Συνέχεια από: Δευτέρα 17 Νοεμβρίου 2025
ΚΕΦΑΛΑΙΟN Β΄
Η ΕΠΙΓΡΑΦΗ «ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ» ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΟΨΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ
ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΕΙΟΥ ΜΗΝΥΜΑΤΟΣ, Η ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
Τὸ πρωταρχικό νόημα τοῦ «Γνῶθι σαὐτόν»
Σχετικῶς μὲ τὸ ἀκριβές νόημα που μετέδιδε τὸ μήνυμα «Γνώθι σαὐτὸν» σὲ ὅσους εἰσήρχοντο στὸν ναὸ πρὸς μέθεξη μὲ τὸν ᾿Απόλλωνα καὶ τὸ μαντείο του, εἴμαστε σε θέση νὰ ποῦμε – παρ' ὅτι μὲ μερικὲς ἀποκλίσεις – πὼς οἱ μελετητές κατ' οὐσίαν κατέληξαν σε μία συμφωνία. Ὁ ᾿Απόλλων καλοῦσε τὸν ἄνθρωπο νὰ ἀναγνωρίσει τὰ ὅρια καὶ τὴ θνητότητά του καὶ νὰ μετάσχει στὴν οὐσία τοῦ θεοῦ, ὁ ὁποῖος, ἀκριβῶς βάσει αὐτῆς τῆς ἐπιγνώσεως, εἶναι ἐντελῶς διαφορετικὸς ἀπὸ ἐκεῖνον.
Ἑπομένως, ὅσοι εἰσήρχοντο στὸν ναὸ τῶν Δελφῶν δέχονταν μέσω τοῦ ἀποφθέγματος αὐτοῦ τὸ ἀκόλουθο κήρυγμα: «Ανθρωπε, θυμήσου ὅτι εἶσαι θνητός, καὶ ὡς τέτοιος, νὰ πλησιάζεις τὸν ἀθάνατο θεό».
Ο Bruno Snell ἔγραφε πολύ σωστά: «Συγγενικές παραινέσεις στην ἀρχαϊκὴ ἐποχὴ εἶναι: “Μὴν προσπαθεῖς νὰ ἀνεβεῖς στὸν χάλκινο οὐρανό”, “Μὴν ἐπιδιώκεις νὰ παντρευτεῖς τὴν ᾿Αφροδίτη”. Πολυάριθμοι μύθοι πραγματεύονται τὸν κίνδυνο μιας τέτοιας ὕβρεως. Τὸ δελφικό ρητό προσδίδει στὴν παραίνεση τὴ μεγαλύτερη δυνατή γενικότητα καὶ ἀπευθύνεται στη γνώση τοῦ ἀνθρώπου. Εἶναι ἡ καθαρότερη καὶ ὡραιότερη μορφὴ μὲ τὴν ὁποία ἕνας θεὸς ἐπιβάλλει τὴν αὐτοσυγκράτηση. Ἡ διανόηση τῆς ἁμοιβῆς ἢ τῆς τιμωρίας ἐξαφανίζεται καὶ μένει μόνον ή γνώση» 6.
Οἱ πρόδρομοι τοῦ ἀποφθέγματος, ὅπως πολύ σωστὰ ἔχουν παρατηρήσει ὁρισμένοι μελετητές, εἶναι ἤδη παρόντες στὸν Ὅμηρο μὲ ἀρκετά σαφῆ, ἂν καὶ ἀκόμη γενικό, τρόπο.
Στὴν Ἰλιάδα ὁ ᾿Απόλλων ἐπιπλήττει τὸν Διομήδη ὡς ἐξῆς7:
Κατάλαβέ το, γιὲ τοῦ Τυδέα, καὶ κάνε πίσω καὶ μὴ θέλης νὰ ψηλοπιάνεσαι ἴσια κι ὅμοια μὲ τοὺς θεούς· γιατὶ δὲν εἶναι ποτὲ ὅμοια ἡ γενιὰ τῶν ἀθάνατων θεῶν καὶ τῶν ἀνθρώπων ποὺ περπατοῦν στὴ γῆ χάμω.
Στὸν ᾿Αχιλλέα ὁ ᾿Απόλλων ἀπευθύνει παρόμοια λόγια8:
Γιατί, γιὲ τοῦ Πηλέα, μὲ κυνηγᾶς μὲ τὰ γρήγορά σου πόδια, ἐσὺ θνητὸς ἐμένα τὸν ἀθάνατο θεό;
Ὁ Ὅμηρος, ἐξ ἄλλου, θέτει στο στόμα τοῦ ἴδιου τοῦ ᾿Απόλλωνος, κατὰ τὴ συνομιλία του μὲ τὸν Ποσειδῶνα, τὴν περίφημη μεταφορά ή ὁποία παρομοιάζει τὸ ἀνθρώπινο γένος μὲ τὸ γένος τῶν φύλλων9:
Τότε τοῦ ἀπάντησε ὁ μακροσαϊτευτὴς βασιλιὰς ᾿Απόλλωνας: «Θεέ μου τραντάζεις τὴ γῆ, θὰ ἔλεγες πῶς εἶμαι στὰ καλά μου, ἂν ἐγὼ πολεμήσω μὲ σένα γιὰ χάρη τῶν κακόμοιρων θνητῶν, ποὺ σὰν τὰ φύλλα καὶ αὐτοὶ ἄλλοτε τρώνε τὸν καρπό της γῆς καὶ εἶναι ὅλο φλόγα, καὶ ἄλλοτε πεθαίνουν χωρίς πνοή».
Το νόημα τοῦ δελφικοῦ μηνύματος ἐπρόκειτο νὰ ἐπανεξετασθεῖ κατά καιρούς καὶ νὰ ἐπιβεβαιωθεῖ ἀπὸ τοὺς ποιητές, ἰδίως ἀπὸ τὸν Πίνδαρο καὶ τοὺς τραγικούς.
Στὸν ὄγδοο Πυθιόνικο ἐκφράζεται ἡ ἀντίληψη ἑνὸς ἀνθρώπου που μεταφράζει μὲ ποιητικό τρόπο τὸ μήνυμα τὸ ὁποῖο ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸ ἀπολλώνειο ρητό, μήνυμα που θεωρείται πραγματικά ἐμβληματικό:
Πλάσματα ἐφήμερα!
Τί εἶναι ὁ καθένας; Τί τάχα δὲν εἶναι; Ενὸς ἴσκιου ὄνειρο ὁ ἄνθρωπος. Κι ὅμως,
ἂν οἱ θεοὶ κάποια ἀχτίδα τοῦ ρίξουν,
τότε γλυκαίνει ἡ ζωή του καὶ λάμψη τρανὴ τὸν τυλίγει10.
Καὶ στὸν τρίτο Πυθιόνικο διευκρινίζεται:
Ό,τι στοὺς θνητούς ταιριάζει, νὰ ζητοῦμε πρέπει ἀπ᾿ τοὺς θεούς· ὅ,τι εἶναι μπρὸς στὰ πόδια νὰ κοιτάζουμε, καὶ ποιὰ ἡ κατάστασή μας11.
Στὸν πέμπτο Ἰσθμιόνικο τονίζεται ἐκ νέου:
Μὴ μάτευε Ζεὺς γενέσθαι· πάντ᾿ ἔχεις, εἴ σὲ τούτων μοῖρ᾽ ἐφίκοιτο καλῶν. Θνατὰ θνατοῖσι πρέπει 12.
Πρὸς τὴν ἴδια κατεύθυνση κινεῖται καὶ ὁ Σοφοκλῆς, ὁ ὁποῖος ἐπισημαίνει ἰδιαιτέρως τὴ θνητότητα ὡς οὐσιαστικὸ στοιχεῖο τοῦ ἀνθρώπου.
Ἔτσι ὁ χορὸς στὴν Ἡλέκτρα λέγει:
Μοῖρα μας εἶναι ὁ θάνατος.
(Πᾶσι θνατοῖς ἔφυ μόρος) 13.
᾿Από θνητό γεννήθηκες Ηλέκτρα.
Θνητός κι ὁ ᾿Ορέστης.
Αὐτὸ θὰ σκέπτεσαι γιὰ νὰ κοπάσουν οἱ ὀδυρμοί σου.
Ὅλοι ὀφείλουμε τὸν θάνατό μας 14.
Στὸν Αἴαντα ὁ Ὀδυσσεύς λέγει:
Γιατί βλέπω πὼς ἐμεῖς, ὅσοι βέβαια ζοῦμε, δὲν εἴμαστε τίποτε ἄλλο παρὰ φαντάσματα ἢ κούφια σκιά 15.
Στὸν Οἰδίποδα Τύραννο ὁ χορός σχολιάζει:
᾿Αλίμονό σας γενεές θνητῶν,
Τὴ ζωή σας ἴσα μὲ τὸ
Τίποτα τὴ λογαριάζω.
Ποιὸς ἄνθρωπος, ποιὸς
Νιώθει εὐτυχία πιὸ πολλὴ
Παρ' ὅσο τοῦ φαίνεται, ὡς ὅτου
᾿Ἀφοῦ τοῦ φανῆ καὶ πάλι σβήνει 16;
Τέλος, σὲ ἕνα ἀπόσπασμα τοῦ Σοφοκλέους διαβάζουμε:
Θνητὴν δὲ φύσιν χρὴ θνητὰ φρονεῖν, τοῦτο κατειδότας ὡς οὐκ ἔστιν 17.
Ἑπομένως, ὅσοι εἰσήρχοντο στὸν ναὸ τῶν Δελφῶν δέχονταν μέσω τοῦ ἀποφθέγματος αὐτοῦ τὸ ἀκόλουθο κήρυγμα: «Ανθρωπε, θυμήσου ὅτι εἶσαι θνητός, καὶ ὡς τέτοιος, νὰ πλησιάζεις τὸν ἀθάνατο θεό».
Ο Bruno Snell ἔγραφε πολύ σωστά: «Συγγενικές παραινέσεις στην ἀρχαϊκὴ ἐποχὴ εἶναι: “Μὴν προσπαθεῖς νὰ ἀνεβεῖς στὸν χάλκινο οὐρανό”, “Μὴν ἐπιδιώκεις νὰ παντρευτεῖς τὴν ᾿Αφροδίτη”. Πολυάριθμοι μύθοι πραγματεύονται τὸν κίνδυνο μιας τέτοιας ὕβρεως. Τὸ δελφικό ρητό προσδίδει στὴν παραίνεση τὴ μεγαλύτερη δυνατή γενικότητα καὶ ἀπευθύνεται στη γνώση τοῦ ἀνθρώπου. Εἶναι ἡ καθαρότερη καὶ ὡραιότερη μορφὴ μὲ τὴν ὁποία ἕνας θεὸς ἐπιβάλλει τὴν αὐτοσυγκράτηση. Ἡ διανόηση τῆς ἁμοιβῆς ἢ τῆς τιμωρίας ἐξαφανίζεται καὶ μένει μόνον ή γνώση» 6.
Οἱ πρόδρομοι τοῦ ἀποφθέγματος, ὅπως πολύ σωστὰ ἔχουν παρατηρήσει ὁρισμένοι μελετητές, εἶναι ἤδη παρόντες στὸν Ὅμηρο μὲ ἀρκετά σαφῆ, ἂν καὶ ἀκόμη γενικό, τρόπο.
Στὴν Ἰλιάδα ὁ ᾿Απόλλων ἐπιπλήττει τὸν Διομήδη ὡς ἐξῆς7:
Κατάλαβέ το, γιὲ τοῦ Τυδέα, καὶ κάνε πίσω καὶ μὴ θέλης νὰ ψηλοπιάνεσαι ἴσια κι ὅμοια μὲ τοὺς θεούς· γιατὶ δὲν εἶναι ποτὲ ὅμοια ἡ γενιὰ τῶν ἀθάνατων θεῶν καὶ τῶν ἀνθρώπων ποὺ περπατοῦν στὴ γῆ χάμω.
Στὸν ᾿Αχιλλέα ὁ ᾿Απόλλων ἀπευθύνει παρόμοια λόγια8:
Γιατί, γιὲ τοῦ Πηλέα, μὲ κυνηγᾶς μὲ τὰ γρήγορά σου πόδια, ἐσὺ θνητὸς ἐμένα τὸν ἀθάνατο θεό;
Ὁ Ὅμηρος, ἐξ ἄλλου, θέτει στο στόμα τοῦ ἴδιου τοῦ ᾿Απόλλωνος, κατὰ τὴ συνομιλία του μὲ τὸν Ποσειδῶνα, τὴν περίφημη μεταφορά ή ὁποία παρομοιάζει τὸ ἀνθρώπινο γένος μὲ τὸ γένος τῶν φύλλων9:
Τότε τοῦ ἀπάντησε ὁ μακροσαϊτευτὴς βασιλιὰς ᾿Απόλλωνας: «Θεέ μου τραντάζεις τὴ γῆ, θὰ ἔλεγες πῶς εἶμαι στὰ καλά μου, ἂν ἐγὼ πολεμήσω μὲ σένα γιὰ χάρη τῶν κακόμοιρων θνητῶν, ποὺ σὰν τὰ φύλλα καὶ αὐτοὶ ἄλλοτε τρώνε τὸν καρπό της γῆς καὶ εἶναι ὅλο φλόγα, καὶ ἄλλοτε πεθαίνουν χωρίς πνοή».
Το νόημα τοῦ δελφικοῦ μηνύματος ἐπρόκειτο νὰ ἐπανεξετασθεῖ κατά καιρούς καὶ νὰ ἐπιβεβαιωθεῖ ἀπὸ τοὺς ποιητές, ἰδίως ἀπὸ τὸν Πίνδαρο καὶ τοὺς τραγικούς.
Στὸν ὄγδοο Πυθιόνικο ἐκφράζεται ἡ ἀντίληψη ἑνὸς ἀνθρώπου που μεταφράζει μὲ ποιητικό τρόπο τὸ μήνυμα τὸ ὁποῖο ἐκπορεύεται ἀπὸ τὸ ἀπολλώνειο ρητό, μήνυμα που θεωρείται πραγματικά ἐμβληματικό:
Πλάσματα ἐφήμερα!
Τί εἶναι ὁ καθένας; Τί τάχα δὲν εἶναι; Ενὸς ἴσκιου ὄνειρο ὁ ἄνθρωπος. Κι ὅμως,
ἂν οἱ θεοὶ κάποια ἀχτίδα τοῦ ρίξουν,
τότε γλυκαίνει ἡ ζωή του καὶ λάμψη τρανὴ τὸν τυλίγει10.
Καὶ στὸν τρίτο Πυθιόνικο διευκρινίζεται:
Ό,τι στοὺς θνητούς ταιριάζει, νὰ ζητοῦμε πρέπει ἀπ᾿ τοὺς θεούς· ὅ,τι εἶναι μπρὸς στὰ πόδια νὰ κοιτάζουμε, καὶ ποιὰ ἡ κατάστασή μας11.
Στὸν πέμπτο Ἰσθμιόνικο τονίζεται ἐκ νέου:
Μὴ μάτευε Ζεὺς γενέσθαι· πάντ᾿ ἔχεις, εἴ σὲ τούτων μοῖρ᾽ ἐφίκοιτο καλῶν. Θνατὰ θνατοῖσι πρέπει 12.
Πρὸς τὴν ἴδια κατεύθυνση κινεῖται καὶ ὁ Σοφοκλῆς, ὁ ὁποῖος ἐπισημαίνει ἰδιαιτέρως τὴ θνητότητα ὡς οὐσιαστικὸ στοιχεῖο τοῦ ἀνθρώπου.
Ἔτσι ὁ χορὸς στὴν Ἡλέκτρα λέγει:
Μοῖρα μας εἶναι ὁ θάνατος.
(Πᾶσι θνατοῖς ἔφυ μόρος) 13.
᾿Από θνητό γεννήθηκες Ηλέκτρα.
Θνητός κι ὁ ᾿Ορέστης.
Αὐτὸ θὰ σκέπτεσαι γιὰ νὰ κοπάσουν οἱ ὀδυρμοί σου.
Ὅλοι ὀφείλουμε τὸν θάνατό μας 14.
Στὸν Αἴαντα ὁ Ὀδυσσεύς λέγει:
Γιατί βλέπω πὼς ἐμεῖς, ὅσοι βέβαια ζοῦμε, δὲν εἴμαστε τίποτε ἄλλο παρὰ φαντάσματα ἢ κούφια σκιά 15.
Στὸν Οἰδίποδα Τύραννο ὁ χορός σχολιάζει:
᾿Αλίμονό σας γενεές θνητῶν,
Τὴ ζωή σας ἴσα μὲ τὸ
Τίποτα τὴ λογαριάζω.
Ποιὸς ἄνθρωπος, ποιὸς
Νιώθει εὐτυχία πιὸ πολλὴ
Παρ' ὅσο τοῦ φαίνεται, ὡς ὅτου
᾿Ἀφοῦ τοῦ φανῆ καὶ πάλι σβήνει 16;
Τέλος, σὲ ἕνα ἀπόσπασμα τοῦ Σοφοκλέους διαβάζουμε:
Θνητὴν δὲ φύσιν χρὴ θνητὰ φρονεῖν, τοῦτο κατειδότας ὡς οὐκ ἔστιν 17.
Σημειώσεις
6. B. SNELL, Ἡ Ἀνακάλυψη τοῦ Πνεύματος, μτφρ. Δ. Ἰακώβ, ᾿Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1981, σ. 245.
7. ΟΜΗΡΟΥ, Ιλιάς, ραψ. Ε, στ. 440-42.
8. Αὐτόθι, ραψ. Χ. στ. 8-10.
9. Αὐτόθι, ραψ. Φ. στ. 461 κ. έξ.
10. ΠΙΝΔΑΡΟΥ, Οἱ Πυθιόνικοι, μτφρ. Θρ. Σταύρου, Θεσσαλονίκη, Ινστιτοῦτο Νεοελληνικῶν Σπουδῶν, 1980, VIII, στ. 128-134.
11. Αὐτόθι, ΙΙΙ, στ. 98-104.
12. ΠΙΝΔΑΡΟΥ, Ίσθμιόνικοι, ᾿Αθήνα, Επικαιρότητα, 1998, V, στ. 16-19.
13. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Ηλέκτρα, μτφρ. Γ. Χειμωνά, ᾿Αθήνα, έκδ. Καστανιώτη, 1984, στ. 860.
14. Αὐτόθι, στ. 1171-1173.
15. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Αίας, μτφρ. Α.Θ. Μπαλτά, ᾿Αθήνα, Δ.Ν. Παπαδήμα, 1989, στ. 125 κ.εξ.
16. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Οἰδίπους Τύραννος, μτφρ. Γ. Θεμελή, ᾿Αθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, στ. 1186-1188.
17. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Nauck, ἀπ. 590 441, 1-2.
6. B. SNELL, Ἡ Ἀνακάλυψη τοῦ Πνεύματος, μτφρ. Δ. Ἰακώβ, ᾿Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1981, σ. 245.
7. ΟΜΗΡΟΥ, Ιλιάς, ραψ. Ε, στ. 440-42.
8. Αὐτόθι, ραψ. Χ. στ. 8-10.
9. Αὐτόθι, ραψ. Φ. στ. 461 κ. έξ.
10. ΠΙΝΔΑΡΟΥ, Οἱ Πυθιόνικοι, μτφρ. Θρ. Σταύρου, Θεσσαλονίκη, Ινστιτοῦτο Νεοελληνικῶν Σπουδῶν, 1980, VIII, στ. 128-134.
11. Αὐτόθι, ΙΙΙ, στ. 98-104.
12. ΠΙΝΔΑΡΟΥ, Ίσθμιόνικοι, ᾿Αθήνα, Επικαιρότητα, 1998, V, στ. 16-19.
13. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Ηλέκτρα, μτφρ. Γ. Χειμωνά, ᾿Αθήνα, έκδ. Καστανιώτη, 1984, στ. 860.
14. Αὐτόθι, στ. 1171-1173.
15. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Αίας, μτφρ. Α.Θ. Μπαλτά, ᾿Αθήνα, Δ.Ν. Παπαδήμα, 1989, στ. 125 κ.εξ.
16. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, Οἰδίπους Τύραννος, μτφρ. Γ. Θεμελή, ᾿Αθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, στ. 1186-1188.
17. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, Nauck, ἀπ. 590 441, 1-2.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου