ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ Γ
ΑΠΟΜΑΓΝΗΤΟΦΩΝΗΜΕΝΕΣ ΟΜΙΛΙΕΣ π. ΣΥΜΕΩΝ ΚΡΑΓΙΟΠΟΥΛΟΥ
Ἁμαρτία καί ψυχοπαθολογικές καταστάσεις A2
Β΄ έκδοση
ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ἡ μελαγχολική ιδιοσυγκρασία
Νὰ ἀρχίσουμε ἀπό τή μελαγχολική ιδιοσυγκρασία. Ἡ λέξη μελαγχολικός προέρχεται ἀπό τή λέξη μέλας και τη λέξη χολή δηλαδή μελαγχολικός ἐθεωρεῖτο αὐτός πού ἔχει μαύρη (μέλαινα) χολή.
Τότε ὁ Γαληνός ὡς γιατρός ἔλεγε ἀλλά καί σήμερα ἀκόμη ύποστηρίζεται ὅτι, τρόπον τινά, ἡ ἰδιοσυγκρασία τοῦ ἀνθρώπου ἔχει ἄμεση σχέση με το σώμα του, με τις ὁρμόνες, με τίς ἐκκρίσεις τῶν ἀδένων κτλ. Τότε βέβαια αὐτὰ δὲν τὰ πολυήξερε ὁ Γαληνός, ωστόσο ὅμως ήξερε κατ' ἀρχὴν τὴ μαύρη χολή.
Μαύρη χολή ὑπετίθετο ὅτι ὑπάρχει ἐν ἀφθονίᾳ εἰς μερικά ἄτομα, δημιουργούσα οὕτω την μελαγχο λικήν ἰδιοσυγκρασίαν.
Ὅσοι δηλαδή εἶχαν πολλή μαύρη χολή, αὐτοί, κατά τον Γαληνό, ήταν μελαγχολικοί τύποι.
Ἡ μελαγχολική ιδιοσυγκρασία χαρακτηρίζεται ἀπὸ μέγα βάθος αἰσθήματος, ὄχι ὅμως καὶ ἀπὸ εὐχέρειαν ἐκφράσεως τῶν συναισθημάτων.
Ὁ μελαγχολικός τύπος ἔχει βάθος αἰσθήματος· ζεῖ πολύ βαθιά συναισθηματικά. Μερικές φορές θά ἔλεγε κανείς ὅτι εἶναι ἕνα ἡφαίστειο ἀπὸ αἰσθήματα, ὅμως δέν ἔχει ποτέ τὴν εὐχέρεια νὰ τὰ ἐκφράσει αὐτά οὔτε στὸν ἑαυτό του. Μόνο στο βάθος τῆς ὑπάρξεώς του τα ζεῖ -κατά τον Γαληνό- αὐτά τά συναισθήματα, ἀλλά δέν μπορεῖ νὰ τὰ ἐκδηλώσει. Γι αὐτὸ καὶ εἶναι στραμμένος στον ἑαυτό του, εἶναι κλειστός, ἀπορροφημένος στις σκέψεις του, εἶναι σκυθρωπός, κατσούφης, σιωπηλός. Καί μολονότι φαίνεται ἤσυχος ἄνθρωπος, δειλός, ἀπομονωμένος, ἔχει κάτι ἐκρήξεις ώρες-ὧρες! Είναι πολύ εύθικτος.
Καμιά φορά παραπονούνται μερικοί: «Θυμώνω, λένε, καὶ ξεσπῶ. Ἔχω ἐκρήξεις θυμοῦ, ἔχω ξε σπάσματα». Καὶ ὁ καημένος ὁ χριστιανός τα βάζει με τις ἐκρήξεις καὶ μὲ τὸν θυμό, ἐνῶ αὐτά εἶναι ἁπλῶς ἐκδηλώσεις. Ὅλο το θέμα εἶναι νὰ βρεῖ κανεἰς τὴν αἰτία· ἀπὸ που προέρχεται, ποῦ ὀφείλεται ὁ θυμός, αὐτό τό ξέσπασμα, αὐτή ἡ εὐθιξία. Οπωσδήποτε ὑπάρχει κάτι βαθύτερο. Μήπως στο βάθος εἶναι κανείς πολύ εὐαίσθητος, θα λέγαμε. Εἶναι δηλαδή ἕνας ἄνθρωπος πολύ μελαγχολικός, καί, χωρίς νὰ τὸ καταλαβαίνει, ἐπειδή θίγεται αὐτό τὸ ἀδύνατο σημεῖο, ὁρμᾶ πρός τὰ ἔξω ὁ θυμός καὶ ἀκολουθεῖ τὸ ξέσπασμα. Το φταίξιμο δέν εἶναι τοῦ θυμοῦ· ὁ θυμός εἶναι μιά ἐκδήλωση. Γι' αὐτό καί ὅταν κανείς θέλει νά ἐξομολογηθεῖ, δέν φθάνει να πεῖ «θυμώνω». Ἤ, δέν φθάνει νά ἀγωνίζεται να μή θυμώνει. Σκοπός εἶναι νὰ ἀνακαλύψει ποιά εἶναι ἡ βαθύτερη αἰτία πού τόν κάνει να θυμώνει: ἐγωισμός, μελαγχολία, ὑπερευαισθησία, φιλαυτία κτλ.
Ὁ μελαγχολικός εἶναι συνήθως πολύ ἀπαισιόδοξος, καί, ὁ καημένος, οὔτε στόν ἑαυτό του ἔχει ἐμπιστοσύνη οὔτε στούς ἄλλους. Εἶναι, ὅπως εἶπαμε, δειλός, σκυθρωπός, σιωπηλός, ἀπομονωμένος στόν ἑαυτό του καί ζεῖ συνήθως με μια κατάθλιψη. Αὐτός περίπου εἶναι ὁ μελαγχολικός τύπος.
Ἡ χολερική ἰδιοσυγκρασία
Ἄλλος τύπος ἀνθρώπου ἀπό πλευρᾶς ἰδιοσυγκρασίας, κατά τόν Γαληνό, εἶναι ὁ χολερικός.
Το όνομα «χολερικός» προέρχεται ἀπό τήν ἑλληνικήν λέξιν «χολή». Ἐδῶ ὅμως πρόκειται περί τῆς «κιτρίνης χολῆς», ἡ ὁποία ὑπετίθετο ὅτι ὑπερισχύει καὶ δίδει τὴν γένεσιν εἰς ἕνα τύπον ἀνθρώπου πλήρη ἐνεργείας καί ἐνθουσιασμοῦ.
Ὁ χολερικός εἶναι πολύ δραστήριος, ἔχει πλήρη ἐμπιστοσύνη στον ἑαυτό του καί ἀναλαμβάνει μέ ὅλη του την καρδιά ὁποιαδήποτε ἐργασία τοῦ ἀναθέσουν. Δέν φοβάται, ἂν καὶ πολλές φορές ἀντιμετωπίζει δυσκολίες πού προέρχονται ἀπό τήν ὁρμητική του αυτοπεποίθηση.
Αὐτά πού λέμε, φυσικά, δεν σημαίνουν ὅτι ὁ μελαγχολικός εἶναι κακός ἄνθρωπος, οὔτε ὅτι ὁ χο-λερικός εἶναι ὁ ἰδεώδης ἄνθρωπος διότι αὐτός κάνει γκάφες. Πόσες φορές «σπάει τὰ μοῦτρα του», καθώς ἔχει πολλή αὐτοπεποίθηση, εἶναι πολύ όρμητικός καί, χωρίς πολύ-πολύ να το σκεφθεῖ, ἀναλαμβάνει κάτι.
Ἡ αἰσιόδοξη ἰδιοσυγκρασία
Ἄλλος τύπος ἀνθρώπου ἀπό πλευρᾶς ἰδιοσυγ-κρασίας, κατά τον Γαληνό, εἶναι ὁ αἰσιόδοξος (sanguine) (Ὁ ὅρος πού χρησιμοποίησε ὁ Γαληνός γι' αὐτὸν τὸν τύπο ήταν «αίματώδης», ἐξ οὐ καὶ ὁ ἀγγλικός ὅρος sanguine. Ὁ ὅρος «αἰσιόδοξος» εἶναι μεταγενέστερος.).
Ὁ ὅρος sanguine προέρχεται ἀπό τήν λατινικήν λέξιν sanguis πού σημαίνει «αίμα».
Ὅπως πίστευαν τότε, αἰσιόδοξος εἶναι αὐτός ποὺ ἔχει πολύ αἷμα.
Αὐτὸ τὸ στοιχεῖον, κατά τούς ἀρχαίους, γεννᾷ μίαν θερμήν καί εὔθυμον ἰδιοσυγκρασίαν· οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸν τύπον αὐτόν γεννῶνται αἰσιόδοξοι.
Ἔχουν μεγάλη σημασία αὐτά.
Ὁ μελαγχολικός λοιπόν γεννιέται μελαγχολικός, ὁ χολερικός γεννιέται χολερικός, ὁ αἰσιόδοξος γεννιέται αἰσιόδοξος, καί ἀλίμονο ἄν δὲν τὸ ξέρουν αὐτό τόσο ἐκεῖνοι, ὅσο κι ἐμεῖς. Μπορεῖ νὰ ἔχουμε μπροστά μας ἕναν μελαγχολικό τύπο καί νά ἀποροῦμε γιατί φέρεται ὅπως φέρεται. Ἄν ὅμως τό ξέρουμε αὐτό, δέν θά ἀποροῦμε, καί θά τοῦ ἀναθέ-σουμε μιά ἐργασία σύμφωνα μέ τόν τύπο του ἤ θά τον βοηθήσουμε να βγεῖ ἀπό τίς ἀδυναμίες πού ἔχει ὁ τύπος του. Οὔτε ἐπίσης σε ἕναν πού γεννήθηκε αἰσιόδοξος τοῦ ἀνήκουν «μπράβο» ἐπειδή εἶναι αἰσιόδοξος. Δέν ἔφτιαξε αὐτός τόν ἑαυτό του αἰσιόδοξο, ὥστε νὰ τοῦ ἀνήκουν τα «μπράβο» κάθε τόσο, ἐνῶ στόν ἄλλο, πού δέν εἶναι αἰσιόδο-ξος, νὰ μὴν τοῦ ἀνήκει κανένα «μπράβο».
Οἱ αἰσιόδοξοι εἶναι τὸ ἀντίθετο τῶν μελαγχο-λικῶν. Στή μιὰ ἄκρη ὁ μελαγχολικός, καί στο ἐν-τελῶς ἀντίθετο μέρος ὁ αἰσιόδοξος. Οἱ αἰσιόδοξοι εἶναι ρηχοί. Ὁ μελαγχολικός ἔχει βάθος. Μπορεῖ νὰ εἶναι ἀπομονωμένος στόν ἑαυτό του, μπορεῖ νὰ εἶναι σιωπηλός, ἔχει βάθος ὅμως.
Οἱ αἰσιόδοξοι εἶναι ρηχοί, ἐλαφροί καί πολύ κοινωνικοί. Εἶναι ἐξαιρετικῶς δημοφιλεῖς, συνήθως κατά πολλούς τρόπους γοητευτικοί, ἄνθρωποι ὅμως εἰς τοὺς ὁποίους δέν δύναται νά στηριχθῇ κανείς.
Συμβαίνει, για παράδειγμα, καμιά φορά νά κάνει ἕνας ἱεροκήρυκας ἕνα κήρυγμα κάπου, καί ἄν μάλιστα εἶναι ἐνθουσιώδης καί προκαλεῖ αἰσιοδοξία καί ἐνθουσιασμό στό ἀκροατήριο, θὰ δεῖτε με ρικούς να συναρπάζονται κυριολεκτικά. Καὶ ἂν ὁ ἱεροκήρυκας δέν ξέρει ἀπό αὐτά τά πράγματα, γιά τὰ ὁποῖα τώρα κάνουμε λόγο, καθώς αὐτοί θά τόν πλησιάσουν καί θά ἐκδηλωθοῦν, θα νομίσει ὅτι κέρδισε καμιά πενηνταριά ἀπό αὐτούς πού τόν παρακολουθοῦσαν καί μπορεῖ τώρα να κάψει ὅλο το κακό πού ὑπάρχει στην κοινωνία. Ἀλλά αὐτοί τὴν ἄλλη ὥρα θά εἶναι «πεσμένοι». Θὰ ἔχει περάσει ἡ αἰσιοδοξία τους καί θά ἔχουν «πέσει»· θὰ ἔχουν βρεθεῖ σὲ μιὰ ἄλλη κατάσταση.
Δέν μπορεῖ νὰ ἔχει κανείς ἐμπιστοσύνη στούς ὑπεραισιόδοξους. Κάμνουν εὔκολα φίλους, ἀλλ᾽ ἐξ ἴσου εὔκολα τούς χάνουν· στεροῦνται δυνάμεως πεποιθήσεων· δέν κυριαρχοῦνται ἀπό ὡρισμένα ἰδανικά ἤ πεποιθήσεις πού εἶναι ἱκανά να φέρουν εἰς τὴν ζωήν των σταθερότητα καί δύναμιν χαρακτήρος.
Αὐτός περίπου εἶναι ὁ αἰσιόδοξος.
Ἡ φλεγματική ἰδιοσυγκρασία
Καί ἐρχόμαστε στόν φλεγματικό.
Ὁ ὅρος «φλεγματικός» προέρχεται ἐκ τῆς ἑλληνικῆς λέξεως «φλέγμα».
Τί ἀκριβῶς σημαίνει αὐτό; Μερικοί λένε ὅτι εἶναι ἀπό τὸ ρῆμα «φλέγω», δηλαδή ἀπό τή φωτιά. Ἀλλά ὁ φλεγματικός δέν ἔχει καμιά σχέση μέ τή φωτιά.
Ἡ συσχέτισις τοῦ φλεγματικοῦ μὲ τὴν φωτιάν δέν εἶναι καθόλου ἐπιτυχής, διότι οὗτος δέν διακρίνεται διά τὴν θερμότητα τῆς ἰδιοσυγκρασίας του (Αναζητήσαμε μια ἀπάντηση στο ἐρώτημα πού θέτει ὁ ὁμιλητής για τη σημασία τῆς λέξεως φλέγμα, για να διευκρινίσουμε τὴν ἀντίφαση πού ὑπάρχει στο σημεῖο αὐτό.
Στα λεξικά τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλώσσας στὰ ὁποῖα ἀνατρέξαμε, βρήκαμε ὅτι ἡ λέξη φλέγμα σημαίνει πῦρ, θερμό-τητα, φλόγα. Στο Μέγα Λεξικόν τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης τῶν Liddell-Scott ὑπάρχει ἐπιπλέον καί μια φράση τοῦ Ἀριστοτέ-λη, στὴν ὁποία ή λέξη φλέγμα ἔχει ἔννοια ἀντίθετη ἀπό αὐτές που σημειώσαμε, χωρίς ὅμως να δίνεται κάποια ἐξήγηση. Ἀριστοτέλους, Προβλήματα: «Τῶν κατά τὸν ἄνθρωπον ἡ χολή μὲν ἐστι θερμόν, τὸ δὲ φλέγμα ψυχρόν». Μὲ τὴν ἴδια σημασία (=ψυχρό) βρήκαμε τη λέξη στὰ ἔργα τοῦ Ἱπποκράτη: «Αὔξεται δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ μέν φλέγμα τοῦ χειμῶνος· τοῦτο γὰρ τῷ χειμῶνι κατά φύσιν ἐστί μάλιστα τῶν ἐν τῷ σώματι ἐνεόντων, ψυχρότατον γάρ ἐστιν. Τεκμήριον δε τούτου, ὅτι τὸ μὲν φλέγμα ψυχρότατον, εἰ θέλοις ψαῦσαι φλέγματος καί χολῆς καὶ αἵματος, το φλέγμα εὑρήσεις ψυχρότατον ἐόν» (Ιπποκράτους, Περί φύσιος ἀνθρώπου).
Στο παράδοξο πού φαίνεται νὰ ὑπάρχει ὡς πρός τή σημα-σία τῆς λέξεως αὐτῆς, τελικά βρήκαμε ἀπάντηση στο παρακάτω σχόλιο: «Ο J. Jouanna ἀναφέρεται στην περίεργη σημασιολογική ἐξέλιξη πού ἀκολούθησε ὁ ὅρος φλέγμα. Αὐτή ἡ λέξη, που παράγεται ἀπὸ τὸ φλέγω, σήμαινε ἀρχικά φωτιά και θερμότητα, ὅπως λ.χ. στὴν Ἰλιάδα τοῦ Ὁμήρου (Φ 337: φλέγμα κακόν φέρουσα).
Στὴν ἰατρική εἶχε τη σημασία φλεγμονή, ἀλλά ἀργότερα χρησιμοποιήθηκε ὡς ὀνομασία ἑνὸς ἀπὸ τοὺς χυμούς τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος. Το παράδοξο ὅμως εἶναι ὅτι αὐτός ὁ χυμός, που πῆρε τὸ ὄνομά του ἀπὸ τὴ φωτιά, σιγά-σιγά ἔχασε ἐντελῶς αὐτή τη σημασία καὶ ἔφτασε να σημαίνει μέσα στα βιολογικά ἔργα ἕναν χυμό που συνδεόταν ὄχι πια με το θερ-μὸ ἀλλὰ μὲ τὸ κρύο. Ἔτσι στα τέλη του 5ου αἰώνα ὁ συγγραφέας τοῦ Περί φύσιος ἀνθρώπου (κεφ. 7) λέει ρητά ὅτι το φλέγμα εἶναι ὁ πιο κρύος χυμός τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος.
Οἱ ἀρχαῖοι γραμματικοί ἐξηγοῦν αὐτὴ τὴν ἐξέλιξη τῆς ση μασίας αὐτοῦ τοῦ ὅρου με το φαινόμενο πού ὀνομάζεται ἀντίφρασις. Ἔτσι ὁ Σωρανός στο λήμμα φλέγμα γράφει: παρά τὸ φλέγω, φλέξω κατ' ἀντίφρασιν ψυχρότατον γάρ έστι». (Βλ. Ιπποκράτους. Περί φύσιος ἀνθρώπου, μετάφραση, σχόλια Δα-μιανού Τσεκουράκη, έκδ. Δαίδαλος-Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1996, σα. 95-96).).
Γιὰ νὰ ποῦμε ὅτι ἔχει σχέση μέ τή φωτιά, θά ἔπρεπε ὁ ἄνθρωπος αὐτός νὰ εἶναι θερμός, ὅπως περίπου εἴπαμε πιό πάνω γιά τόν χολερικό καί τόν αἰσιόδοξο. Ὁ φλεγματικός ὅμως δέν διακρίνεται για τη θερμότητα τῆς ἰδιοσυγκρασίας του. Γιά τούς Ἄγγλους λέγεται ὅτι εἶναι φλεγματικοί ἀναπο-δογυρίζει ἡ κατσαρόλα, καί αὐτοί γελᾶνε. Δέν τούς «καίγεται καρφί».
Ὡς φλεγματικοί θεωροῦνται συνήθως οἱ ψυχροί καί ἀνεξάρτητοι τύποι. Θὰ δεῖτε τὸν φλεγματικό νά μήν ἐπηρεάζεται ἀπό τήν ἄλφα ἤ τή βῆτα ἐκδήλωση, ἀπό τό ἄλφα ἢ τὸ βῆτα γεγονός. Δέν θά τόν δεῖτε νὰ ἐνθουσιά-ζεται καί νά μπαίνει καί αὐτός μέσα στήν προσπάθεια κάτι να κάνει. Ὄχι. Ἄς κάνουν οἱ ἄλλοι. Αὐτός θα μείνει μέ τή φλεγματικότητά του. Εἶναι λοιπόν ψυχρός καί ἀνεξάρτητος τύπος.
Τούς φλεγματικούς τίποτε δέν τούς παρορμᾷ εἰς μεγάλους ἐνθουσιασμούς· τίποτε δέν εἶναι ἱκανόν να διεγείρῃ τήν φαντασίαν των δέν τούς συγκι-νεῖ οὔτε ἡ καλή τύχη οὔτε ἡ καταστροφή.
Ἁπλῶς ζοῦν. Ζοῦν ἀπομονωμένοι, ἀνεξάρτητοι, ἔχουν πάντοτε εἰρήνη, γαλήνη· δέν αἰσθάνον-ται ἀναστατώσεις ἐσωτερικές.
***
Αὐτὲς εἶναι οἱ τέσσερις κατηγορίες τῶν τύπων τῶν ἀνθρώπων. Καί, ὅπως εἴπαμε, οἱ νεώτεροι ἐπιστήμονες δὲν ἀπομακρύνονται ἀπό τήν ταξινόμηση ποὺ κάνει ὁ Γαληνός. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι ἀνήκουν σε κάποιον ἀπό αὐτούς τούς τέσσερις τύπους. Ἄλλο τί θέλει νὰ εἶναι κανείς το θέμα εἶναι τί εἶναι.
Ἂν καὶ αὐτή ἡ ταξινόμησις τῶν ἰδιοσυγκρασιῶν χρησιμοποιῆται ἀκόμη εὐρέως, πολύ ἀπέχει ἀπό τοῦ νὰ εἶναι ἱκανοποιητική. Οὐδεμία ὅμως γνωστή ταξινόμησις εἶναι ἀπηλλαγμένη μειονεκτημάτων. Εἶναι γεγονός ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη προσωπικότης εἶναι ἀρκετὰ περίπλοκος, διά να περιληφθῇ ἐντός ἀκριβῶς ὁρισθεισῶν κατηγοριῶν. Ὑπάρχουν νευρωτικοί πού ἐμφανίζουν ἀνάμικτα συμπτώματα. Αὐτό συμβαίνει, διότι ἡ ἰδιοσυγκρασία των εἶναι πολύπλοκος. Εἶναι ἀκόμη δυνατή ἡ συνεύρεσις τοῦ μελαγχολικοῦ καί τοῦ αἰσιοδόξου τύπου εἰς ἕνα καί τό αὐτό πρόσωπον. Ἕνα καί τὸ αὐτό πρόσωπον ἠμπορεῖ νὰ εἶναι μελαγχολικόν διά μίαν κατηγορίαν πραγμάτων, αἰσιόδοξον δὲ δι᾽ ἄλλην.
Ναί, ποτέ δέν μποροῦμε νὰ ποῦμε πώς κάποιος εἶναι μελαγχολικός καί τίποτε ἄλλο, ἤ χολερικός καὶ τίποτε ἄλλο κτλ. Μπορεῖ ἕνας μελαγχολικός τύπος νὰ εἶναι καί λίγο φλεγματικός, νὰ εἶναι καί λίγο αἰσιόδοξος, νά εἶναι καί λίγο χολερικός. Ὅπως ἐπίσης ἕνας φλεγματικός τύπος μπορεῖ νὰ ἔχει καί κάτι από τοὺς ἄλλους τύπους. Αλλά το φλεγματικό στοιχεῖο θὰ κυριαρχεί μέσα στην ὕπαρξή του. Η συμβαίνει καί τό ἑξῆς: ἄλλη φορά νά εἶναι κανείς μελαγχολικός καί ἄλλη φορά αἰσιόδοξος.
16-3-1969
Εφόσον κάθε ἄνθρωπος κληρονομεί, τρόπον τινά, τὴν ἰδιοσυγκρασία του, καὶ συγχρόνως ἐπηρεάζεται -ἀνάλογα πάλι μὲ τὴν ἰδιοσυγκρασία πού ἔχει-ἀπό τό περιβάλλον, ἔχει μεγάλη σημασία το τί ἐπιδράσεις δέχεται.
Νὰ ἀρχίσουμε ἀπό τή μελαγχολική ιδιοσυγκρασία. Ἡ λέξη μελαγχολικός προέρχεται ἀπό τή λέξη μέλας και τη λέξη χολή δηλαδή μελαγχολικός ἐθεωρεῖτο αὐτός πού ἔχει μαύρη (μέλαινα) χολή.
Τότε ὁ Γαληνός ὡς γιατρός ἔλεγε ἀλλά καί σήμερα ἀκόμη ύποστηρίζεται ὅτι, τρόπον τινά, ἡ ἰδιοσυγκρασία τοῦ ἀνθρώπου ἔχει ἄμεση σχέση με το σώμα του, με τις ὁρμόνες, με τίς ἐκκρίσεις τῶν ἀδένων κτλ. Τότε βέβαια αὐτὰ δὲν τὰ πολυήξερε ὁ Γαληνός, ωστόσο ὅμως ήξερε κατ' ἀρχὴν τὴ μαύρη χολή.
Μαύρη χολή ὑπετίθετο ὅτι ὑπάρχει ἐν ἀφθονίᾳ εἰς μερικά ἄτομα, δημιουργούσα οὕτω την μελαγχο λικήν ἰδιοσυγκρασίαν.
Ὅσοι δηλαδή εἶχαν πολλή μαύρη χολή, αὐτοί, κατά τον Γαληνό, ήταν μελαγχολικοί τύποι.
Ἡ μελαγχολική ιδιοσυγκρασία χαρακτηρίζεται ἀπὸ μέγα βάθος αἰσθήματος, ὄχι ὅμως καὶ ἀπὸ εὐχέρειαν ἐκφράσεως τῶν συναισθημάτων.
Ὁ μελαγχολικός τύπος ἔχει βάθος αἰσθήματος· ζεῖ πολύ βαθιά συναισθηματικά. Μερικές φορές θά ἔλεγε κανείς ὅτι εἶναι ἕνα ἡφαίστειο ἀπὸ αἰσθήματα, ὅμως δέν ἔχει ποτέ τὴν εὐχέρεια νὰ τὰ ἐκφράσει αὐτά οὔτε στὸν ἑαυτό του. Μόνο στο βάθος τῆς ὑπάρξεώς του τα ζεῖ -κατά τον Γαληνό- αὐτά τά συναισθήματα, ἀλλά δέν μπορεῖ νὰ τὰ ἐκδηλώσει. Γι αὐτὸ καὶ εἶναι στραμμένος στον ἑαυτό του, εἶναι κλειστός, ἀπορροφημένος στις σκέψεις του, εἶναι σκυθρωπός, κατσούφης, σιωπηλός. Καί μολονότι φαίνεται ἤσυχος ἄνθρωπος, δειλός, ἀπομονωμένος, ἔχει κάτι ἐκρήξεις ώρες-ὧρες! Είναι πολύ εύθικτος.
Καμιά φορά παραπονούνται μερικοί: «Θυμώνω, λένε, καὶ ξεσπῶ. Ἔχω ἐκρήξεις θυμοῦ, ἔχω ξε σπάσματα». Καὶ ὁ καημένος ὁ χριστιανός τα βάζει με τις ἐκρήξεις καὶ μὲ τὸν θυμό, ἐνῶ αὐτά εἶναι ἁπλῶς ἐκδηλώσεις. Ὅλο το θέμα εἶναι νὰ βρεῖ κανεἰς τὴν αἰτία· ἀπὸ που προέρχεται, ποῦ ὀφείλεται ὁ θυμός, αὐτό τό ξέσπασμα, αὐτή ἡ εὐθιξία. Οπωσδήποτε ὑπάρχει κάτι βαθύτερο. Μήπως στο βάθος εἶναι κανείς πολύ εὐαίσθητος, θα λέγαμε. Εἶναι δηλαδή ἕνας ἄνθρωπος πολύ μελαγχολικός, καί, χωρίς νὰ τὸ καταλαβαίνει, ἐπειδή θίγεται αὐτό τὸ ἀδύνατο σημεῖο, ὁρμᾶ πρός τὰ ἔξω ὁ θυμός καὶ ἀκολουθεῖ τὸ ξέσπασμα. Το φταίξιμο δέν εἶναι τοῦ θυμοῦ· ὁ θυμός εἶναι μιά ἐκδήλωση. Γι' αὐτό καί ὅταν κανείς θέλει νά ἐξομολογηθεῖ, δέν φθάνει να πεῖ «θυμώνω». Ἤ, δέν φθάνει νά ἀγωνίζεται να μή θυμώνει. Σκοπός εἶναι νὰ ἀνακαλύψει ποιά εἶναι ἡ βαθύτερη αἰτία πού τόν κάνει να θυμώνει: ἐγωισμός, μελαγχολία, ὑπερευαισθησία, φιλαυτία κτλ.
Ὁ μελαγχολικός εἶναι συνήθως πολύ ἀπαισιόδοξος, καί, ὁ καημένος, οὔτε στόν ἑαυτό του ἔχει ἐμπιστοσύνη οὔτε στούς ἄλλους. Εἶναι, ὅπως εἶπαμε, δειλός, σκυθρωπός, σιωπηλός, ἀπομονωμένος στόν ἑαυτό του καί ζεῖ συνήθως με μια κατάθλιψη. Αὐτός περίπου εἶναι ὁ μελαγχολικός τύπος.
Ἡ χολερική ἰδιοσυγκρασία
Ἄλλος τύπος ἀνθρώπου ἀπό πλευρᾶς ἰδιοσυγκρασίας, κατά τόν Γαληνό, εἶναι ὁ χολερικός.
Το όνομα «χολερικός» προέρχεται ἀπό τήν ἑλληνικήν λέξιν «χολή». Ἐδῶ ὅμως πρόκειται περί τῆς «κιτρίνης χολῆς», ἡ ὁποία ὑπετίθετο ὅτι ὑπερισχύει καὶ δίδει τὴν γένεσιν εἰς ἕνα τύπον ἀνθρώπου πλήρη ἐνεργείας καί ἐνθουσιασμοῦ.
Ὁ χολερικός εἶναι πολύ δραστήριος, ἔχει πλήρη ἐμπιστοσύνη στον ἑαυτό του καί ἀναλαμβάνει μέ ὅλη του την καρδιά ὁποιαδήποτε ἐργασία τοῦ ἀναθέσουν. Δέν φοβάται, ἂν καὶ πολλές φορές ἀντιμετωπίζει δυσκολίες πού προέρχονται ἀπό τήν ὁρμητική του αυτοπεποίθηση.
Αὐτά πού λέμε, φυσικά, δεν σημαίνουν ὅτι ὁ μελαγχολικός εἶναι κακός ἄνθρωπος, οὔτε ὅτι ὁ χο-λερικός εἶναι ὁ ἰδεώδης ἄνθρωπος διότι αὐτός κάνει γκάφες. Πόσες φορές «σπάει τὰ μοῦτρα του», καθώς ἔχει πολλή αὐτοπεποίθηση, εἶναι πολύ όρμητικός καί, χωρίς πολύ-πολύ να το σκεφθεῖ, ἀναλαμβάνει κάτι.
Ἡ αἰσιόδοξη ἰδιοσυγκρασία
Ἄλλος τύπος ἀνθρώπου ἀπό πλευρᾶς ἰδιοσυγ-κρασίας, κατά τον Γαληνό, εἶναι ὁ αἰσιόδοξος (sanguine) (Ὁ ὅρος πού χρησιμοποίησε ὁ Γαληνός γι' αὐτὸν τὸν τύπο ήταν «αίματώδης», ἐξ οὐ καὶ ὁ ἀγγλικός ὅρος sanguine. Ὁ ὅρος «αἰσιόδοξος» εἶναι μεταγενέστερος.).
Ὁ ὅρος sanguine προέρχεται ἀπό τήν λατινικήν λέξιν sanguis πού σημαίνει «αίμα».
Ὅπως πίστευαν τότε, αἰσιόδοξος εἶναι αὐτός ποὺ ἔχει πολύ αἷμα.
Αὐτὸ τὸ στοιχεῖον, κατά τούς ἀρχαίους, γεννᾷ μίαν θερμήν καί εὔθυμον ἰδιοσυγκρασίαν· οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸν τύπον αὐτόν γεννῶνται αἰσιόδοξοι.
Ἔχουν μεγάλη σημασία αὐτά.
Ὁ μελαγχολικός λοιπόν γεννιέται μελαγχολικός, ὁ χολερικός γεννιέται χολερικός, ὁ αἰσιόδοξος γεννιέται αἰσιόδοξος, καί ἀλίμονο ἄν δὲν τὸ ξέρουν αὐτό τόσο ἐκεῖνοι, ὅσο κι ἐμεῖς. Μπορεῖ νὰ ἔχουμε μπροστά μας ἕναν μελαγχολικό τύπο καί νά ἀποροῦμε γιατί φέρεται ὅπως φέρεται. Ἄν ὅμως τό ξέρουμε αὐτό, δέν θά ἀποροῦμε, καί θά τοῦ ἀναθέ-σουμε μιά ἐργασία σύμφωνα μέ τόν τύπο του ἤ θά τον βοηθήσουμε να βγεῖ ἀπό τίς ἀδυναμίες πού ἔχει ὁ τύπος του. Οὔτε ἐπίσης σε ἕναν πού γεννήθηκε αἰσιόδοξος τοῦ ἀνήκουν «μπράβο» ἐπειδή εἶναι αἰσιόδοξος. Δέν ἔφτιαξε αὐτός τόν ἑαυτό του αἰσιόδοξο, ὥστε νὰ τοῦ ἀνήκουν τα «μπράβο» κάθε τόσο, ἐνῶ στόν ἄλλο, πού δέν εἶναι αἰσιόδο-ξος, νὰ μὴν τοῦ ἀνήκει κανένα «μπράβο».
Οἱ αἰσιόδοξοι εἶναι τὸ ἀντίθετο τῶν μελαγχο-λικῶν. Στή μιὰ ἄκρη ὁ μελαγχολικός, καί στο ἐν-τελῶς ἀντίθετο μέρος ὁ αἰσιόδοξος. Οἱ αἰσιόδοξοι εἶναι ρηχοί. Ὁ μελαγχολικός ἔχει βάθος. Μπορεῖ νὰ εἶναι ἀπομονωμένος στόν ἑαυτό του, μπορεῖ νὰ εἶναι σιωπηλός, ἔχει βάθος ὅμως.
Οἱ αἰσιόδοξοι εἶναι ρηχοί, ἐλαφροί καί πολύ κοινωνικοί. Εἶναι ἐξαιρετικῶς δημοφιλεῖς, συνήθως κατά πολλούς τρόπους γοητευτικοί, ἄνθρωποι ὅμως εἰς τοὺς ὁποίους δέν δύναται νά στηριχθῇ κανείς.
Συμβαίνει, για παράδειγμα, καμιά φορά νά κάνει ἕνας ἱεροκήρυκας ἕνα κήρυγμα κάπου, καί ἄν μάλιστα εἶναι ἐνθουσιώδης καί προκαλεῖ αἰσιοδοξία καί ἐνθουσιασμό στό ἀκροατήριο, θὰ δεῖτε με ρικούς να συναρπάζονται κυριολεκτικά. Καὶ ἂν ὁ ἱεροκήρυκας δέν ξέρει ἀπό αὐτά τά πράγματα, γιά τὰ ὁποῖα τώρα κάνουμε λόγο, καθώς αὐτοί θά τόν πλησιάσουν καί θά ἐκδηλωθοῦν, θα νομίσει ὅτι κέρδισε καμιά πενηνταριά ἀπό αὐτούς πού τόν παρακολουθοῦσαν καί μπορεῖ τώρα να κάψει ὅλο το κακό πού ὑπάρχει στην κοινωνία. Ἀλλά αὐτοί τὴν ἄλλη ὥρα θά εἶναι «πεσμένοι». Θὰ ἔχει περάσει ἡ αἰσιοδοξία τους καί θά ἔχουν «πέσει»· θὰ ἔχουν βρεθεῖ σὲ μιὰ ἄλλη κατάσταση.
Δέν μπορεῖ νὰ ἔχει κανείς ἐμπιστοσύνη στούς ὑπεραισιόδοξους. Κάμνουν εὔκολα φίλους, ἀλλ᾽ ἐξ ἴσου εὔκολα τούς χάνουν· στεροῦνται δυνάμεως πεποιθήσεων· δέν κυριαρχοῦνται ἀπό ὡρισμένα ἰδανικά ἤ πεποιθήσεις πού εἶναι ἱκανά να φέρουν εἰς τὴν ζωήν των σταθερότητα καί δύναμιν χαρακτήρος.
Αὐτός περίπου εἶναι ὁ αἰσιόδοξος.
Ἡ φλεγματική ἰδιοσυγκρασία
Καί ἐρχόμαστε στόν φλεγματικό.
Ὁ ὅρος «φλεγματικός» προέρχεται ἐκ τῆς ἑλληνικῆς λέξεως «φλέγμα».
Τί ἀκριβῶς σημαίνει αὐτό; Μερικοί λένε ὅτι εἶναι ἀπό τὸ ρῆμα «φλέγω», δηλαδή ἀπό τή φωτιά. Ἀλλά ὁ φλεγματικός δέν ἔχει καμιά σχέση μέ τή φωτιά.
Ἡ συσχέτισις τοῦ φλεγματικοῦ μὲ τὴν φωτιάν δέν εἶναι καθόλου ἐπιτυχής, διότι οὗτος δέν διακρίνεται διά τὴν θερμότητα τῆς ἰδιοσυγκρασίας του (Αναζητήσαμε μια ἀπάντηση στο ἐρώτημα πού θέτει ὁ ὁμιλητής για τη σημασία τῆς λέξεως φλέγμα, για να διευκρινίσουμε τὴν ἀντίφαση πού ὑπάρχει στο σημεῖο αὐτό.
Στα λεξικά τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλώσσας στὰ ὁποῖα ἀνατρέξαμε, βρήκαμε ὅτι ἡ λέξη φλέγμα σημαίνει πῦρ, θερμό-τητα, φλόγα. Στο Μέγα Λεξικόν τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης τῶν Liddell-Scott ὑπάρχει ἐπιπλέον καί μια φράση τοῦ Ἀριστοτέ-λη, στὴν ὁποία ή λέξη φλέγμα ἔχει ἔννοια ἀντίθετη ἀπό αὐτές που σημειώσαμε, χωρίς ὅμως να δίνεται κάποια ἐξήγηση. Ἀριστοτέλους, Προβλήματα: «Τῶν κατά τὸν ἄνθρωπον ἡ χολή μὲν ἐστι θερμόν, τὸ δὲ φλέγμα ψυχρόν». Μὲ τὴν ἴδια σημασία (=ψυχρό) βρήκαμε τη λέξη στὰ ἔργα τοῦ Ἱπποκράτη: «Αὔξεται δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ μέν φλέγμα τοῦ χειμῶνος· τοῦτο γὰρ τῷ χειμῶνι κατά φύσιν ἐστί μάλιστα τῶν ἐν τῷ σώματι ἐνεόντων, ψυχρότατον γάρ ἐστιν. Τεκμήριον δε τούτου, ὅτι τὸ μὲν φλέγμα ψυχρότατον, εἰ θέλοις ψαῦσαι φλέγματος καί χολῆς καὶ αἵματος, το φλέγμα εὑρήσεις ψυχρότατον ἐόν» (Ιπποκράτους, Περί φύσιος ἀνθρώπου).
Στο παράδοξο πού φαίνεται νὰ ὑπάρχει ὡς πρός τή σημα-σία τῆς λέξεως αὐτῆς, τελικά βρήκαμε ἀπάντηση στο παρακάτω σχόλιο: «Ο J. Jouanna ἀναφέρεται στην περίεργη σημασιολογική ἐξέλιξη πού ἀκολούθησε ὁ ὅρος φλέγμα. Αὐτή ἡ λέξη, που παράγεται ἀπὸ τὸ φλέγω, σήμαινε ἀρχικά φωτιά και θερμότητα, ὅπως λ.χ. στὴν Ἰλιάδα τοῦ Ὁμήρου (Φ 337: φλέγμα κακόν φέρουσα).
Στὴν ἰατρική εἶχε τη σημασία φλεγμονή, ἀλλά ἀργότερα χρησιμοποιήθηκε ὡς ὀνομασία ἑνὸς ἀπὸ τοὺς χυμούς τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος. Το παράδοξο ὅμως εἶναι ὅτι αὐτός ὁ χυμός, που πῆρε τὸ ὄνομά του ἀπὸ τὴ φωτιά, σιγά-σιγά ἔχασε ἐντελῶς αὐτή τη σημασία καὶ ἔφτασε να σημαίνει μέσα στα βιολογικά ἔργα ἕναν χυμό που συνδεόταν ὄχι πια με το θερ-μὸ ἀλλὰ μὲ τὸ κρύο. Ἔτσι στα τέλη του 5ου αἰώνα ὁ συγγραφέας τοῦ Περί φύσιος ἀνθρώπου (κεφ. 7) λέει ρητά ὅτι το φλέγμα εἶναι ὁ πιο κρύος χυμός τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος.
Οἱ ἀρχαῖοι γραμματικοί ἐξηγοῦν αὐτὴ τὴν ἐξέλιξη τῆς ση μασίας αὐτοῦ τοῦ ὅρου με το φαινόμενο πού ὀνομάζεται ἀντίφρασις. Ἔτσι ὁ Σωρανός στο λήμμα φλέγμα γράφει: παρά τὸ φλέγω, φλέξω κατ' ἀντίφρασιν ψυχρότατον γάρ έστι». (Βλ. Ιπποκράτους. Περί φύσιος ἀνθρώπου, μετάφραση, σχόλια Δα-μιανού Τσεκουράκη, έκδ. Δαίδαλος-Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1996, σα. 95-96).).
Γιὰ νὰ ποῦμε ὅτι ἔχει σχέση μέ τή φωτιά, θά ἔπρεπε ὁ ἄνθρωπος αὐτός νὰ εἶναι θερμός, ὅπως περίπου εἴπαμε πιό πάνω γιά τόν χολερικό καί τόν αἰσιόδοξο. Ὁ φλεγματικός ὅμως δέν διακρίνεται για τη θερμότητα τῆς ἰδιοσυγκρασίας του. Γιά τούς Ἄγγλους λέγεται ὅτι εἶναι φλεγματικοί ἀναπο-δογυρίζει ἡ κατσαρόλα, καί αὐτοί γελᾶνε. Δέν τούς «καίγεται καρφί».
Ὡς φλεγματικοί θεωροῦνται συνήθως οἱ ψυχροί καί ἀνεξάρτητοι τύποι. Θὰ δεῖτε τὸν φλεγματικό νά μήν ἐπηρεάζεται ἀπό τήν ἄλφα ἤ τή βῆτα ἐκδήλωση, ἀπό τό ἄλφα ἢ τὸ βῆτα γεγονός. Δέν θά τόν δεῖτε νὰ ἐνθουσιά-ζεται καί νά μπαίνει καί αὐτός μέσα στήν προσπάθεια κάτι να κάνει. Ὄχι. Ἄς κάνουν οἱ ἄλλοι. Αὐτός θα μείνει μέ τή φλεγματικότητά του. Εἶναι λοιπόν ψυχρός καί ἀνεξάρτητος τύπος.
Τούς φλεγματικούς τίποτε δέν τούς παρορμᾷ εἰς μεγάλους ἐνθουσιασμούς· τίποτε δέν εἶναι ἱκανόν να διεγείρῃ τήν φαντασίαν των δέν τούς συγκι-νεῖ οὔτε ἡ καλή τύχη οὔτε ἡ καταστροφή.
Ἁπλῶς ζοῦν. Ζοῦν ἀπομονωμένοι, ἀνεξάρτητοι, ἔχουν πάντοτε εἰρήνη, γαλήνη· δέν αἰσθάνον-ται ἀναστατώσεις ἐσωτερικές.
***
Αὐτὲς εἶναι οἱ τέσσερις κατηγορίες τῶν τύπων τῶν ἀνθρώπων. Καί, ὅπως εἴπαμε, οἱ νεώτεροι ἐπιστήμονες δὲν ἀπομακρύνονται ἀπό τήν ταξινόμηση ποὺ κάνει ὁ Γαληνός. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι ἀνήκουν σε κάποιον ἀπό αὐτούς τούς τέσσερις τύπους. Ἄλλο τί θέλει νὰ εἶναι κανείς το θέμα εἶναι τί εἶναι.
Ἂν καὶ αὐτή ἡ ταξινόμησις τῶν ἰδιοσυγκρασιῶν χρησιμοποιῆται ἀκόμη εὐρέως, πολύ ἀπέχει ἀπό τοῦ νὰ εἶναι ἱκανοποιητική. Οὐδεμία ὅμως γνωστή ταξινόμησις εἶναι ἀπηλλαγμένη μειονεκτημάτων. Εἶναι γεγονός ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη προσωπικότης εἶναι ἀρκετὰ περίπλοκος, διά να περιληφθῇ ἐντός ἀκριβῶς ὁρισθεισῶν κατηγοριῶν. Ὑπάρχουν νευρωτικοί πού ἐμφανίζουν ἀνάμικτα συμπτώματα. Αὐτό συμβαίνει, διότι ἡ ἰδιοσυγκρασία των εἶναι πολύπλοκος. Εἶναι ἀκόμη δυνατή ἡ συνεύρεσις τοῦ μελαγχολικοῦ καί τοῦ αἰσιοδόξου τύπου εἰς ἕνα καί τό αὐτό πρόσωπον. Ἕνα καί τὸ αὐτό πρόσωπον ἠμπορεῖ νὰ εἶναι μελαγχολικόν διά μίαν κατηγορίαν πραγμάτων, αἰσιόδοξον δὲ δι᾽ ἄλλην.
Ναί, ποτέ δέν μποροῦμε νὰ ποῦμε πώς κάποιος εἶναι μελαγχολικός καί τίποτε ἄλλο, ἤ χολερικός καὶ τίποτε ἄλλο κτλ. Μπορεῖ ἕνας μελαγχολικός τύπος νὰ εἶναι καί λίγο φλεγματικός, νὰ εἶναι καί λίγο αἰσιόδοξος, νά εἶναι καί λίγο χολερικός. Ὅπως ἐπίσης ἕνας φλεγματικός τύπος μπορεῖ νὰ ἔχει καί κάτι από τοὺς ἄλλους τύπους. Αλλά το φλεγματικό στοιχεῖο θὰ κυριαρχεί μέσα στην ὕπαρξή του. Η συμβαίνει καί τό ἑξῆς: ἄλλη φορά νά εἶναι κανείς μελαγχολικός καί ἄλλη φορά αἰσιόδοξος.
16-3-1969
Εφόσον κάθε ἄνθρωπος κληρονομεί, τρόπον τινά, τὴν ἰδιοσυγκρασία του, καὶ συγχρόνως ἐπηρεάζεται -ἀνάλογα πάλι μὲ τὴν ἰδιοσυγκρασία πού ἔχει-ἀπό τό περιβάλλον, ἔχει μεγάλη σημασία το τί ἐπιδράσεις δέχεται.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου