Giovanni Reale - ΣΩΚΡΑΤΗΣ (5)

 Συνέχεια από: Κυριακή 17 Αυγούστου 2025

ΚΕΦΑΛΑΙΟN Β΄

Η ΕΠΙΓΡΑΦΗ «ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ» ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΟΨΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ

ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΕΙΟΥ ΜΗΝΥΜΑΤΟΣ, Η ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ

Γένεση καὶ ἀπολλώνειος χαρακτήρας του «Γνώθι σαὐτόν»

Ἡ προτροπή «Γνώθι σαὐτόν» προσέλαβε τὸν χαρακτήρα ἠθικῆς στάσεως καὶ παραδειγματικῆς νουθεσίας καθαρῶς φιλοσοφικῆς φύσεως κυρίως διά μέσου τοῦ Σωκράτους, τὸ μήνυμα τοῦ ὁποίου, ὅπως θὰ διαπιστώσουμε βάσει συγκεκριμένων μαρτυριῶν, ἐστράφη πλήρως περὶ αὐτὸν τὸν θεωρητικό ἄξονα καὶ ἐγνώρισε ἐξαιρετικὴ ἀπήχηση στο πλαίσιο τοῦ Δυτικοῦ πολιτισμοῦ, ἀπήχηση ἡ ὁποία κατὰ μία έννοια ὑπῆρξε ἀσύγκριτη1.

Ποία εἶναι, ὅμως, ἡ προέλευση τοῦ γνωμικοῦ; Ποῖος τὸ ἐπενόησε; Ποῖο ἦταν τὸ ἀκριβὲς ἀρχικό νόημά του;

Ὁ Πορφύριος, στὸ ἔργο του “Περί τοῦ γνῶθι σαὐτόν”2, ἐπικαλεῖται σχετικῶς τέσσερις διαφορετικές ἀπόψεις.

α) Ορισμένοι ἐνόμιζαν πὼς ὀφειλόταν στη Φημονόη ἢ τὴ Φηνοθέα, οἱ ὁποῖες λέγεται ὅτι εἶχαν ἐπινοήσει τὸ ἑξάμετρο (ἡ πρώτη ήταν Πυθία στοὺς Δελφούς).

β) ᾿Αλλοι θεωροῦσαν ὅτι ὁ δημιουργός του ἦταν μεταξὺ τῶν Ἑπτὰ Σοφῶν: ὁ Βίας, ὁ Θαλῆς ἢ ὁ Χείλων.

γ) Ἄλλοι πάλι ὑποστήριζαν ὅτι ἐπρόκειτο για χρησμό του μαντείου τῶν Δελφῶν, συνεπῶς τὸν εἶχε δώσει ὁ ἴδιος ὁ Ἀπόλλων, ὅταν ἠρωτήθη ἀπὸ τὸν Χείλωνα ποῖος ἦταν ὁ σπουδαιότερος νόμος που ἔπρεπε νὰ διδαχθεῖ ὁ ἄνθρωπος. (Να θυμίσουμε ὅτι ὁ Χείλων, ἕνας ἀπὸ τοὺς Ἑπτὰ Σοφούς, εἶναι ὁ πρῶτος σπουδαίος πολιτικός ἄνδρας τῆς Σπάρτης, μὲ δράση γύρω στα μέσα τοῦ 6ου αἰώνα π.Χ., γιὰ τὸν ὁποῖο ὑπάρχουν πληροφορίες).

δ) Τέλος, ὁ Πορφύριος ἀναφέρει τη θέση που ὑποστήριζε ὁ ᾿Αριστοτέλης στο κείμενο “Περί Φιλοσοφίας” (ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον σημαντικά ἔργα ποὺ δημοσίευσε ὁ Σταγειρίτης καὶ τοῦ ὁποίου διαθέτουμε μόνον ἀποσπάσματα), σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία πρόκειται γιὰ τὸ γνωμικό που ἦταν ἀναγεγραμμένο στην πρόσοψη τοῦ πέτρινου ναοῦ τῶν Δελφῶν, ὁ ὁποῖος εἶχε καταστραφεῖ καὶ στη θέση του ὀρθώθηκε νέος μαρμάρινος ναός.

Ας θυμίσουμε ὅτι ὁ πέτρινος ναὸς τοῦ ᾿Απόλλωνος στους Δελφοὺς εἶχε ἀνοικοδομηθεῖ περὶ τὰ τέλη του 6ου αἰῶνα π.Χ. (ἴσως πρόκειται γιὰ τὸν τρίτο ἢ τὸν τέταρτο ναό: ὁ πρῶτος λέγεται ὅτι ἦταν κτισμένος ἀπὸ δάφνες, ὁ δεύτερος ἀπὸ πτερὰ ἑνωμένα μὲ κερί, ὁ τρίτος, ὁ ὁποῖος ἴσως συμπίπτει μὲ τὸν δεύτερο, ἀπὸ χαλκό· οἱ γνώμες, όμως, διίστανται)4.

Συνεπῶς, τὸ γνωμικό Γνώθι σαὐτόν πιθανῶς ἦταν χαραγμένο στην πρόσοψη τοῦ πέτρινου ναοῦ τοῦ ᾿Απόλλωνος, πάνω ἀπὸ τὴν εἴσοδο, καὶ μᾶλλον συνιστοῦσε ἕνα σαφές μήνυμα, χαρακτηριστικό της ἀπολλώνειας λατρείας.

Θὰ πρέπει, ἐπίσης, νὰ λάβουμε ὑπ' ὄψιν τὸ γεγονὸς ὅτι, παρά τις μεταξύ τους διαφορές, καὶ οἱ τέσσερις θέσεις τῶν ἀρχαίων περὶ τῆς καταγωγῆς τοῦ γνωμικοῦ ἔχουν ὡς κοινό παρονομαστή τὸν ᾿Απόλλωνα. Να θυμίσουμε, ἀκόμη, ὅτι ὄχι μόνον ὁ Χείλων, ὁ ὁποῖος μᾶλλον ἔθεσε τὸ αἴνιγμα στὸ μαντεῖο, ἀλλὰ ἐν γένει οἱ Ἑπτὰ Σοφοί εἶχαν προσφέρει καὶ ἀφιερώσει τὰ ἀποφθέγματα τῆς σοφίας τους στον ᾿Απόλλωνα, ὅπως μαρτυρεῖ ὁ Πλάτων στὸ χωρίο ποὺ ἀκολουθεῖ:

᾿Απ᾿ αὐτοὺς ἦταν καὶ ὁ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος καὶ ὁ Πιττακός ὁ Μυτιληναῖος καὶ ὁ Βίας ἀπὸ τὴν Πριήνη καὶ ὁ δικός μας ὁ Σόλων καὶ ὁ Κλεόβουλος ὁ Λίνδιος καὶ ὁ Μύσων ὁ Χηνεύς· ἔβδομος σ' αὐτοὺς ἔλεγαν ὅτι εἶναι ὁ Χίλων ὁ Λακεδαιμόνιος. Όλοι αὐτοὶ ἦταν γεμάτοι ζῆλο γιὰ τὴν παιδεία τῶν Λακεδαιμονίων, ἦταν ἐρασταί της καὶ μαθηταί της. Καὶ ὅτι τέτοια ἦταν ἡ σοφία τους, μπορεῖ κανεὶς νὰ τὸ δὴ ἀπὸ τις σύντομες καὶ ἀξιομνημόνευτες γνώμες που ο καθένας τους έχει διατυπώσει ἀπ᾿ αὐτὲς τις γνώμες, ἀφοῦ συνῆλθαν ὅλοι, ἀφιέρωσαν στον ᾿Απόλλωνα στο ναό του τῶν Δελφῶν ὡς πρώτη συγκομιδή ἀπὸ τὴ σοφία τους, γράφοντας τὶς γνωστὲς καὶ ἀπὸ ὅλους ὑμνούμενες ἐπιγραφές, τὸ «γνώριζε τὸν ἑαυτό σου» καὶ τὸ «τίποτε τὸ ὑπερβολικό»(Γνῶθι σαυτόν καὶ Μηδὲν ἄγαν)5.

Σε κάθε περίπτωση, τὸ γνωμικό «Γνώθι σαὐτόν» συνδεόταν με τοὺς Δελφοὺς καὶ τὴν ἀπολλώνεια λατρεία.

Σημειώσεις

1. Пβ. P. COURCELLE, Connais-toi toi-même, 3 τόμ., Paris, 1974-75.
2. Α. SMITH (ἐπιμ.), Porphyrii Philosophi Fragmenta, Stuttgart-Leipzig. Teubner, 1993.
3. M. UNTERSTEINER (ἐπιμ.), Aristotele, Della Filosofia, ίταλ. έκδ., Roma, 1963.
4. Αὐτόθι, σ. 79.
5. ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Πρωταγόρας, Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων, ᾿Αθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, 343 a-b.