Συνέχεια από Tετάρτη 28. Ιανουαρίου 2026
Κοινωνία Θεώσεως
Γιαγκάζογλου Σταύρος
Φανέρωση του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος
β) Ὁ ἐνυπόστατος χαρακτήρας τῶν θείων ἐνεργειῶν 2
Κατ' αὐτὸ τὸν τρόπο ή Χριστολογία ἀποκαλύπτει την ούσιαστικὴ καὶ ἐνεργητικὴ ἑνότητα κατὰ τὴν ὑποστατική διάκριση, ἐφ᾽ ὅσον ὁ ἐνανθρωπήσας Υἱὸς καὶ Λόγος «οὐκ ἐν ἑαυτῷ συμπε ριβάλλει καὶ τὰς ἄλλας ὑποστάσεις, ἀλλὰ χωρὶς αὐτῶν πάσας τὰς θείας ἐνεργείας μετὰ τῆς θείας φύσεως», ἐνῶ συνάμα κάθε ἰδιαίτερη ἐνέργεια, ἐνῶ δὲν περιλαμβάνει καὶ ὅλες μαζὶ τὶς ἄπει ρες ἐνέργειες - διατηρεῖται ἔτσι τὸ ἀσύγχυτο καὶ κατὰ τὴν ἐνεργητικὴ αὐτὴ διάκριση ἐν τούτοις συμπεριλαμβάνει ὅλη τὴν τρισυπόστατη θεότητα 409
Ἡ ἐνανθρώπηση συνιστᾶ ἀναντίρρητα τὴ βάση τῆς διδασκαλίας τοῦ Γρηγορίου Παλαμᾶ γιὰ τὶς θεῖες ἐνέργειες. Το πρό σωπο τοῦ Υἱοῦ εἰσέρχεται στὴν ἱστορία τοῦ κτιστοῦ δίχως καμία τροπή στη θεία του φύση, που παραμένει ἀναλλοίωτη καὶ ὑπερβατικὴ ἐξ αἰτίας τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τῆς προσωπικῆς καὶ ὄχι τῆς φυσικῆς ἀνάληψης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὁ ἔνσαρκος Λόγος γίνεται πηγὴ ἀνεξάν τλητου ἁγιασμοῦ 410. Ἡ θεανδρικὴ ἐνέργεια τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἀσύγχυτη ἕνωση τῆς θείας δόξας καὶ χάριτος, κατέστη στο πρόσωπο τοῦ Θεανθρώπου δόξα καὶ χάρη τῆς ἀνθρωπότητας, «το οἰκεῖον σῶμα ζωοποιόν ἔχον ὡς ὁμόθεον δύναμιν» 411. Ἡ ἀνθρώπινη φύση τοῦ Χριστοῦ χρίεται μὲ ὁλόκληρη τὴν ἄκτιστη κοινὴ ἐνέργεια τῆς ῾Αγίας Τριάδος. Στὴ χρίση αὐτὴ ἐνεργεῖ ὅλη ἡ ῾Αγία Τριάς, ὅλως ἰδιαιτέρως ὅμως τὸ πρόσωπο τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, ποὺ ἀϊδίως ἀναπαύεται καὶ συνακολουθεῖ ἀδιαστάτως τὸν Υἱό, δίχως νὰ σαρκοῦται, καὶ συνεργεῖ ἀποφασιστικά στην πραγμάτωση τοῦ χριστολογικοῦ αὐτοῦ ἐνεργητισμοῦ ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους. Ἡ ἀνθρωπότητα τοῦ Χριστοῦ εἶναι πλήρως καταυγασμένη ἀπὸ τὶς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, καθ' ὅσον ἡ θεότητα διέρχεται καὶ σχετίζεται πρὸς τὴν κτίση καὶ τὴν ἱστορία διὰ τοῦ ἰδιαιτέρου ρόλου τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ποὺ συνίσταται στὴν ἔκφανση καὶ μετάδοση τῶν τριαδικῶν ἐνεργειῶν.
Ἐνῶ ἡ ἐνανθρώπηση κατέστησε δυνατὴ τὴν ἄμεση ἔλευση τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὴν κτίση, αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ πρόσ ληψη καὶ θέωση τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τοῦ Χριστοῦ πραγματοποιήθηκε διὰ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος. Ὁ Χριστός, ποὺ ἔλαβε ὡς ἄνθρωπος τὸ πλήρωμα τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν τοῦ Πνεύματος, μετέδωσε καὶ μεταδίδει τὴν ἄκτιστη αὐτὴ χάρη στοὺς οἰκείους του, χωρὶς νὰ μερίζεται βεβαίως λόγῳ τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἀκτίστων ἐνεργειῶν τὸ πρόσωπο τοῦ Παρακλήτου, ἀλλὰ «ἀμεθέκτως μετέχεται καὶ ἀμερίστως μερίζεται» ὁ ἀδαπάνητος πλοῦτος τῶν τριαδικῶν του ἐνεργειῶν. Ἔτσι, ὁ ἕνας Χριστός, μεταδίδοντας τὴ χάρη του, ἐκφαίνεται σὲ πολλοὺς χριστοειδεῖς, ἀνάρχους καὶ ἀϊδίους, «οὐ γὰρ καθ' ὑπόστασιν ἑκάστῳ τούτων, ἀλλὰ κατ᾿ ἐνέργειαν καὶ χάριν ἥνωται»412. Δὲν θὰ ἐπεκταθοῦμε πρὸς τὸ παρὸν ἀναλύοντας τὴ συνύφανση αὐτὴ τῆς Χριστολογίας μὲ τὸ ἰδιαίτερο ἔργο τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, διότι τοῦτο θ᾽ ἀποτελέσει τὸν κεντρικό πυρήνα τῶν ἑπόμενων κεφα-λαίων τῆς παρούσας μελέτης.[ΤΙ ΝΑ ΠΟΥΜΕ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟ ΤΖΑΚΙ ΛΕΕΙ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ;]
Μετὰ τὴν ἀμοιβαία αὐτὴ συσχέτιση τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν μὲ τὴν τριαδική θεολογία καὶ Χριστολογία 413, καθίσταται φανερὸ ὅτι ἡ φυσικὴ ἐνέργεια τῆς θεότητας ἐν-υπάρχει καὶ ἐνυποστα-σιάζεται ὄχι σὲ ἰδιαίτερη ὑπόσταση, οὔτε ἐξ αἰτίας τῆς θείας οὐσίας, ἀλλὰ μόνον, ἐξ αἰτίας τῶν θείων ὑποστάσεων. «Τοιοῦτον γὰρ τὸ κυρίως ἐνυπόστατον, οὐ καθ' ἑαυτὸ οὐδ᾽ ἐν τῇ οὐσίᾳ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ ὑποστάσει θεωρούμενον» 414. Οἱ ἄκτιστες ἐνέργειες, ἐνῶ δὲν εἶναι αὐθυπόστατα ἢ ὑποστατικά, ἀλλὰ ἰδιότητες τῆς κοινῆς τρι-συπόστατης φύσεως, ὑπάρχουν ἀχώριστα στὰ θεῖα πρόσωπα ὡς ἐνυπόστατα. Ὁ ἐνυπόστατος αὐτὸς χαρακτήρας τῶν θείων ένεργειῶν ἀποτελεῖ προϋπόθεση γιὰ τὴν ὀρθὴ κατανόηση σύνολης τῆς ἡσυχαστικῆς διδασκαλίας τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ 415.
Ὁ δυναμισμός καὶ ὁ πλοῦτος τῆς θείας φύσεως ἐκφαίνεται προ σωπικὰ διὰ τῶν ἐνυποστάτων ἐνεργειῶν πρὸς τὴν κτίση καὶ τὴν ἱστορία τῆς σωτηρίας. Ο ρόλος τῶν ὑποστάσεων ἀναδεικνύεται καθοριστικὸς στὴν ἐνεργητικὴ ἔκφανση τῆς θείας οὐσίας. Ὁ τρισυπόστατος Θεὸς ἔχει δύναμη, θέληση καὶ ἐνέργεια ποὺ εἶναι ἐνιαία καὶ προφαίνεται μὲ κοινὸ καὶ γιὰ τὰ τρία πρόσωπα τρόπο κατὰ τὴ φύση, χωρὶς νὰ εἶναι ἡ φύση τους. Οἱ ὑποστάσεις τῆς ᾿Αγίας Τριάδος, ἀναλαμβάνοντας ἰδιαίτερο ἔργο ή καθεμία, κοι-νοποιοῦν τὴ φυσική τους θεοποιό ἐνέργεια πρὸς τοὺς ἁγίους ὡς σε συγκεκριμένες ἀνθρώπινες ὑποστάσεις. Ἡ οἰκείωση τῆς ἐνυπόστατης θείας ἐνέργειας πραγματοποιείται προσωπικά καὶ χαρισματικά σε καμία περίπτωση ή μετοχὴ αὐτὴ δὲν εἶναι φυσι κὴ ἀπὸ τὴν πλευρά τοῦ ἀνθρώπου. Δίχως ὁποιαδήποτε σύγχυση θείας καὶ ἀνθρωπίνης φύσεως, κτιστοῦ καὶ ἀκτίστου, ἡ θεία ἐνέργεια εἶναι μεταβιβάσιμη μόνο διά μέσου ὑποστάσεων, προ-σωπικά, καὶ τοῦτο διότι κατέχεται, ἐκδηλώνεται καὶ γνωρίζεται μόνο διὰ μέσου τῶν θείων ὑποστάσεων. Ὅπως δὲν ὑφίσταται ἀνυπόστατη ἡ θεία οὐσία, κατά συνέπεια δὲν ὑπάρχει ἀπρόσω πη καὶ ἡ φυσική της ἐνέργεια.[ΒΡΕ ΤΟ ΘΕΙΟ!]
«Καὶ τοίνυν ἡ τοιαύτη θεία καὶ οὐράνιος ζωὴ τῶν θεοπρεπώς ζώντων ἐν τῷ μετέχειν τῆς ἀχωρίστου τοῦ πνεύματος ζωῆς – ὥσπερ καὶ ὁ Παῦλος ἔζη "τὴν τοῦ ἐνοικήσαντος θείαν καὶ ἀΐδιον" κατὰ τὸν θεῖον Μάξιμον “ζωήν"416-, ή τοιαύτη τοιγαροῦν ζωὴ ἀεὶ μὲν ἔστι, φυσικῶς ἐνυπάρχουσα τῷ πνεύματι θεοποιεῖν ἐξ ἀἰδίου πεφυκότι, “πνεῦμα” τε καὶ "θεότης" προσαγορεύεται δικαίως παρὰ τῶν ἁγίων, ἅτε δωρεά θεο-ποιὸς τοῦ διδόντος πνεύματος ἥκιστα χωριζομένη, φῶς δ' ἔστι, δι' ἀπορρήτου ἐλλάμψεως χορηγουμένη καὶ τοῖς ἠξιω μένοις ἐγνωσμένη μόνοις, ἐνυπόστατός γε μήν, οὐχ ὡς αὐθυ-πόστατος, ἀλλ' ἐπεὶ εἰς ἄλλου ὑπόστασιν τὸ πνεῦμα προΐεται αὐτήν, ἐν ᾗ καὶ θεωρεῖται» 417.
Ἡ θεία οὐσία, συνιστώντας τὴν αἰτία καὶ πηγὴ τῶν ἐνερ γειῶν, δὲν ἀποκλείει ἀλλὰ προϋποθέτει, ὡς τρισυπόστατη, τὸν προσωπικό-ἐνυπόστατο χαρακτήρα τους. Ἡ ἄκτιστη ἐνέργεια προϋποθέτει καὶ φανερώνει τὶς ὑποστάσεις τῆς θεότητας. Έτσι τὰ θεῖα πρόσωπα εἶναι οἱ δυναμικοί φορεῖς ποὺ ἐνεργοποιοῦν ἐλεύθερα τὴν παντοδυναμία τῆς θείας οὐσίας, ἀποκαλύπτοντας τὴν προσωπική της χρήση. Ἡ ἔκφανση, ἀποστολὴ καὶ μετάδοση τῶν ἐνυποστάτων ἐνεργειῶν, ἐνῶ δὲν παραγνωρίζει καθόλου τὸν ἰδιαίτερο ρόλο κατὰ τὴν ἱεραρχική φανέρωση καὶ τάξη τῶν θείων προσώπων στὴν οἰκονομία τῆς σωτηρίας, ἐπιτρέπει νὰ εἶναι κοινή κάθε ἐνυπόστατη δωρεά καὶ στὰ τρία πρόσωπα τῆς ῾Αγίας Τριάδος. Μὲ βάση τὸν ἐνυπόστατο χαρακτήρα τῶν θείων ἐνεργειῶν, ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴ διάκριση οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνεργειῶν, θὰ προχωρήσουμε ἀμέσως στὴν ἀνάλυση τῆς διττῆς προόδου τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, τὴν ὁποία ἀνέπτυξε ὁ ῞Αγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς ἀγωνιζόμενος κατὰ τῆς λατινικῆς διδασκαλίας τοῦ Filioque.
ΕΙΝΑΙ ΤΕΤΟΙΑΣ ΕΚΤΑΣΕΩΣ Η ΧΕΙΡΑΓΩΓΗΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΚΟΔΟΞΙΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΔΥΣΚΟΛΕΥΕΙ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ. ΧΕΙΡΟΤΕΡΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ. ΘΑ ΑΠΕΥΘΥΝΘΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑ.
β) Ὁ ἐνυπόστατος χαρακτήρας τῶν θείων ἐνεργειῶν 2
Κατ' αὐτὸ τὸν τρόπο ή Χριστολογία ἀποκαλύπτει την ούσιαστικὴ καὶ ἐνεργητικὴ ἑνότητα κατὰ τὴν ὑποστατική διάκριση, ἐφ᾽ ὅσον ὁ ἐνανθρωπήσας Υἱὸς καὶ Λόγος «οὐκ ἐν ἑαυτῷ συμπε ριβάλλει καὶ τὰς ἄλλας ὑποστάσεις, ἀλλὰ χωρὶς αὐτῶν πάσας τὰς θείας ἐνεργείας μετὰ τῆς θείας φύσεως», ἐνῶ συνάμα κάθε ἰδιαίτερη ἐνέργεια, ἐνῶ δὲν περιλαμβάνει καὶ ὅλες μαζὶ τὶς ἄπει ρες ἐνέργειες - διατηρεῖται ἔτσι τὸ ἀσύγχυτο καὶ κατὰ τὴν ἐνεργητικὴ αὐτὴ διάκριση ἐν τούτοις συμπεριλαμβάνει ὅλη τὴν τρισυπόστατη θεότητα 409
Ἡ ἐνανθρώπηση συνιστᾶ ἀναντίρρητα τὴ βάση τῆς διδασκαλίας τοῦ Γρηγορίου Παλαμᾶ γιὰ τὶς θεῖες ἐνέργειες. Το πρό σωπο τοῦ Υἱοῦ εἰσέρχεται στὴν ἱστορία τοῦ κτιστοῦ δίχως καμία τροπή στη θεία του φύση, που παραμένει ἀναλλοίωτη καὶ ὑπερβατικὴ ἐξ αἰτίας τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τῆς προσωπικῆς καὶ ὄχι τῆς φυσικῆς ἀνάληψης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὁ ἔνσαρκος Λόγος γίνεται πηγὴ ἀνεξάν τλητου ἁγιασμοῦ 410. Ἡ θεανδρικὴ ἐνέργεια τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἀσύγχυτη ἕνωση τῆς θείας δόξας καὶ χάριτος, κατέστη στο πρόσωπο τοῦ Θεανθρώπου δόξα καὶ χάρη τῆς ἀνθρωπότητας, «το οἰκεῖον σῶμα ζωοποιόν ἔχον ὡς ὁμόθεον δύναμιν» 411. Ἡ ἀνθρώπινη φύση τοῦ Χριστοῦ χρίεται μὲ ὁλόκληρη τὴν ἄκτιστη κοινὴ ἐνέργεια τῆς ῾Αγίας Τριάδος. Στὴ χρίση αὐτὴ ἐνεργεῖ ὅλη ἡ ῾Αγία Τριάς, ὅλως ἰδιαιτέρως ὅμως τὸ πρόσωπο τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος, ποὺ ἀϊδίως ἀναπαύεται καὶ συνακολουθεῖ ἀδιαστάτως τὸν Υἱό, δίχως νὰ σαρκοῦται, καὶ συνεργεῖ ἀποφασιστικά στην πραγμάτωση τοῦ χριστολογικοῦ αὐτοῦ ἐνεργητισμοῦ ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους. Ἡ ἀνθρωπότητα τοῦ Χριστοῦ εἶναι πλήρως καταυγασμένη ἀπὸ τὶς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, καθ' ὅσον ἡ θεότητα διέρχεται καὶ σχετίζεται πρὸς τὴν κτίση καὶ τὴν ἱστορία διὰ τοῦ ἰδιαιτέρου ρόλου τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, ποὺ συνίσταται στὴν ἔκφανση καὶ μετάδοση τῶν τριαδικῶν ἐνεργειῶν.
Ἐνῶ ἡ ἐνανθρώπηση κατέστησε δυνατὴ τὴν ἄμεση ἔλευση τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὴν κτίση, αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ πρόσ ληψη καὶ θέωση τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τοῦ Χριστοῦ πραγματοποιήθηκε διὰ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος. Ὁ Χριστός, ποὺ ἔλαβε ὡς ἄνθρωπος τὸ πλήρωμα τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν τοῦ Πνεύματος, μετέδωσε καὶ μεταδίδει τὴν ἄκτιστη αὐτὴ χάρη στοὺς οἰκείους του, χωρὶς νὰ μερίζεται βεβαίως λόγῳ τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἀκτίστων ἐνεργειῶν τὸ πρόσωπο τοῦ Παρακλήτου, ἀλλὰ «ἀμεθέκτως μετέχεται καὶ ἀμερίστως μερίζεται» ὁ ἀδαπάνητος πλοῦτος τῶν τριαδικῶν του ἐνεργειῶν. Ἔτσι, ὁ ἕνας Χριστός, μεταδίδοντας τὴ χάρη του, ἐκφαίνεται σὲ πολλοὺς χριστοειδεῖς, ἀνάρχους καὶ ἀϊδίους, «οὐ γὰρ καθ' ὑπόστασιν ἑκάστῳ τούτων, ἀλλὰ κατ᾿ ἐνέργειαν καὶ χάριν ἥνωται»412. Δὲν θὰ ἐπεκταθοῦμε πρὸς τὸ παρὸν ἀναλύοντας τὴ συνύφανση αὐτὴ τῆς Χριστολογίας μὲ τὸ ἰδιαίτερο ἔργο τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, διότι τοῦτο θ᾽ ἀποτελέσει τὸν κεντρικό πυρήνα τῶν ἑπόμενων κεφα-λαίων τῆς παρούσας μελέτης.[ΤΙ ΝΑ ΠΟΥΜΕ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟ ΤΖΑΚΙ ΛΕΕΙ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ;]
Μετὰ τὴν ἀμοιβαία αὐτὴ συσχέτιση τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν μὲ τὴν τριαδική θεολογία καὶ Χριστολογία 413, καθίσταται φανερὸ ὅτι ἡ φυσικὴ ἐνέργεια τῆς θεότητας ἐν-υπάρχει καὶ ἐνυποστα-σιάζεται ὄχι σὲ ἰδιαίτερη ὑπόσταση, οὔτε ἐξ αἰτίας τῆς θείας οὐσίας, ἀλλὰ μόνον, ἐξ αἰτίας τῶν θείων ὑποστάσεων. «Τοιοῦτον γὰρ τὸ κυρίως ἐνυπόστατον, οὐ καθ' ἑαυτὸ οὐδ᾽ ἐν τῇ οὐσίᾳ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ ὑποστάσει θεωρούμενον» 414. Οἱ ἄκτιστες ἐνέργειες, ἐνῶ δὲν εἶναι αὐθυπόστατα ἢ ὑποστατικά, ἀλλὰ ἰδιότητες τῆς κοινῆς τρι-συπόστατης φύσεως, ὑπάρχουν ἀχώριστα στὰ θεῖα πρόσωπα ὡς ἐνυπόστατα. Ὁ ἐνυπόστατος αὐτὸς χαρακτήρας τῶν θείων ένεργειῶν ἀποτελεῖ προϋπόθεση γιὰ τὴν ὀρθὴ κατανόηση σύνολης τῆς ἡσυχαστικῆς διδασκαλίας τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ 415.
Ὁ δυναμισμός καὶ ὁ πλοῦτος τῆς θείας φύσεως ἐκφαίνεται προ σωπικὰ διὰ τῶν ἐνυποστάτων ἐνεργειῶν πρὸς τὴν κτίση καὶ τὴν ἱστορία τῆς σωτηρίας. Ο ρόλος τῶν ὑποστάσεων ἀναδεικνύεται καθοριστικὸς στὴν ἐνεργητικὴ ἔκφανση τῆς θείας οὐσίας. Ὁ τρισυπόστατος Θεὸς ἔχει δύναμη, θέληση καὶ ἐνέργεια ποὺ εἶναι ἐνιαία καὶ προφαίνεται μὲ κοινὸ καὶ γιὰ τὰ τρία πρόσωπα τρόπο κατὰ τὴ φύση, χωρὶς νὰ εἶναι ἡ φύση τους. Οἱ ὑποστάσεις τῆς ᾿Αγίας Τριάδος, ἀναλαμβάνοντας ἰδιαίτερο ἔργο ή καθεμία, κοι-νοποιοῦν τὴ φυσική τους θεοποιό ἐνέργεια πρὸς τοὺς ἁγίους ὡς σε συγκεκριμένες ἀνθρώπινες ὑποστάσεις. Ἡ οἰκείωση τῆς ἐνυπόστατης θείας ἐνέργειας πραγματοποιείται προσωπικά καὶ χαρισματικά σε καμία περίπτωση ή μετοχὴ αὐτὴ δὲν εἶναι φυσι κὴ ἀπὸ τὴν πλευρά τοῦ ἀνθρώπου. Δίχως ὁποιαδήποτε σύγχυση θείας καὶ ἀνθρωπίνης φύσεως, κτιστοῦ καὶ ἀκτίστου, ἡ θεία ἐνέργεια εἶναι μεταβιβάσιμη μόνο διά μέσου ὑποστάσεων, προ-σωπικά, καὶ τοῦτο διότι κατέχεται, ἐκδηλώνεται καὶ γνωρίζεται μόνο διὰ μέσου τῶν θείων ὑποστάσεων. Ὅπως δὲν ὑφίσταται ἀνυπόστατη ἡ θεία οὐσία, κατά συνέπεια δὲν ὑπάρχει ἀπρόσω πη καὶ ἡ φυσική της ἐνέργεια.[ΒΡΕ ΤΟ ΘΕΙΟ!]
«Καὶ τοίνυν ἡ τοιαύτη θεία καὶ οὐράνιος ζωὴ τῶν θεοπρεπώς ζώντων ἐν τῷ μετέχειν τῆς ἀχωρίστου τοῦ πνεύματος ζωῆς – ὥσπερ καὶ ὁ Παῦλος ἔζη "τὴν τοῦ ἐνοικήσαντος θείαν καὶ ἀΐδιον" κατὰ τὸν θεῖον Μάξιμον “ζωήν"416-, ή τοιαύτη τοιγαροῦν ζωὴ ἀεὶ μὲν ἔστι, φυσικῶς ἐνυπάρχουσα τῷ πνεύματι θεοποιεῖν ἐξ ἀἰδίου πεφυκότι, “πνεῦμα” τε καὶ "θεότης" προσαγορεύεται δικαίως παρὰ τῶν ἁγίων, ἅτε δωρεά θεο-ποιὸς τοῦ διδόντος πνεύματος ἥκιστα χωριζομένη, φῶς δ' ἔστι, δι' ἀπορρήτου ἐλλάμψεως χορηγουμένη καὶ τοῖς ἠξιω μένοις ἐγνωσμένη μόνοις, ἐνυπόστατός γε μήν, οὐχ ὡς αὐθυ-πόστατος, ἀλλ' ἐπεὶ εἰς ἄλλου ὑπόστασιν τὸ πνεῦμα προΐεται αὐτήν, ἐν ᾗ καὶ θεωρεῖται» 417.
Ἡ θεία οὐσία, συνιστώντας τὴν αἰτία καὶ πηγὴ τῶν ἐνερ γειῶν, δὲν ἀποκλείει ἀλλὰ προϋποθέτει, ὡς τρισυπόστατη, τὸν προσωπικό-ἐνυπόστατο χαρακτήρα τους. Ἡ ἄκτιστη ἐνέργεια προϋποθέτει καὶ φανερώνει τὶς ὑποστάσεις τῆς θεότητας. Έτσι τὰ θεῖα πρόσωπα εἶναι οἱ δυναμικοί φορεῖς ποὺ ἐνεργοποιοῦν ἐλεύθερα τὴν παντοδυναμία τῆς θείας οὐσίας, ἀποκαλύπτοντας τὴν προσωπική της χρήση. Ἡ ἔκφανση, ἀποστολὴ καὶ μετάδοση τῶν ἐνυποστάτων ἐνεργειῶν, ἐνῶ δὲν παραγνωρίζει καθόλου τὸν ἰδιαίτερο ρόλο κατὰ τὴν ἱεραρχική φανέρωση καὶ τάξη τῶν θείων προσώπων στὴν οἰκονομία τῆς σωτηρίας, ἐπιτρέπει νὰ εἶναι κοινή κάθε ἐνυπόστατη δωρεά καὶ στὰ τρία πρόσωπα τῆς ῾Αγίας Τριάδος. Μὲ βάση τὸν ἐνυπόστατο χαρακτήρα τῶν θείων ἐνεργειῶν, ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴ διάκριση οὐσίας, ὑποστάσεων καὶ ἐνεργειῶν, θὰ προχωρήσουμε ἀμέσως στὴν ἀνάλυση τῆς διττῆς προόδου τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, τὴν ὁποία ἀνέπτυξε ὁ ῞Αγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς ἀγωνιζόμενος κατὰ τῆς λατινικῆς διδασκαλίας τοῦ Filioque.
ΕΙΝΑΙ ΤΕΤΟΙΑΣ ΕΚΤΑΣΕΩΣ Η ΧΕΙΡΑΓΩΓΗΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΚΟΔΟΞΙΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΔΥΣΚΟΛΕΥΕΙ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ. ΧΕΙΡΟΤΕΡΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ. ΘΑ ΑΠΕΥΘΥΝΘΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑ.
408 "Αντιρρητικός 5, 114 (Γ΄, 374).
409 Βλ. Αὐτόθι.
410 Ομιλία ΙΔ΄. 5. Πρόλ. Ομιλία 15΄, 6.
411 Ομιλία Μ΄΄, 8.
412 ᾿Αντιρρητικός 3, 13 (Γ΄, 170). Πρβλ. Πρὸς ᾿Αθανάσιον Κυζίκου 29-33 (Β', 440-3).
413 Ἡ ἄποψη τοῦ Beck ὅτι «ὁ Παλαμισμός δὲν χρειάζεται σχεδόν καθόλου μία διδασκαλία γιὰ τὴν ῾Αγία Τριάδα μὲ τις πολύπλοκες καὶ δυσνόητες διακρίσεις της ἀνάμεσα στὴν κοινὴ οὐσία καὶ τὶς αὐτόνομες ὑποστάσεις, ὅπως ἐπίσης δὲν χρειάζεται οὔτε μία χριστολογική ἀνθρωπολογία» διό-τι «ξεκίνησε γιὰ νὰ ὑποστηρίξει καὶ νὰ προασπίσει μία μυστικὴ ἐμπει ρία, ποὺ ἀναπτύχθηκε ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴ δογματική θεολογία», άπο-δεικνύεται τὸ λιγότερο ἀβάσιμη, προδίδοντας τὴν ἔλλειψη ἀναστροφῆς τοῦ γερμανοῦ βυζαντινολόγου μὲ τὸ εὗρος τῶν παλαμικῶν κειμένων ἢ τὴ συστράτευσή του σε μία ξεπερασμένη πλέον ἀντιπαλαμική κριτική. Βλ. H.-G. BECK, Ἡ βυζαντινή χιλιετία, σσ. 259-260.
414 Τριάδες 3,1.9 (Α΄, 623). Πρόλ. Φιλοθέου ΚΟΚΚΙΝΟΥ, Δογματικά Έργα, Λόγος 10 (551-557), σ. 380. Κατά τὸν «ἀγροίκο καὶ ἀφιλόσοφος (sic) Γργορά, «ἂν ἐστι γένος μόνον τῶν ὄντων καὶ ἔν μόνον τὸ ὄν, τὸ καθ' ἑαυτό καὶ μὴ ἐν ἑτέρῳ θεωρούμενον, τοῦτο δὲ ἐστιν ἡ οὐσία ταύτης γάρ μόνης τὸ καθ' ἑαυτὴν θεωρεῖσθαι». Ο Γρηγορᾶς κατὰ τὸν Παλαμᾶ ἡ καταδι κάζει ἔτσι ὅλα τὰ κτιστὰ ὄντα σὲ ἀνυπαρξία, ἀφοῦ ἔχουν τὸ εἶναι τους και τὰ μετοχὴν ἤ, ἐφ' ὅσον ἀποτελοῦν ἰδιοσύστατες ὑπάρξεις- οὐσίες, «ὁ περί μόνου τοῦ Θεοῦ πρότερον διετείνετο», τὰ συγχέει μὲ τὸν Θεό, ἀναδιδάζοντας τὴν κτίση ἐξ ἀνάγκης σὲ Θεό. Βλ. Γ΄ Κατά Γρηγορά 16 (Α΄, 330-1). Κατὰ τὸν Παλαμά, ὄχι μόνο οἱ διακεκριμένες τῆς θείας οὐσίας ἐνέργειες εἶναι ἐνυπόστατα, ἀλλὰ καὶ τὰ ὑποστατικά ἰδιώματα καθεμιᾶς ὑπό στασης δὲν εἶναι αὐθυπόστατα καὶ αὐτόνομα, ἀλλὰ ἐνυπόστατα ὡς ἐνθε χωρούμενα στις θείες ὑποστάσεις. Βλ. Περὶ θείας μεθέξεως 24 (Β΄, 157-8).
415 Τὸ ἐνυπόστατο τῶν θείων ἐνεργειών βεβαιώνει ἐξ ἄλλου γιὰ τὸν πραγματικό καὶ ὄχι ἁπλῶς γιὰ τὸν ἐννοιολογικό χαρακτήρα τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν, ὅπως ἐπιμένουν ορισμένοι δυτικοί ἐρευνητές συνεπεῖς πρὸς τις σχολαστικές προϋποθέσεις. Βλ. Α. von IVANKA, «Le fondement patristique de la doctrine palamite», Πεπραγμένα Θ' Διεθνούς Βυζαντινολογικοῦ Συνεδρίου, Αθήναι 1956, σσ. 127-32. Γιὰ τὸν Παλαμά ἦταν ἀπορίας ἄξιο πῶς εἶναι δυνατό να δέχεται κανείς τὴ διάκριση οὐσίας καὶ ὑποστάσεων καὶ νὰ μὴν ἀποδέχεται τὴ διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Τὴν ἀπάντηση έδωσε ὁ Νικόλαος Καβάσιλας διευκρινίζοντας το θεολογικό στίγμα τῶν ἀντιπαλαμιτῶν ὡς ταυτόσημο μὲ ἐκεῖνο τῶν ἀντιτριαδικῶν αἱρέσεων τῆς ἀρχαίας Ἐκκλησίας: «Καὶ γὰρ οὐδ᾽ ἦν εύλογον τοῖς μήπω καθαρῶς τὴν τῶν ὑποστάσεων παραδεξαμένοις ἔτι καὶ τὴν τῶν ἐνεργειῶν ἐπιφορτίζειν διάκρισιν». Βλ. κώδιξ Canon. Oxoniensis 49, στο Στ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Συνάντησις Ὀρθοδόξου καὶ Σχολαστικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 102. Πράγματι, σύμφωνα μὲ τὴ μαρτυρία τοῦ ρωμαιοκαθολικού L. Bouyer, «ὅσο παράδοξο καὶ ἂν φαίνεται τὸ πράγμα ἐκ πρώτης όψεως, σύνολη ή θωμιστική θεολογία τοῦ Μεσαίωνα συμφωνεί στὸ γεγονὸς ὅτι ἡ διάκριση μεταξύ τῆς οὐσίας καὶ τῶν προσώπων δὲν εἶναι μία πραγματική διάκριση, ἀλλὰ μόνο έννοιολογική...». Βλ. 1. BOUYER, Le Consolateur, o. 430.
416 Περὶ διαφόρων ἀποριών, PG 91, 1144C.
417 Τριάδες 3,1.9 (Α΄, 622-3). Πρόλ. Ιωσήφ ΚΑΛΟΘΕΤΟΥ, Συγγράμματα 1, 13, 0. 97- J. MEYENDORFF, Introduction, oo. 297-308· Τοῦ ἰδίου, Initiation à la Théologie Byzantine, σσ. 246-50.
418 Βλ. τὴν περίφημη ἐπιστολὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου Πρὸς Μαρίνον, PG 91.133-137
Συνεχίζεται με:
γ) Ἡ διττή πρόοδος τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος
410 Ομιλία ΙΔ΄. 5. Πρόλ. Ομιλία 15΄, 6.
411 Ομιλία Μ΄΄, 8.
412 ᾿Αντιρρητικός 3, 13 (Γ΄, 170). Πρβλ. Πρὸς ᾿Αθανάσιον Κυζίκου 29-33 (Β', 440-3).
413 Ἡ ἄποψη τοῦ Beck ὅτι «ὁ Παλαμισμός δὲν χρειάζεται σχεδόν καθόλου μία διδασκαλία γιὰ τὴν ῾Αγία Τριάδα μὲ τις πολύπλοκες καὶ δυσνόητες διακρίσεις της ἀνάμεσα στὴν κοινὴ οὐσία καὶ τὶς αὐτόνομες ὑποστάσεις, ὅπως ἐπίσης δὲν χρειάζεται οὔτε μία χριστολογική ἀνθρωπολογία» διό-τι «ξεκίνησε γιὰ νὰ ὑποστηρίξει καὶ νὰ προασπίσει μία μυστικὴ ἐμπει ρία, ποὺ ἀναπτύχθηκε ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴ δογματική θεολογία», άπο-δεικνύεται τὸ λιγότερο ἀβάσιμη, προδίδοντας τὴν ἔλλειψη ἀναστροφῆς τοῦ γερμανοῦ βυζαντινολόγου μὲ τὸ εὗρος τῶν παλαμικῶν κειμένων ἢ τὴ συστράτευσή του σε μία ξεπερασμένη πλέον ἀντιπαλαμική κριτική. Βλ. H.-G. BECK, Ἡ βυζαντινή χιλιετία, σσ. 259-260.
414 Τριάδες 3,1.9 (Α΄, 623). Πρόλ. Φιλοθέου ΚΟΚΚΙΝΟΥ, Δογματικά Έργα, Λόγος 10 (551-557), σ. 380. Κατά τὸν «ἀγροίκο καὶ ἀφιλόσοφος (sic) Γργορά, «ἂν ἐστι γένος μόνον τῶν ὄντων καὶ ἔν μόνον τὸ ὄν, τὸ καθ' ἑαυτό καὶ μὴ ἐν ἑτέρῳ θεωρούμενον, τοῦτο δὲ ἐστιν ἡ οὐσία ταύτης γάρ μόνης τὸ καθ' ἑαυτὴν θεωρεῖσθαι». Ο Γρηγορᾶς κατὰ τὸν Παλαμᾶ ἡ καταδι κάζει ἔτσι ὅλα τὰ κτιστὰ ὄντα σὲ ἀνυπαρξία, ἀφοῦ ἔχουν τὸ εἶναι τους και τὰ μετοχὴν ἤ, ἐφ' ὅσον ἀποτελοῦν ἰδιοσύστατες ὑπάρξεις- οὐσίες, «ὁ περί μόνου τοῦ Θεοῦ πρότερον διετείνετο», τὰ συγχέει μὲ τὸν Θεό, ἀναδιδάζοντας τὴν κτίση ἐξ ἀνάγκης σὲ Θεό. Βλ. Γ΄ Κατά Γρηγορά 16 (Α΄, 330-1). Κατὰ τὸν Παλαμά, ὄχι μόνο οἱ διακεκριμένες τῆς θείας οὐσίας ἐνέργειες εἶναι ἐνυπόστατα, ἀλλὰ καὶ τὰ ὑποστατικά ἰδιώματα καθεμιᾶς ὑπό στασης δὲν εἶναι αὐθυπόστατα καὶ αὐτόνομα, ἀλλὰ ἐνυπόστατα ὡς ἐνθε χωρούμενα στις θείες ὑποστάσεις. Βλ. Περὶ θείας μεθέξεως 24 (Β΄, 157-8).
415 Τὸ ἐνυπόστατο τῶν θείων ἐνεργειών βεβαιώνει ἐξ ἄλλου γιὰ τὸν πραγματικό καὶ ὄχι ἁπλῶς γιὰ τὸν ἐννοιολογικό χαρακτήρα τῆς διάκρισης οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν, ὅπως ἐπιμένουν ορισμένοι δυτικοί ἐρευνητές συνεπεῖς πρὸς τις σχολαστικές προϋποθέσεις. Βλ. Α. von IVANKA, «Le fondement patristique de la doctrine palamite», Πεπραγμένα Θ' Διεθνούς Βυζαντινολογικοῦ Συνεδρίου, Αθήναι 1956, σσ. 127-32. Γιὰ τὸν Παλαμά ἦταν ἀπορίας ἄξιο πῶς εἶναι δυνατό να δέχεται κανείς τὴ διάκριση οὐσίας καὶ ὑποστάσεων καὶ νὰ μὴν ἀποδέχεται τὴ διάκριση οὐσίας καὶ ἐνεργειῶν. Τὴν ἀπάντηση έδωσε ὁ Νικόλαος Καβάσιλας διευκρινίζοντας το θεολογικό στίγμα τῶν ἀντιπαλαμιτῶν ὡς ταυτόσημο μὲ ἐκεῖνο τῶν ἀντιτριαδικῶν αἱρέσεων τῆς ἀρχαίας Ἐκκλησίας: «Καὶ γὰρ οὐδ᾽ ἦν εύλογον τοῖς μήπω καθαρῶς τὴν τῶν ὑποστάσεων παραδεξαμένοις ἔτι καὶ τὴν τῶν ἐνεργειῶν ἐπιφορτίζειν διάκρισιν». Βλ. κώδιξ Canon. Oxoniensis 49, στο Στ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Συνάντησις Ὀρθοδόξου καὶ Σχολαστικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 102. Πράγματι, σύμφωνα μὲ τὴ μαρτυρία τοῦ ρωμαιοκαθολικού L. Bouyer, «ὅσο παράδοξο καὶ ἂν φαίνεται τὸ πράγμα ἐκ πρώτης όψεως, σύνολη ή θωμιστική θεολογία τοῦ Μεσαίωνα συμφωνεί στὸ γεγονὸς ὅτι ἡ διάκριση μεταξύ τῆς οὐσίας καὶ τῶν προσώπων δὲν εἶναι μία πραγματική διάκριση, ἀλλὰ μόνο έννοιολογική...». Βλ. 1. BOUYER, Le Consolateur, o. 430.
416 Περὶ διαφόρων ἀποριών, PG 91, 1144C.
417 Τριάδες 3,1.9 (Α΄, 622-3). Πρόλ. Ιωσήφ ΚΑΛΟΘΕΤΟΥ, Συγγράμματα 1, 13, 0. 97- J. MEYENDORFF, Introduction, oo. 297-308· Τοῦ ἰδίου, Initiation à la Théologie Byzantine, σσ. 246-50.
418 Βλ. τὴν περίφημη ἐπιστολὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου Πρὸς Μαρίνον, PG 91.133-137
Συνεχίζεται με:
γ) Ἡ διττή πρόοδος τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου