Συνέχεια από Τετάρτη 18. Μαρτίου 2026
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ 3EDITH STEIN [Πεπερασμένο και αιώνιο]
ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΟΛΙΚΗΣ ΕΚΛΕΙΨΗΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΜΕΓΑ ΕΣΤΙ. ΑΛΛΑ ΜΕ ΤΗΝ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΗΡΩΙΚΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΚΙΝΑΤΗ ΕΛΠΙΖΟΥΜΕ ΝΑ ΑΝΟΙΞΟΥΜΕ ΜΙΑ ΔΙΕΞΟΔΟ.
ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΛΙΓΗ ΥΠΟΜΟΝΗ. .
...........Εάν ο Δημιουργός είναι το Αρχέτυπο της Δημιουργίας, δεν θα πρέπει να βρίσκεται μέσα στην δημιουργία μία εικόνα, έστω και μακρυνή, της Τριαδικής ενότητος του Πρωταρχικού Είναι; Και δεν θα ήταν δυνατόν, ξεκινώντας από αυτό να φτάσουμε σε μία βαθύτερη κατανόηση του πεπερασμένου Είναι;
Είναι δυνατόν να αποδειχθεί Ιστορικά, πως η προσπάθεια να ερμηνευθεί λογικά το δόγμα της αποκεκαλυμμένης Αγίας Τριάδος οδήγησε στην μορφοποίηση των φιλοσοφικών εννοιών τής υποστάσεως και του προσώπου. Με αυτές τις έννοιες φτάσαμε σε κάτι ουσιώδες, όχι μόνον στην κατανόηση του Τριαδικού Θεού, αλλά επίσης και του ανθρωπίνου Είναι και του κόσμου τής πραγματικότητος. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε την Αποκάλυψη για να γνωρίσουμε το πεπερασμένο Είναι.
Είναι δυνατόν να αποδειχθεί Ιστορικά, πως η προσπάθεια να ερμηνευθεί λογικά το δόγμα της αποκεκαλυμμένης Αγίας Τριάδος οδήγησε στην μορφοποίηση των φιλοσοφικών εννοιών τής υποστάσεως και του προσώπου. Με αυτές τις έννοιες φτάσαμε σε κάτι ουσιώδες, όχι μόνον στην κατανόηση του Τριαδικού Θεού, αλλά επίσης και του ανθρωπίνου Είναι και του κόσμου τής πραγματικότητος. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε την Αποκάλυψη για να γνωρίσουμε το πεπερασμένο Είναι.
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΙΣΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ. Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΝΣΑΡΚΩΘΗΚΕ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΣ ΑΠΟΚΛΥΨΕΙ ΤΟΝ ΤΡΙΑΔΙΚΟ ΘΕΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ. ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΑΥΤΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΤΗΚΕ ΤΕΛΕΙΑ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΑΚΤΙΣΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ.
π. Γεώργιος Καψάνης
Έτσι οδηγούμαστε στην ιδιομορφία του προσωπικού Είναι των κτιστών, πεπερασμένων προσώπων. Τα καθαρά πνεύματα, ως τέτοια, βρίσκονται βέβαια πλησιέστερα στον Θεό από ό,τι οι άνθρωποι. Λόγω της μεγαλύτερης απλότητας της ουσίας τους, η έρευνα φαίνεται και ευκολότερη σε αυτά. Ωστόσο, είναι πιο φυσικό να ξεκινήσουμε από αυτό που βρίσκεται πλησιέστερα σε εμάς, δηλαδή από την ανθρώπινη φύση. Και από καθαρά αντικειμενική άποψη, αυτή κατέχει ιδιαίτερη θέση, διότι — ακριβώς μέσω της ένωσης πνεύματος και ύλης — σε αυτήν συνοψίζεται ολόκληρη η δημιουργία.
Όταν εδώ μιλούμε για τη «φύση» του ανθρώπου, εννοούμε την ουσία του ανθρώπου ως τέτοιου, και σε αυτό περιλαμβάνεται το ότι είναι πρόσωπο. Η ουσία, σύμφωνα με τις προηγούμενες αναλύσεις, είναι ο προσδιορισμός του «τί είναι», εκείνο που καθιστά τον άνθρωπο άνθρωπο. Τι ανήκει στο ανθρώπινο Είναι του ανθρώπου, και με ποια έννοια μπορούμε να πούμε ότι «φέρει» την ανθρώπινη φύση του;
1. Το ανθρώπινο Είναι ως σωματικό-ψυχικό-πνευματικό. Ιδιομορφία της ανθρώπινης πνευματικής ζωής
Το ανθρώπινο Είναι είναι σωματικό-ψυχικό-πνευματικό Είναι. Εφόσον ο άνθρωπος, κατά την ουσία του, είναι πνεύμα, εξέρχεται με τη «πνευματική του ζωή» από τον εαυτό του και εισέρχεται σε έναν κόσμο που του αποκαλύπτεται, χωρίς να εγκαταλείπει τον εαυτό του. Δεν «εκπνέει» μόνο — όπως κάθε πραγματική μορφή — την ουσία του με πνευματικό τρόπο, εκφράζοντας ασυνείδητα τον εαυτό του· αλλά επιπλέον ενεργεί ως προσωπικό πνευματικό ον.
Η ανθρώπινη ψυχή, ως πνεύμα, ανυψώνεται μέσα στην πνευματική της ζωή πάνω από τον εαυτό της. Αλλά το ανθρώπινο πνεύμα καθορίζεται τόσο «από πάνω» όσο και «από κάτω»: είναι ενσωματωμένο μέσα στη μορφή της ύλης, την οποία ζωοποιεί και διαμορφώνει ως σώμα του. Το ανθρώπινο πρόσωπο φέρει και περιλαμβάνει το «σώμα» του και την «ψυχή» του, αλλά συγχρόνως φέρεται και περιλαμβάνεται από αυτά.[Η PERSONA]
Η πνευματική του ζωή αναδύεται από ένα σκοτεινό βάθος· ανέρχεται όπως μια φλόγα κεριού, που φωτίζει, αλλά τρέφεται από μια ύλη που η ίδια δεν είναι φωτεινή. Και φωτίζει χωρίς να είναι ολοκληρωτικά φως: το ανθρώπινο πνεύμα είναι ορατό στον εαυτό του, αλλά όχι πλήρως διαφανές· μπορεί να φωτίζει άλλα, αλλά όχι να τα διαπερνά πλήρως.
Έχουμε ήδη γνωρίσει τις σκοτεινές του πλευρές: με το ίδιο του το εσωτερικό φως γνωρίζει βεβαίως την παρούσα ζωή του και πολλά από όσα υπήρξαν κάποτε παρόντα, αλλά το παρελθόν είναι αποσπασματικό, το μέλλον μόνο εν μέρει μπορεί να προβλεφθεί με κάποια πιθανότητα, και σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό παραμένει ακαθόριστο και αβέβαιο — αν και ως τέτοιο μπορεί να συλληφθεί. Η αρχή και το τέλος του παραμένουν εντελώς απρόσιτα (όσο περιοριζόμαστε στη συνείδηση που ανήκει στην ίδια τη ζωή και δεν καταφεύγουμε σε εξωτερική εμπειρία, σε κριτική και συμπερασματική σκέψη ή σε αλήθειες της πίστης — όλα μέσα που το καθαρό πνεύμα δεν χρειάζεται για την αυτογνωσία του).
Και η άμεσα βέβαιη παρούσα ζωή είναι η φευγαλέα πλήρωση μιας στιγμής, που αμέσως υποχωρεί και πολύ σύντομα διαφεύγει εντελώς. Ολόκληρη η συνειδητή ζωή δεν ταυτίζεται με το «Είναι μου»· μοιάζει με μια φωτισμένη επιφάνεια πάνω από ένα σκοτεινό βάθος, το οποίο εκδηλώνεται μέσω αυτής της επιφάνειας.
Αν θέλουμε να κατανοήσουμε το ανθρώπινο προσωπικό είναι, πρέπει να προσπαθήσουμε να διεισδύσουμε σε αυτό το σκοτεινό βάθος.
2. Η ζωή του εγώ και το σωματικο-ψυχικό Είναι
Μιλήσαμε για ένα διπλό «επέκεινα», προς το οποίο προχωρεί το ανθρώπινο πνεύμα μέσα στη ξύπνια, συνειδητή του ζωή: τον εξωτερικό και τον εσωτερικό κόσμο. (Πέρα και από τους δύο αυτούς κόσμους οδηγούν οι οδοί προς το «ανώτερο» επέκεινα του θείου είναι.) Ο «εξωτερικός» κόσμος μπορεί να νοηθεί με δύο τρόπους: ως το σύνολο όσων δεν ανήκουν σε «εμένα», στη «μοναδική» ενότητα του είναι μου — οπότε θα περιλάμβανε και τους εσωτερικούς κόσμους άλλων πνευμάτων· ή ως ό,τι είναι προσιτό μόνο στην εξωτερική αντίληψη, δηλαδή τον σωματικό κόσμο με όλα όσα του ανήκουν. Στην τελευταία περίπτωση, στον «εσωτερικό» κόσμο θα ανήκαν και οι εσωτερικοί κόσμοι άλλων προσώπων.
Προς το παρόν, περιορίζουμε την εξέταση στον δικό μας εσωτερικό κόσμο. Με αυτόν δεν εννοείται μόνο η συνειδητή ζωή του εγώ — η παρούσα και, σε σχέση με αυτήν, το παρελθόν και το μέλλον που είναι προσιτά μέσω της αναδρομής και της προοπτικής, δηλαδή η ενότητα της ροής των βιωμάτων — αλλά και το μη άμεσα συνειδητό, από το οποίο αναδύεται η συνειδητή ζωή.
Σκέφτομαι ένα δύσκολο ζήτημα και προσπαθώ μάταια να βρω λύση. Τελικά τα παρατώ, γιατί «σήμερα είμαι πολύ ανόητος». Την ανοησία μου δεν μπορώ να την αντιληφθώ με τις εξωτερικές αισθήσεις (αφήνουμε εδώ κατά μέρος το εξωτερικά αντιληπτό αποτύπωμα που μπορεί να δίνει στο σώμα)· ούτε μπορεί να μου είναι «άμεσα συνειδητή» όπως η ίδια η σκέψη, της οποίας την πορεία μου αποκαλύπτει. Ωστόσο, την «βιώνω» — μου γίνεται αισθητή, όπως βιώνω την αμβλύτητα ενός μαχαιριού που με δυσκολεύει όταν κόβω ψωμί.
Την πρωταρχική μορφή μιας τέτοιας εμπειρίας — πάνω στην οποία στηρίζονται τα επόμενα κρίσεις και συμπεράσματα και η οποία, διατηρούμενη στη μνήμη, συσσωρεύεται σταδιακά σε εκείνο το σταθερό απόθεμα εμπειρίας μέσω του οποίου «γνωρίζουμε τον εαυτό μας» — την ονομάζουμε με τον Husserl «εσωτερική αντίληψη». Αυτή διαφέρει ουσιωδώς από τη συνείδηση που συνοδεύει αδιάσπαστα τη ζωή του εγώ (ως ζωή του «καθαρού εγώ»), αλλά παίζει έναν απαραίτητο ρόλο.
Εκείνο που αντιλαμβάνομαι εσωτερικά και γνωρίζω όλο και καλύτερα κατά τη διάρκεια της ζωής μου είναι ένα ον με χαρακτήρα πράγματος: έχει σταθερές ιδιότητες (χαρίσματα του νου — π.χ. μεγαλύτερη ή μικρότερη ευκολία κατανόησης, οξύτητα κρίσης, ικανότητα να ανακαλύπτει συνδέσεις), μεταβαλλόμενες καταστάσεις που εκτείνονται σε μεγαλύτερα ή μικρότερα χρονικά διαστήματα (ευθυμία και διάθεση για δραστηριότητα ή αντίθετα μελαγχολία και αναστολή), δρα με πολλούς τρόπους, δέχεται επιδράσεις από έξω και ασκεί και το ίδιο δράση που εκτείνεται πέρα από τον δικό του εσωτερικό κόσμο, εντασσόμενο έτσι στη συνολική αλυσίδα αιτιότητας της εμπειρικής πραγματικότητας.
Αυτές είναι μόνο κάποιες πρώτες ενδείξεις για να επιστήσουν την προσοχή σε ένα ον εξαιρετικά σύνθετης δομής. Το μικρό παράδειγμα από το οποίο ξεκινήσαμε μπορεί να μας οδηγήσει ακόμη πιο πέρα προς διάφορες κατευθύνσεις. Διαπίστωσα ότι σήμερα είμαι «πολύ ανόητος». Άρα, άλλοτε υπήρξα πιο έξυπνος και ελπίζω να είμαι και αύριο. Επομένως, δεν πρόκειται για μια αμετάβλητη ιδιότητα, αλλά για μια παροδική κατάσταση.
Νομίζω επίσης ότι γνωρίζω με τι σχετίζεται: σήμερα το κεφάλι μου είναι βαρυμένο· είναι σαν να το καλύπτει μια πιεστική ομίχλη. Αυτή η διαπίστωση στρέφει το βλέμμα σε ένα εντελώς νέο πεδίο: ότι το κεφάλι έχει σχέση με τη σκέψη ανήκει στο ευρύτερο ζήτημα της σχέσης σώματος και ψυχής.
Τι είναι η ψυχή; Τι είναι το σώμα; Είναι η ψυχή εκείνο το «πραγματικό» ον που αντιλαμβάνομαι εσωτερικά, ή είναι το σύνολο σώματος και ψυχής;
Αναδύεται μια συγκεχυμένη πληθώρα ερωτημάτων. Θα προσπαθήσουμε μόνο να προχωρήσουμε μέσα από αυτά τόσο, ώστε να καταστεί αντιληπτή η ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου προσώπου και, κατ’ επέκταση, του ανθρώπινου Είναι γενικότερα.
Το κεφάλι και ολόκληρο το σώμα είναι ένα σωματικό πράγμα, το οποίο μπορώ να αντιληφθώ με τις εξωτερικές αισθήσεις. Ωστόσο, υπόκειμαι σε ιδιότυπους περιορισμούς κατά την αντίληψη αυτή, όπως σε κανένα άλλο σώμα: δεν διαθέτω πλήρη ελευθερία κινήσεων απέναντί του, δεν μπορώ να το παρατηρήσω από όλες τις πλευρές, επειδή δεν μπορώ να «αποσπαστώ» από αυτό. Από την άλλη όμως, δεν εξαρτώμαι μόνο από την εξωτερική αντίληψη: το αντιλαμβάνομαι και εκ των έσω.
Γι’ αυτό είναι «σώμα-ως-βίωμα» (Leib) και όχι απλώς σώμα (Körper), και μάλιστα «δικό μου» σώμα, όπως τίποτε εξωτερικό δεν είναι «δικό μου» με τον ίδιο τρόπο· γιατί κατοικώ μέσα του σαν σε μια έμφυτη κατοικία μου και αισθάνομαι ό,τι συμβαίνει μέσα και πάνω του, και με αυτήν ακριβώς την αίσθηση το αντιλαμβάνομαι.
Η αίσθηση των σωματικών διεργασιών είναι εξίσου «ζωή μου» όπως η σκέψη μου και η χαρά μου, παρόλο που πρόκειται για εκδηλώσεις ζωής εντελώς διαφορετικού είδους. Το κρύο που διατρέχει το δέρμα, η πίεση στο κεφάλι, ο πόνος στο δόντι — όλα αυτά δεν τα πραγματοποιώ όπως μια εκούσια νοητική δραστηριότητα, ούτε αναδύονται από κάποιο εσωτερικό βάθος όπως η χαρά, αλλά βρίσκομαι μέσα σε αυτά: ό,τι πλήττει το σώμα μου, πλήττει και εμένα, και μάλιστα ακριβώς εκεί όπου το πλήττει — είμαι παρών σε όλα τα μέρη του σώματός μου όπου αισθάνομαι κάτι παρόν.
Η αίσθηση μπορεί να λαμβάνει χώρα και σε απρόσωπη μορφή: ως καθαρά αισθητηριακό βίωμα, το οποίο δεν αγγίζει πραγματικά το πνευματικό εγώ. Βεβαίως, το εγώ επηρεάζεται στον βαθμό που το αίσθημα γίνεται συνειδητό, ώστε να μπορεί (πνευματικά) να στραφεί προς αυτό και να το διαπιστώσει. Αλλά το να αισθάνεσαι και το να έχεις συνείδηση του αισθήματος είναι δύο διαφορετικά πράγματα.
Από εδώ οδηγούμαστε στην κατανόηση της δυνατότητας μιας καθαρής ζωής αισθήσεων, η οποία δεν λαμβάνει ποτέ τη μορφή της προσωπικής ζωής του εγώ — όπως μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμβαίνει σε ένα καθαρά αισθητηριακό ον. Από την άλλη πλευρά, οι σωματικές διεργασίες μπορούν να ενταχθούν στην προσωπική ζωή: κάθε βήμα, κάθε κίνηση του χεριού, όταν γίνεται ελεύθερα και με νόημα, είναι προσωπική πράξη, στην ενότητα της οποίας συμμετέχει το σώμα και γίνεται αισθητό και κατανοητό ως συμμέτοχο.
Ως όργανο των πράξεών μου, το σώμα ανήκει στην ενότητα του προσώπου μου. Το ανθρώπινο εγώ δεν είναι μόνο ένα «καθαρό εγώ», όχι μόνο πνευματικό, αλλά και σωματικό.
Όμως, ό,τι είναι σωματικό δεν είναι ποτέ απλώς σωματικό. Εκείνο που διακρίνει το σώμα-ως-βίωμα από ένα απλό σώμα είναι ότι είναι ένα σώμα εμψυχωμένο. Όπου υπάρχει σώμα-ως-βίωμα, υπάρχει και ψυχή. Και αντιστρόφως: όπου υπάρχει ψυχή, υπάρχει και σώμα. Ένα υλικό πράγμα χωρίς ψυχή είναι απλώς σώμα, όχι ζωντανό σώμα. Ένα πνευματικό ον χωρίς σωματικό σώμα είναι καθαρό πνεύμα, όχι ψυχή.
Όποιος δεν θέλει να μιλήσει για «ψυχή» στα φυτά, δεν πρέπει να τους αποδώσει ούτε σώμα· θα πρέπει τότε να χρησιμοποιήσει έναν άλλο όρο για να διακρίνει αυτά τα έμβια υλικά μορφώματα από τα άψυχα.
Γνωρίσαμε την θωμιστική αντίληψη της ψυχής, η οποία — με τον Αριστοτέλη — βλέπει στην ψυχή τη μορφή της ουσίας κάθε ζωντανού όντος και διακρίνει διαφορετικά επίπεδα αυτής της μορφοποίησης, ανάλογα με το αν παράγεται απλώς ζωντανή υλική διαμόρφωση ή και «εσωτερική» ζωή, και αν αυτή η εσωτερική ζωή είναι μόνο αισθητηριακή ή και πνευματική.
Σύμφωνα με αυτή τη διαβάθμιση των λειτουργιών, διακρίνονται ψυχή φυτών, ζώων και ανθρώπων (= ζωτική, αισθητηριακή και λογική ψυχή), με τέτοιον τρόπο ώστε η ανώτερη να επιτελεί ό,τι και οι κατώτερες και να προσθέτει εκείνο που αποτελεί το ιδιαίτερο έργο της.
Διευκρινίσαμε ότι η μορφή δίνει στο ον τον καθορισμό της ουσίας του: στο άψυχο υλικό πράγμα αυτό σημαίνει ό,τι καθορίζει την ιδιαιτερότητα του υλικού του είναι — τον τρόπο διαμόρφωσης και πλήρωσης του χώρου, την κίνηση και την ενέργειά του, καθώς και το πνευματικό νόημα που εκφράζεται στη συγκεκριμένη μορφική του γλώσσα.
Η ιδιαιτερότητα των ζωντανών μορφών, σε αντίθεση με τις άψυχες, είναι η δύναμή τους να υπερβαίνουν την ύλη: να συνενώνουν και να μετασχηματίζουν μια ποικιλία ήδη υπαρχόντων υλικών στοιχείων, να τα οργανώνουν σε ένα αρθρωμένο σύνολο και να διατηρούν και να εξελίσσουν αυτή τη μορφική ενότητα μέσω συνεχούς ανταλλαγής ύλης.
Το «Είναι» τους είναι ζωή, και η ζωή είναι διαμόρφωση της ύλης σε τρία επίπεδα: μετασχηματισμός των δομικών υλικών, αυτοδιαμόρφωση και αναπαραγωγή.
Είναι σημαντικό να προσέξουμε τι διαχωρίζει τη «ζωή» με αυτή την έννοια — το Είναι των ζωντανών υλικών μορφωμάτων ως ζωντανών — από τη ζωή των καθαρών πνευμάτων. Η δεσμευμένη από την ύλη ζωή είναι το γίγνεσθαι ενός όντος που πρέπει ακόμη να φτάσει στην κατοχή της ουσίας του, που «αναπτύσσεται», που βρίσκεται καθ’ οδόν προς τον πλήρη εαυτό του. Η πνευματική ζωή, αντίθετα, είναι εκδίπλωση της ουσίας ως ενέργεια ενός όντος ήδη ολοκληρωμένου ως προς την ουσία του.
Και πάλι βρισκόμαστε μπροστά σε μια «αναλογία»: το όνομα «ζωή» δεν χρησιμοποιείται απλώς με διπλή σημασία, αλλά έχει εδώ και εκεί έναν κοινό πυρήνα νοήματος. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για Είναι ως αυτοκίνηση από το βάθος της ίδιας της ουσίας. Στη μία περίπτωση όμως είναι μια κίνηση μέσα στην οποία το ον — ως γινόμενο — φτάνει στον εαυτό του· στην άλλη, μια κίνηση μέσα στην οποία — ως ολοκληρωμένο — εξέρχεται από τον εαυτό του, δίδεται, χωρίς όμως να εγκαταλείπει ή να χάνει τον εαυτό του. Και τα δύο είναι «εικόνες» που μετέχουν, σε διαφορετικό βαθμό τελειότητας, στην πληρότητα ζωής του θείου Είναι.
Ως ιδιαιτερότητα της ψυχής θεωρήσαμε (μαζί με την Hedwig Conrad-Martius) ότι πρέπει να νοηθεί ως το ίδιο το κέντρο ύπαρξης του ζωντανού όντος και ως η κρυφή πηγή από την οποία αντλεί το Είναι του και αναδύεται σε ορατή μορφή. Το άψυχο υλικό μόρφωμα είναι ένα αυτοτελές και ανεξάρτητο πραγματικό, με δική του ιδιοτυπία και ενότητα μορφής, αλλά όχι προερχόμενο από ένα ίδιο κέντρο, από ένα εσωτερικό βάθος. Αντίθετα, στο πεπερασμένο καθαρό πνευματικό όν δεν μπορούμε να μιλήσουμε για «κέντρο ύπαρξης», γιατί δεν έχει ούτε ένα «εξωτερικό» φυσικά συνδεδεμένο με αυτό, που να πρέπει να μορφοποιηθεί από μέσα, ούτε αναδύεται από κάποιο κρυφό βάθος.
Ας κρατήσουμε καταρχάς τη σημασία κατά την οποία «ψυχή» είναι το κέντρο ύπαρξης των ζωντανών υλικών μορφωμάτων — όλων όσων «φέρουν μέσα τους τη δύναμη αυτοδιαμόρφωσης». Μια πληρέστερη όμως πραγμάτωση του όρου «ψυχή» υπάρχει εκεί όπου το «εσωτερικό» δεν είναι μόνο μέσο και αφετηρία εξωτερικής μορφοποίησης, αλλά όπου το ον έχει ανοίξει προς τα μέσα, όπου η «ζωή» δεν είναι πλέον απλώς διαμόρφωση της ύλης, αλλά ένα είναι εντός εαυτού: κάθε ψυχή αποτελεί έναν εσωτερικό κόσμο κλειστό στον εαυτό του, αν και όχι αποκομμένο από το σώμα και από το σύνολο της πραγματικότητας.
Αυτό ισχύει ήδη για την απλή αισθητηριακή ψυχή, η οποία δεν διαθέτει ακόμη πνευματική ζωή συγκρίσιμη με εκείνη των καθαρών πνευμάτων. Η ψυχική της ζωή είναι πλήρως δεσμευμένη στο σώμα· δεν υπερβαίνει το σωματικό βίο ως ένας αυτοτελής τομέας με δική του σημασία. Ό,τι συμβαίνει στο σώμα γίνεται αισθητό, βιώνεται· και από αυτό προκύπτει, από μέσα, από το κέντρο της ζωής, μια ανταπόκριση με κινήσεις και ορμητικές πράξεις που υπηρετούν τη διατήρηση και την ενίσχυση της σωματικής ζωής.
Ωστόσο, δεν θα ήταν σωστό να θεωρήσουμε την ψυχή του ζώου απλώς ως μια «διάταξη» στην υπηρεσία του σώματος, ως κάτι υποταγμένο σε αυτό. Εδώ επικρατεί μια ισορροπία μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, ενώ στο φυτό υπερισχύει πλήρως το εξωτερικό, και στον άνθρωπο η ψυχή έχει μια ζωή που μπορεί να αποσπαστεί από το σώμα και έχει δικό της νόημα.
Το ζώο είναι μια ενότητα σωματοψυχικής μορφής· η ιδιαιτερότητά του εκδηλώνεται διττά, σε σωματικές και ψυχικές ιδιότητες, και φανερώνεται σε σωματική και ψυχική συμπεριφορά. Στέκεται ως αυτό το όλο μέσα στο περιβάλλον του και σχετίζεται με αυτό με τον δικό του τρόπο ως σύνολο. Σχετίζεται από το εσώτατο σημείο της ύπαρξής του, όπου συντελείται η μετάβαση από τα εξωτερικά ερεθίσματα στην ανταποκριτική συμπεριφορά.
Πρόκειται για ένα ζωντανό κέντρο, στο οποίο όλα συγκλίνουν και από το οποίο όλα εκπορεύονται: το παιχνίδι του «ερεθισμού» και της αντίδρασης είναι ζωή του εγώ. Αλλά δεν είναι συνειδητή εμπειρία ούτε ελεύθερη στάση: αυτό το εγώ είναι παραδομένο στη «μηχανική» της ζωής του, δεν στέκεται ως πρόσωπο πίσω και πάνω από αυτήν.
3. Σώμα, ψυχή, πνεύμα. «Το κάστρο της ψυχής»
ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ ΤΟ URGRUND. Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΥ Ή ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ. ΜΙΑ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ Η ΟΠΟΙΑ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΜΕ ΤΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ. ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΣΗ, ΤΗΝ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΟΠΩΣ ΛΕΜΕ ΣΗΜΕΡΑ. ΜΕΤΑ ΤΗΝ Β΄ΒΑΤΙΚΑΝΕΙΟ ΣΥΝΟΔΟ Η ΝΕΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΥΙΟΘΕΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΒΟΥΛΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ. ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΤΟ ΧΑΟΣ ΤΗΣ ΣΗΜΕΡΙΝΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ. Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΠΟΥ ΠΡΟΣΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟ ΑΠΑΙΤΕΙ ΤΗΝ ΚΕΝΩΣΗ ΤΟΥ ΕΝΣΑΡΚΩΘΕΝΤΟΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΕΛΛΙΝΓΚ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΛΩΡΟΦΣΚΙ. Η ΠΑΤΕΡΙΚΗ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΟΝ ΛΟΓΟ.
