήγησαν σε θετικά ἀποτελέσματα (New ways in psychoanalysis, New York 1939, σ. 20).
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου