Συνέχεια από Τρίτη 20 Ιανουαρίου 2026
Η ΝΕΥΡΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ KAREN HORNEY ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΓ. ΜΑΞΙΜΟΥ ΤΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ 3
Συγκριτική μελέτη
Γεώργιος Βαρβατσούλιας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1.
Η KAREN HORNEY ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΥΡΩΣΗΣ
1.4 Ἡ ἔννοια τῆς νεύρωσης
Ὅπως ἀντιλαμβανόμαστε, ἡ ἔννοια τῆς νεύρωσης συνιστά κεντρική ἰδέα στην κατανόηση τῆς Ψυχολογίας τῆς Karen Horney. Η θεωρία της ὑπογραμμίζεται ὅτι πηγάζει ἀπὸ τὴν προσπάθεια να διευκρινίζει ψυχαναλυτικά τα προβλήματα τοῦ ἀνθρώπου πού ἀναφύονται στην καθημερινή ζωή.
Διακρίνει ἀνωμαλίες στις προσωπικές σχέσεις τίς ὁποῖες καὶ ἐξετάζει ὡς βασικό παράγοντα δημιουργίας τῶν νευρώσεων (New ways in psychoanalysis, σ. 9, πρβλ. ἐπίσης σ. 167). Ἡ ἀποξένωση τοῦ νευρωτικοῦ ἀτόμου ἀπό τοὺς ἄλλους καὶ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του οἰκοδομεῖ ἀφετηρία διαταραγμένων διαπροσωπικών σχέσεων (Our inner conflicts. A constructive theory of neurosis, New York 1945, σ. 74).
Ὁ πυρήνας τῆς νεύρωσης ἀνακαλύπτεται στὴν ἀκατάπαυστη ἀντιπαλότητα μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων». Ἡ νεύρωση δὲν μπορεῖ νὰ ἐπιλύεται οὔτε να θεραπεύεται, ἀπό τή στιγμή που λείπει ἡ ἐμπειρία μιᾶς φυσιολογικής διανθρώπινης σχέσης. Μια από τις πρωταρχικές αἰτίες δημιουργίας τοῦ νευρωτικού φαινομένου ἐπισημαίνεται ἡ ἐξάρτηση τοῦ ἀτόμου ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Ἡ ἐξάρτηση αὐτή ἐκδηλώνεται συχνά ὡς ἔχθρα, ἄγχος, γενικές τάσεις πρὸς ὑπερηφάνεια, φιλοδοξία, ἐγωκεντρισμός, φθόνος, ἐκδικητικότητα, ζήλεια κ.ἄ., ἐπαληθεύοντας τὸν προαναφερόμενο «πυρήνα τῆς νεύρωσης (New ways in psychoanalysis, σ. 278).
Ἡ δομή τοῦ χαρακτήρα, πού ἐξελίσσεται κατ' αὐτό τον τρόπο, καταμαρτυρεῖ τὴν ἀντιπαλότητα ποὺ ὑφίσταται ἀνάμεσα στις ψευδαισθήσεις αὐτοπροστασίας καὶ τὴ διάθεση τοῦ ἀνοίγματος πρός τοὺς ἄλλους, μὲ ἀποτελέσματα νευρωτικά φαινόμενα που ἐξαπατοῦν τὴν ἀτομικότητα (New ways in psychoanalysis, o. 173.).
Ἡ νευρωτική δομή τοῦ χαρακτήρα εἶναι κατά το μᾶλλον ἢ ἧττον ἄκαμπτη· εἶναι ἐπίσης ἐπισφαλής καὶ εὐπρόσβλητη λόγω τῶν πολλῶν ἀδύνατων σημείων της: προσχήματα, αὐταπάτες, παραισθήσεις. Αὐτή ἡ δομή ἐπιβεβαιώνεται σ' αὐτὸ ποὺ ἀποκαλοῦμε «οὐσία τῆς νεύρωσης»· τὰ κεντρικά στοιχεῖα τῆς ὁποίας χαρακτηρίζονται «νευρωτικές τάσεις» (Selfanalysis, New York 1942, σ. 65). Κάθε φορά που ἡ Horney ἀναφέρεται στις νευρώσεις, ὑπονοεῖ νευρώσεις τοῦ χαρακτήρα· καταστάσεις, ἡ κύρια διαταραχή τῶν ὁποίων ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴ διαστροφή τοῦ χαρακτήρα, ἀκόμη κι ἂν οἱ ἐξωτερικές ἀποδόσεις του συμβαίνει να ταυτίζονται μ' ἐκείνων τῆς λεγομένης συμπτωματικής νεύρωσης (The neurotic personality of our time. New York 1937, σ. 30. Ο όρος «συμπτωματική νεύρωση» υποσημαίνει τη νευρωτική εκδήλωση που επισυμβαίνει μία φορά καὶ ἐπαναλαμβάνεται σπάνια ή καθόλου.). Η νεύρωση 67
εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς ἐκτρεπόμενης καί χρόνιας διαδικασίας, ἡ ὁποία ξεκινά συνήθως ἀπὸ τὴν παιδική ἡλικία, καὶ ἐπηρεάζει τὴν ἀτομικότητα ἐν μέρει ἡ «καθ' ολοκληρίαν» 57,
Οἱ «νευρωτικές τάσεις» εἶναι συγκεκριμένα συμπεριφορικά σχήματα τῶν νευρωτικῶν ἐμπειριῶν καὶ θεωροῦνται παράγοντες λειτουργίας τῆς νευρω τικής διαταραχής. Ταξινομούνται δὲ ὡς ἑξῆς:
α) Τάσεις ποὺ ἀναφέρονται σε παροχή καί ἀποδοχή ἀγάπης.
β) Τάσεις πού ἀναφέρονται σε αὐτοεκτίμηση.
γ) Τάσεις ποὺ ἀναφέρονται σε ἐπιβεβαιώσεις προσωπικής ταυτότητας.
δ) Τάσεις που σχετίζονται μὲ τὴν ἐπιθετικότητα.
ε) Τάσεις που σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα
Ἡ Horney δέν ἐνδιαφερόταν μόνο γιὰ τὴν ἐξωτερική εἰκόνα που παρουσιάζει ἡ νεύρωση. Το ἐνδιαφέρον της στρεφόταν κυρίως ἀπέναντι στήν ἀποσυντόνιση τοῦ χαρακτήρα τοῦ νευρωτικοῦ. Ἡ διαφοροποίηση τοῦ χαρακτή ρα εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα κάθε νεύρωσης, με συμπτώματα τὰ ὁποῖα θεωροῦνται ἀπό κλινικῆς πλευρᾶς πρόδρομοι νέων νευρωτικών διαταραχών 50. Οἱ νευρώσεις, σύμφωνα μὲ αὐτήν, εἶναι ἡ τιμή που πληρώνει ἡ ἀνθρωπότη τα γιὰ τὴν πολιτισμική της ἐξέλιξη.
Εἶναι λοιπόν ἐπιβεβλημένο για πρακτικούς λόγους μια διαταραχή να ταξινομείται ὡς νευρωτική, μόνο ἂν ἡ συμπεριφορά τοῦ ἀτόμου ἀποκλίνει ἀπό τούς γενικούς κανόνες ενός συγκεκριμένου πολιτισμού.
Παραδόξως, μόνο εὔκολο δέν εἶναι νὰ ἀναγνωρίζονται τα συστατικά στοι χεῖα μιᾶς νεύρωσης. Παράλληλα εἶναι δύσκολο καὶ ν' ἀνιχνεύσουμε ἀκόμη σημεῖα ποὺ νὰ εἶναι κοινά σε ὅλες τίς νευρώσεις. Για παράδειγμα, συμπτώ ματα ὅπως οἱ φοβίες, οἱ καταθλίψεις ἢ οἱ σωματικές διαταραχές δέν μποροῦν νὰ συμπεριληφθοῦν ὡς κριτήρια, διότι εἶναι πιθανόν νὰ μὴν ἔρθουν στην ἐπιφάνεια τοῦ ἐγώ, ποτέ! Αντίστοιχες δυσκολίες συναντοῦμε, ἐπιχειρώντας να διακρίνουμε μια νεύρωση ἀπὸ τὴν εἰκόνα πού ἀντικατοπτρίζει στις διαταραχές που σχετίζονται με τοὺς ἄλλους. Σ' αυτές συμπεριλαμβάνονται καὶ οἱ σεξουαλικές ἀντίστοιχές τους.(The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 29.)
Η Karen Honey διακρίνει δύο συγκεκριμένα σημεία που παρατηρου νται σε όλες τις νευρώσεις, ἀκόμη κι ἂν ἡ δομή τῆς ἀτομικότητας δὲν εἶναι ἐντελῶς γνωστής
α) μια συγκεκριμένη δυσκαμψία (ἤ ἔλλειψη ἱκανότητας) στὴν ἀντίδρα ση (ἢ εὐεργετική άμυντική εὐκαμψία). Και
β) διαφορά ανάμεσα στη δυνατότητα νὰ δρὰ καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς δράσης.
Ἐκτιμᾶ ἐπίσης τὴν ἔλλειψη κατάλληλων παραγωγικών παραγόντων και τὰ τὴ διαδικασία διείσδυσης χαρακτηριστικῶν, ὅπως εἶναι ἡ δυσκαμψία τῶν ἀντιδράσεων». Ἡ δυσκαμψία ἀποτελεῖ νευρωτικό σημείο, μόνο ἄν ἀποκλίνει ἀπὸ τοὺς τύπους τῆς πολιτισμικής συμπεριφοράς. Ἡ διαφορά ἀνά-μεσα στις ἱκανότητες καὶ τὴν πραγματική ἀπόδοση τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης ερμηνεύεται μέσῳ ἐξωτερικών παραγόντων. Η νεύρωση ὑφίσταται όταν, παρά τα προσόντα καὶ τίς ἐπιθυμητές ἐξωτερικές καταστάσεις πρός ἐξέλιξη ή ατομικότητα παραμένει μή παραγωγική. Ἔτσι ὁ νευρωτικός «εἰσπράτ-τει» τὴν ἐντύπωση ὅτι ὁ δρόμος μπροστά του εἶναι ἀποκλεισμένος ἀπὸ τὸν ἴδιο του τὸν ἑαυτό.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη εἶναι δυνατόν νὰ ὑφίσταται ὁ χαρακτήρας τῆς νεύρωσης ὡς ἀντίδραση συγκεκριμένων ἐξωτερικών συνισταμένων χωρίς νὰ ἐπηρεάζεται ἢ νὰ διαστρεβλώνεται ἡ ὑπόλοιπη ατομικότητα.
Ἡ ὕπαρξη ἀλληλοσυγκρουόμενων τάσεων, τὰ περιεχόμενα τῶν ὁποίων μένουν ἄγνωστα στο νευρωτικό καὶ γιὰ τὰ ὁποῖα ἐπιχειρεῖ ν' ἀνακαλύπτει στιγμιαίες καί συμβιβαστικές λύσεις, ὑποδεικνύουν ἄλλο ἕνα οὐσιαστικό χαρακτηριστικό της νεύρωσης. Ἕνα ἀπὸ τὰ κύρια χαρακτηριστικά τῆς νεύρωσης εἶναι ἡ ἐκτόπιση τῶν ἐνεργειών που καταναλώνονται ἀπό τὸ νευρωτικό ἄτομου (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 28) στην προσπάθεια ν' ἀναπτύσσει τις φανταστικές ἱκανότητες τοῦ ἰδεατοῦ ἑαυτοῦ, σε ἀντίθεση πρὸς ἐκεῖνες τοῦ γνήσιου ἑαυτοῦ (Neurosis and human growth... σ. 166. Ιδεατός ἑαυτός - Γνήσιος ἑαυτός: Συστήνουν τὴν ἐσωτερική συγκρουσιακή αντιστοίχηση του ψευδοεαυτοῦ ἀπέναντι στὸν ἀλη-θινό ἑαυτό, ὁ ὁποῖος ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐπιφανειακή παράσταση τῶν συμβάντων, ἀποθαρρύνοντας κάθε ἀνθρώπινη διάθεση που στοχεύει στὴν ἐπιβίωση τῆς σε με γάλο βαθμό λανθάνουσας ἐσωτερικής δημιουργικότητας.).
Οἱ ἐνέργειες τοῦ ἰδεατοῦ καὶ γνήσιου ἑαυτοῦ, που παρατηρούνται μέσα στη νεύρωση, ποικίλλουν σε βαθμό ἀφορμῶνται ἀπό ἐκτεταμένη ἀδράνεια ή συγκεκριμένες σποραδικές πράξεις ἀπροσεξίας καὶ συνεχίζουν με ἀδιαφορία (Neurosis and human growth... oo. 165-166). Ἡ νεύρωση εἶναι μια ψυχαναγκαστική ἐμπειρία πού ἀναπτύσ σεται με «αδυσώπητη λογική», τείνοντας να καλύπτει βαθμιαία ὁλοένα και περισσότερα μέρη τῆς ἀτομικότητας». Σύμφωνα με τη Horney, οἱ νευρώσεις κατανοοῦνται εὐκολότερα ἂν ἀντιμετωπίζονται ὡς ποικιλομορφίες φυσικής συμπεριφοράς (The neurotic personality of our time. New York 1937, σ. 19).
Λαμβάνει λοιπόν ὑπόψη της ὅτι:
α) στις περισσότερες νευρώσεις ὑφίστανται βασικές διαταραχές, οἱ ὁ-ποῖες καί συνιστοῦν θεμελιώδεις αἰτίες στὴν ἔλλειψη ἱκανοποίησης έν νός ατόμου ὅσον ἀφορᾶ τὸν τρόπο που λειτουργεί διανοητικά, διατα ραχές δηλ. που οἰκοδομοῦν βάσιμα αἴτια δυσαρέσκειας ἀπέναντι στη λειτουργικότητα τοῦ νοῦ.
β) ἡ νεύρωση εἶναι ψυχική διαταραχή, που προκαλεῖται ἀπό φόβους καί μηχανιστικά μέτρα ποὺ ἀναλαμβάνουν την καταπολέμηση αὐτῶν τῶν φόβωνα. Και
γ) ὑπάρχουν άτομα ποὺ ἂν καὶ ὑποφέρουν ἀπό μιά σοβαρή νεύρωση, παρουσιάζονται νά εἶναι καλά προσαρμοσμένα στο σύγχρονο τρόπο ζωῆς.
Οἱ κρίσιμες συνθήκες που κατ' αὐτό τον τρόπο θεμελιώνονται – λόγῳ τῶν προαναφερόμενων τριῶν παραγόντων – ἀποκαλύπτουν ἁπλὰ τὴν ὑπόστα-ση μιᾶς ἐπί μακρόν ὑφιστάμενης νεύρωσης. Ἂν ἡ νεύρωση αὐτὴ ὑφίσταται. τότε πρόκειται για πολύ σοβαρή κατάσταση, καὶ οἱ φανερές ἢ κεκαλυμμένες ἀναστολές που προκαλοῦνται ἀπό αὐτὴν ἀποδεικνύονται «ἀπροσμέτρητες». Οἱ ἀναστολές αὐτές βασίζονται στην «ἀνικανότητα» τοῦ νευρω τικοῦ νὰ αἰσθάνεται, να σκέπτεται, ἢ νὰ προβαίνει σε συγκεκριμένες ἐνέρ γειες καί ἐπιλογές (The neurotic personality of our time, New York 1937, σσ. 31,59 και 53.).
Ἡ δημιουργία ἑνὸς φαύλου κύκλου συνιστᾶ ἐπίσης μία ἀπὸ τις κυριότερες διαδικασίες κάθε νεύρωσης· ἡ κατεξοχήν αἰτία ἐκδήλωσης τῆς ὁποίας λαμβάνει χώρα ἀκόμη κι ἄν οἱ ἐξωτερικοί όροι της δέν μεταβάλλονται.
Ὁ ελεγχος τῆς ζωτικότητας ἑνὸς ἀτόμου ὑφίσταται σε κάθε νεύρωση, καθόσον ἡ φαινομενολογία τῆς τελευταίας οἰκοδομεί πραγματώσεις συγκρούσεων, οἱ ὁποίες κινητοποιοῦν σὲ ἀντίσταση τὴν ἀτομικότητα (Final Lectures, σ. 96 πρβλ. New ways in psychoanalysis, a. 24). Οἱ συγκρούσεις αὐτές δρομολογοῦν ἀλληλοσυγκρουόμενες τάσεις, οἱ ὁποῖες με τη σειρά τους καθορίζουν καί διαμορφώνουν τή διαταρακτική ζωή τοῦ ἀτό-μους. Όταν μία ατομικότητα εἶναι διαταραγμένη, ἐγκλωβίζεται σε ψυχο παθολογικά φαινόμενα συγκρουσιακῆς ὑφῆς καί χαρακτήρα», που «προ-δίδουν» τὴν ὕπαρξη ἴδιοσυγκρασιακής νεύρωσης, ἄσχετα πρός την ποιό τητα ἢ ποσότητα τῶν συμπτωμάτων ποὺ ἐκδηλώνει. Ἡ νεύρωση κατα-στρέφει τὴν εἰρήνη τοῦ νοῦ καὶ δὲν θεωρείται ὅτι θεραπεύεται μὲ τὴν ἐξάλειψη ἑνὸς καὶ μόνου συμπτώματος.
Μία ἀπὸ τις συνήθεις μεθόδους που «προτείνονται», ὥστε ν' ἀναγνωρίζουμε ἕνα ἄτομο ὡς νευρωτικό, σχετίζεται μὲ τὴν ποσοτική ἔκταση τῆς «ἀντίδρασης» στον δεδομένο τρόπο ζωῆς (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 31), καθώς καί τις συνθήκες πού συστή νουν ἀποδεκτούς κοινωνικούς όρους συνύπαρξης μὲ ἄλλους (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 14.).
Σύμφωνα μέ τή Horney, ἡ νεύρωση ὑπογραμμίζεται ὡς ἡ δαιμονική συνισταμένη τῆς ζωῆς κάποιου, ὁ ὁποῖος καταφεύγει στὴν ἔννοια τῆς δύνα-μης καὶ τῆς ἐπιβολῆς, ὥστε νὰ παρουσιάζεται «ἐπιτυχημένος». Αντιλαμβάνεται τὸν ἄνθρωπο αὐτὸν νὰ ὑποφέρει σε βάθος, ἐνῶ τὸν χαρακτηρίζει ὡς ἰδιαίτερα ἐπηρεαζόμενο από δαιμονικές δυνάμεις (Final Lectures, σ. 83.).
Ἐπιβεβαιωμένα, τὰ ἄτομα που τραυματίζονται από νευρώσεις, ἐπιθυμοῦν νὰ τῆς ἀποτινάζουν μαζί με τίς ἀντίστοιχες τάσεις που προκύπτουν ἀπὸ αὐτές, ἐπιχειρώντας να μεθοδεύουν δρομολογήσεις πρός το σκοπό αὐτό. Τὸ ἀρνητικό σημείο εἶναι κάποιος νὰ ὑψιπετεῖ σὲ ἐπίπεδα ἀχαλίνωτης προσπάθειας μέσῳ τῆς ἐπανάπαυσης σε ψευδολύσεις που στοχεύουν νὰ «τακτοποιούν» τή ζωή τοῦ νευρωτικοῦ μὲ ἐπιφαινόμενες ψυχολογικές ἰσορροπίες. Σε περιπτώσεις μάλιστα σοβαρῶν ἐπιπλοκών, ἴσως καὶ νὰ προτείνουν «ίκανοποιητικές ἀπαντήσεις», ἔστω κι ἂν τ' ἀποτελέσματά τους δέν στέφονται ἀπό πλήρη ἐπιτυχία.
Ὁ θετικός χαρακτήρας συνδέεται μέ τή διάσωση τοῦ αὐθορμητισμοῦ τῶν συναισθημάτων, μὲ τὴν ἐκφραστικότητα δηλ. τῆς βούλησης, ἡ ὁποία καί στοχεύει στο νὰ ἐλέγχει τις δραστηριότητες. Ὁ κατεξοχήν ρεαλιστικός ὁρισμός τῆς θεραπείας εἶναι νὰ ἐκδηλώνεται μέσῳ αὐθόρμητης ἀφοσίωσης. Οἱ στόχοι αὐτοί ἔχουν ἀξία ἐπειδή οἰκοδομοῦν τή λογική προέκταση στα πλαίσια τοῦ παθογενετικοῦ παράγοντα τῆς νεύρωσης (Our inner conflicts, 242).
Συνεχίζεται με:
2.
Ο ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΊΑΣ
Γεώργιος Βαρβατσούλιας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1.
Η KAREN HORNEY ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΥΡΩΣΗΣ
1.4 Ἡ ἔννοια τῆς νεύρωσης
Ὅπως ἀντιλαμβανόμαστε, ἡ ἔννοια τῆς νεύρωσης συνιστά κεντρική ἰδέα στην κατανόηση τῆς Ψυχολογίας τῆς Karen Horney. Η θεωρία της ὑπογραμμίζεται ὅτι πηγάζει ἀπὸ τὴν προσπάθεια να διευκρινίζει ψυχαναλυτικά τα προβλήματα τοῦ ἀνθρώπου πού ἀναφύονται στην καθημερινή ζωή.
Διακρίνει ἀνωμαλίες στις προσωπικές σχέσεις τίς ὁποῖες καὶ ἐξετάζει ὡς βασικό παράγοντα δημιουργίας τῶν νευρώσεων (New ways in psychoanalysis, σ. 9, πρβλ. ἐπίσης σ. 167). Ἡ ἀποξένωση τοῦ νευρωτικοῦ ἀτόμου ἀπό τοὺς ἄλλους καὶ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του οἰκοδομεῖ ἀφετηρία διαταραγμένων διαπροσωπικών σχέσεων (Our inner conflicts. A constructive theory of neurosis, New York 1945, σ. 74).
Ὁ πυρήνας τῆς νεύρωσης ἀνακαλύπτεται στὴν ἀκατάπαυστη ἀντιπαλότητα μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων». Ἡ νεύρωση δὲν μπορεῖ νὰ ἐπιλύεται οὔτε να θεραπεύεται, ἀπό τή στιγμή που λείπει ἡ ἐμπειρία μιᾶς φυσιολογικής διανθρώπινης σχέσης. Μια από τις πρωταρχικές αἰτίες δημιουργίας τοῦ νευρωτικού φαινομένου ἐπισημαίνεται ἡ ἐξάρτηση τοῦ ἀτόμου ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Ἡ ἐξάρτηση αὐτή ἐκδηλώνεται συχνά ὡς ἔχθρα, ἄγχος, γενικές τάσεις πρὸς ὑπερηφάνεια, φιλοδοξία, ἐγωκεντρισμός, φθόνος, ἐκδικητικότητα, ζήλεια κ.ἄ., ἐπαληθεύοντας τὸν προαναφερόμενο «πυρήνα τῆς νεύρωσης (New ways in psychoanalysis, σ. 278).
Ἡ δομή τοῦ χαρακτήρα, πού ἐξελίσσεται κατ' αὐτό τον τρόπο, καταμαρτυρεῖ τὴν ἀντιπαλότητα ποὺ ὑφίσταται ἀνάμεσα στις ψευδαισθήσεις αὐτοπροστασίας καὶ τὴ διάθεση τοῦ ἀνοίγματος πρός τοὺς ἄλλους, μὲ ἀποτελέσματα νευρωτικά φαινόμενα που ἐξαπατοῦν τὴν ἀτομικότητα (New ways in psychoanalysis, o. 173.).
Ἡ νευρωτική δομή τοῦ χαρακτήρα εἶναι κατά το μᾶλλον ἢ ἧττον ἄκαμπτη· εἶναι ἐπίσης ἐπισφαλής καὶ εὐπρόσβλητη λόγω τῶν πολλῶν ἀδύνατων σημείων της: προσχήματα, αὐταπάτες, παραισθήσεις. Αὐτή ἡ δομή ἐπιβεβαιώνεται σ' αὐτὸ ποὺ ἀποκαλοῦμε «οὐσία τῆς νεύρωσης»· τὰ κεντρικά στοιχεῖα τῆς ὁποίας χαρακτηρίζονται «νευρωτικές τάσεις» (Selfanalysis, New York 1942, σ. 65). Κάθε φορά που ἡ Horney ἀναφέρεται στις νευρώσεις, ὑπονοεῖ νευρώσεις τοῦ χαρακτήρα· καταστάσεις, ἡ κύρια διαταραχή τῶν ὁποίων ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴ διαστροφή τοῦ χαρακτήρα, ἀκόμη κι ἂν οἱ ἐξωτερικές ἀποδόσεις του συμβαίνει να ταυτίζονται μ' ἐκείνων τῆς λεγομένης συμπτωματικής νεύρωσης (The neurotic personality of our time. New York 1937, σ. 30. Ο όρος «συμπτωματική νεύρωση» υποσημαίνει τη νευρωτική εκδήλωση που επισυμβαίνει μία φορά καὶ ἐπαναλαμβάνεται σπάνια ή καθόλου.). Η νεύρωση 67
εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς ἐκτρεπόμενης καί χρόνιας διαδικασίας, ἡ ὁποία ξεκινά συνήθως ἀπὸ τὴν παιδική ἡλικία, καὶ ἐπηρεάζει τὴν ἀτομικότητα ἐν μέρει ἡ «καθ' ολοκληρίαν» 57,
Οἱ «νευρωτικές τάσεις» εἶναι συγκεκριμένα συμπεριφορικά σχήματα τῶν νευρωτικῶν ἐμπειριῶν καὶ θεωροῦνται παράγοντες λειτουργίας τῆς νευρω τικής διαταραχής. Ταξινομούνται δὲ ὡς ἑξῆς:
α) Τάσεις ποὺ ἀναφέρονται σε παροχή καί ἀποδοχή ἀγάπης.
β) Τάσεις πού ἀναφέρονται σε αὐτοεκτίμηση.
γ) Τάσεις ποὺ ἀναφέρονται σε ἐπιβεβαιώσεις προσωπικής ταυτότητας.
δ) Τάσεις που σχετίζονται μὲ τὴν ἐπιθετικότητα.
ε) Τάσεις που σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα
Ἡ Horney δέν ἐνδιαφερόταν μόνο γιὰ τὴν ἐξωτερική εἰκόνα που παρουσιάζει ἡ νεύρωση. Το ἐνδιαφέρον της στρεφόταν κυρίως ἀπέναντι στήν ἀποσυντόνιση τοῦ χαρακτήρα τοῦ νευρωτικοῦ. Ἡ διαφοροποίηση τοῦ χαρακτή ρα εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα κάθε νεύρωσης, με συμπτώματα τὰ ὁποῖα θεωροῦνται ἀπό κλινικῆς πλευρᾶς πρόδρομοι νέων νευρωτικών διαταραχών 50. Οἱ νευρώσεις, σύμφωνα μὲ αὐτήν, εἶναι ἡ τιμή που πληρώνει ἡ ἀνθρωπότη τα γιὰ τὴν πολιτισμική της ἐξέλιξη.
Εἶναι λοιπόν ἐπιβεβλημένο για πρακτικούς λόγους μια διαταραχή να ταξινομείται ὡς νευρωτική, μόνο ἂν ἡ συμπεριφορά τοῦ ἀτόμου ἀποκλίνει ἀπό τούς γενικούς κανόνες ενός συγκεκριμένου πολιτισμού.
Παραδόξως, μόνο εὔκολο δέν εἶναι νὰ ἀναγνωρίζονται τα συστατικά στοι χεῖα μιᾶς νεύρωσης. Παράλληλα εἶναι δύσκολο καὶ ν' ἀνιχνεύσουμε ἀκόμη σημεῖα ποὺ νὰ εἶναι κοινά σε ὅλες τίς νευρώσεις. Για παράδειγμα, συμπτώ ματα ὅπως οἱ φοβίες, οἱ καταθλίψεις ἢ οἱ σωματικές διαταραχές δέν μποροῦν νὰ συμπεριληφθοῦν ὡς κριτήρια, διότι εἶναι πιθανόν νὰ μὴν ἔρθουν στην ἐπιφάνεια τοῦ ἐγώ, ποτέ! Αντίστοιχες δυσκολίες συναντοῦμε, ἐπιχειρώντας να διακρίνουμε μια νεύρωση ἀπὸ τὴν εἰκόνα πού ἀντικατοπτρίζει στις διαταραχές που σχετίζονται με τοὺς ἄλλους. Σ' αυτές συμπεριλαμβάνονται καὶ οἱ σεξουαλικές ἀντίστοιχές τους.(The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 29.)
Η Karen Honey διακρίνει δύο συγκεκριμένα σημεία που παρατηρου νται σε όλες τις νευρώσεις, ἀκόμη κι ἂν ἡ δομή τῆς ἀτομικότητας δὲν εἶναι ἐντελῶς γνωστής
α) μια συγκεκριμένη δυσκαμψία (ἤ ἔλλειψη ἱκανότητας) στὴν ἀντίδρα ση (ἢ εὐεργετική άμυντική εὐκαμψία). Και
β) διαφορά ανάμεσα στη δυνατότητα νὰ δρὰ καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς δράσης.
Ἐκτιμᾶ ἐπίσης τὴν ἔλλειψη κατάλληλων παραγωγικών παραγόντων και τὰ τὴ διαδικασία διείσδυσης χαρακτηριστικῶν, ὅπως εἶναι ἡ δυσκαμψία τῶν ἀντιδράσεων». Ἡ δυσκαμψία ἀποτελεῖ νευρωτικό σημείο, μόνο ἄν ἀποκλίνει ἀπὸ τοὺς τύπους τῆς πολιτισμικής συμπεριφοράς. Ἡ διαφορά ἀνά-μεσα στις ἱκανότητες καὶ τὴν πραγματική ἀπόδοση τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης ερμηνεύεται μέσῳ ἐξωτερικών παραγόντων. Η νεύρωση ὑφίσταται όταν, παρά τα προσόντα καὶ τίς ἐπιθυμητές ἐξωτερικές καταστάσεις πρός ἐξέλιξη ή ατομικότητα παραμένει μή παραγωγική. Ἔτσι ὁ νευρωτικός «εἰσπράτ-τει» τὴν ἐντύπωση ὅτι ὁ δρόμος μπροστά του εἶναι ἀποκλεισμένος ἀπὸ τὸν ἴδιο του τὸν ἑαυτό.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη εἶναι δυνατόν νὰ ὑφίσταται ὁ χαρακτήρας τῆς νεύρωσης ὡς ἀντίδραση συγκεκριμένων ἐξωτερικών συνισταμένων χωρίς νὰ ἐπηρεάζεται ἢ νὰ διαστρεβλώνεται ἡ ὑπόλοιπη ατομικότητα.
Ἡ ὕπαρξη ἀλληλοσυγκρουόμενων τάσεων, τὰ περιεχόμενα τῶν ὁποίων μένουν ἄγνωστα στο νευρωτικό καὶ γιὰ τὰ ὁποῖα ἐπιχειρεῖ ν' ἀνακαλύπτει στιγμιαίες καί συμβιβαστικές λύσεις, ὑποδεικνύουν ἄλλο ἕνα οὐσιαστικό χαρακτηριστικό της νεύρωσης. Ἕνα ἀπὸ τὰ κύρια χαρακτηριστικά τῆς νεύρωσης εἶναι ἡ ἐκτόπιση τῶν ἐνεργειών που καταναλώνονται ἀπό τὸ νευρωτικό ἄτομου (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 28) στην προσπάθεια ν' ἀναπτύσσει τις φανταστικές ἱκανότητες τοῦ ἰδεατοῦ ἑαυτοῦ, σε ἀντίθεση πρὸς ἐκεῖνες τοῦ γνήσιου ἑαυτοῦ (Neurosis and human growth... σ. 166. Ιδεατός ἑαυτός - Γνήσιος ἑαυτός: Συστήνουν τὴν ἐσωτερική συγκρουσιακή αντιστοίχηση του ψευδοεαυτοῦ ἀπέναντι στὸν ἀλη-θινό ἑαυτό, ὁ ὁποῖος ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐπιφανειακή παράσταση τῶν συμβάντων, ἀποθαρρύνοντας κάθε ἀνθρώπινη διάθεση που στοχεύει στὴν ἐπιβίωση τῆς σε με γάλο βαθμό λανθάνουσας ἐσωτερικής δημιουργικότητας.).
Οἱ ἐνέργειες τοῦ ἰδεατοῦ καὶ γνήσιου ἑαυτοῦ, που παρατηρούνται μέσα στη νεύρωση, ποικίλλουν σε βαθμό ἀφορμῶνται ἀπό ἐκτεταμένη ἀδράνεια ή συγκεκριμένες σποραδικές πράξεις ἀπροσεξίας καὶ συνεχίζουν με ἀδιαφορία (Neurosis and human growth... oo. 165-166). Ἡ νεύρωση εἶναι μια ψυχαναγκαστική ἐμπειρία πού ἀναπτύσ σεται με «αδυσώπητη λογική», τείνοντας να καλύπτει βαθμιαία ὁλοένα και περισσότερα μέρη τῆς ἀτομικότητας». Σύμφωνα με τη Horney, οἱ νευρώσεις κατανοοῦνται εὐκολότερα ἂν ἀντιμετωπίζονται ὡς ποικιλομορφίες φυσικής συμπεριφοράς (The neurotic personality of our time. New York 1937, σ. 19).
Λαμβάνει λοιπόν ὑπόψη της ὅτι:
α) στις περισσότερες νευρώσεις ὑφίστανται βασικές διαταραχές, οἱ ὁ-ποῖες καί συνιστοῦν θεμελιώδεις αἰτίες στὴν ἔλλειψη ἱκανοποίησης έν νός ατόμου ὅσον ἀφορᾶ τὸν τρόπο που λειτουργεί διανοητικά, διατα ραχές δηλ. που οἰκοδομοῦν βάσιμα αἴτια δυσαρέσκειας ἀπέναντι στη λειτουργικότητα τοῦ νοῦ.
β) ἡ νεύρωση εἶναι ψυχική διαταραχή, που προκαλεῖται ἀπό φόβους καί μηχανιστικά μέτρα ποὺ ἀναλαμβάνουν την καταπολέμηση αὐτῶν τῶν φόβωνα. Και
γ) ὑπάρχουν άτομα ποὺ ἂν καὶ ὑποφέρουν ἀπό μιά σοβαρή νεύρωση, παρουσιάζονται νά εἶναι καλά προσαρμοσμένα στο σύγχρονο τρόπο ζωῆς.
Οἱ κρίσιμες συνθήκες που κατ' αὐτό τον τρόπο θεμελιώνονται – λόγῳ τῶν προαναφερόμενων τριῶν παραγόντων – ἀποκαλύπτουν ἁπλὰ τὴν ὑπόστα-ση μιᾶς ἐπί μακρόν ὑφιστάμενης νεύρωσης. Ἂν ἡ νεύρωση αὐτὴ ὑφίσταται. τότε πρόκειται για πολύ σοβαρή κατάσταση, καὶ οἱ φανερές ἢ κεκαλυμμένες ἀναστολές που προκαλοῦνται ἀπό αὐτὴν ἀποδεικνύονται «ἀπροσμέτρητες». Οἱ ἀναστολές αὐτές βασίζονται στην «ἀνικανότητα» τοῦ νευρω τικοῦ νὰ αἰσθάνεται, να σκέπτεται, ἢ νὰ προβαίνει σε συγκεκριμένες ἐνέρ γειες καί ἐπιλογές (The neurotic personality of our time, New York 1937, σσ. 31,59 και 53.).
Ἡ δημιουργία ἑνὸς φαύλου κύκλου συνιστᾶ ἐπίσης μία ἀπὸ τις κυριότερες διαδικασίες κάθε νεύρωσης· ἡ κατεξοχήν αἰτία ἐκδήλωσης τῆς ὁποίας λαμβάνει χώρα ἀκόμη κι ἄν οἱ ἐξωτερικοί όροι της δέν μεταβάλλονται.
Ὁ ελεγχος τῆς ζωτικότητας ἑνὸς ἀτόμου ὑφίσταται σε κάθε νεύρωση, καθόσον ἡ φαινομενολογία τῆς τελευταίας οἰκοδομεί πραγματώσεις συγκρούσεων, οἱ ὁποίες κινητοποιοῦν σὲ ἀντίσταση τὴν ἀτομικότητα (Final Lectures, σ. 96 πρβλ. New ways in psychoanalysis, a. 24). Οἱ συγκρούσεις αὐτές δρομολογοῦν ἀλληλοσυγκρουόμενες τάσεις, οἱ ὁποῖες με τη σειρά τους καθορίζουν καί διαμορφώνουν τή διαταρακτική ζωή τοῦ ἀτό-μους. Όταν μία ατομικότητα εἶναι διαταραγμένη, ἐγκλωβίζεται σε ψυχο παθολογικά φαινόμενα συγκρουσιακῆς ὑφῆς καί χαρακτήρα», που «προ-δίδουν» τὴν ὕπαρξη ἴδιοσυγκρασιακής νεύρωσης, ἄσχετα πρός την ποιό τητα ἢ ποσότητα τῶν συμπτωμάτων ποὺ ἐκδηλώνει. Ἡ νεύρωση κατα-στρέφει τὴν εἰρήνη τοῦ νοῦ καὶ δὲν θεωρείται ὅτι θεραπεύεται μὲ τὴν ἐξάλειψη ἑνὸς καὶ μόνου συμπτώματος.
Μία ἀπὸ τις συνήθεις μεθόδους που «προτείνονται», ὥστε ν' ἀναγνωρίζουμε ἕνα ἄτομο ὡς νευρωτικό, σχετίζεται μὲ τὴν ποσοτική ἔκταση τῆς «ἀντίδρασης» στον δεδομένο τρόπο ζωῆς (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 31), καθώς καί τις συνθήκες πού συστή νουν ἀποδεκτούς κοινωνικούς όρους συνύπαρξης μὲ ἄλλους (The neurotic personality of our time, New York 1937, σ. 14.).
Σύμφωνα μέ τή Horney, ἡ νεύρωση ὑπογραμμίζεται ὡς ἡ δαιμονική συνισταμένη τῆς ζωῆς κάποιου, ὁ ὁποῖος καταφεύγει στὴν ἔννοια τῆς δύνα-μης καὶ τῆς ἐπιβολῆς, ὥστε νὰ παρουσιάζεται «ἐπιτυχημένος». Αντιλαμβάνεται τὸν ἄνθρωπο αὐτὸν νὰ ὑποφέρει σε βάθος, ἐνῶ τὸν χαρακτηρίζει ὡς ἰδιαίτερα ἐπηρεαζόμενο από δαιμονικές δυνάμεις (Final Lectures, σ. 83.).
Ἐπιβεβαιωμένα, τὰ ἄτομα που τραυματίζονται από νευρώσεις, ἐπιθυμοῦν νὰ τῆς ἀποτινάζουν μαζί με τίς ἀντίστοιχες τάσεις που προκύπτουν ἀπὸ αὐτές, ἐπιχειρώντας να μεθοδεύουν δρομολογήσεις πρός το σκοπό αὐτό. Τὸ ἀρνητικό σημείο εἶναι κάποιος νὰ ὑψιπετεῖ σὲ ἐπίπεδα ἀχαλίνωτης προσπάθειας μέσῳ τῆς ἐπανάπαυσης σε ψευδολύσεις που στοχεύουν νὰ «τακτοποιούν» τή ζωή τοῦ νευρωτικοῦ μὲ ἐπιφαινόμενες ψυχολογικές ἰσορροπίες. Σε περιπτώσεις μάλιστα σοβαρῶν ἐπιπλοκών, ἴσως καὶ νὰ προτείνουν «ίκανοποιητικές ἀπαντήσεις», ἔστω κι ἂν τ' ἀποτελέσματά τους δέν στέφονται ἀπό πλήρη ἐπιτυχία.
Ὁ θετικός χαρακτήρας συνδέεται μέ τή διάσωση τοῦ αὐθορμητισμοῦ τῶν συναισθημάτων, μὲ τὴν ἐκφραστικότητα δηλ. τῆς βούλησης, ἡ ὁποία καί στοχεύει στο νὰ ἐλέγχει τις δραστηριότητες. Ὁ κατεξοχήν ρεαλιστικός ὁρισμός τῆς θεραπείας εἶναι νὰ ἐκδηλώνεται μέσῳ αὐθόρμητης ἀφοσίωσης. Οἱ στόχοι αὐτοί ἔχουν ἀξία ἐπειδή οἰκοδομοῦν τή λογική προέκταση στα πλαίσια τοῦ παθογενετικοῦ παράγοντα τῆς νεύρωσης (Our inner conflicts, 242).
Συνεχίζεται με:
2.
Ο ΑΓΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΊΑΣ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου