PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (178)

 Συνέχεια από: Δευτέρα 24 Νοεμβρίου 2025

PAUL FRIEDLȀNDER
ΠΛΑΤΩΝ
ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ

28. Φίληβος 

Φίληβος

(Ή περί ηδονής, Ηθικός)

III 1. Τρίτο Μέρος. 59 E–64. 

..... Τα επίπεδα της ύπαρξης είναι στενά συντονισμένα με αυτά της σκέψης: πρώτον, το βασίλειο των «απόψεων» και των αντίστοιχων τεχνικών γνώσεων· δεύτερον, ο κόσμος της φύσης, της γέννησης και της φθοράς και οι επιστημονικοί κλάδοι που ασχολούνται με αυτά· τρίτον, η κυριαρχία της αληθινής ύπαρξης και της καθαρής σκέψης που ανήκει στη λογική δύναμη.....

Η προσευχή/επίκληση προς τους θεούς που έχουν αναλάβει να πραγματοποιήσουν την ανάμειξη και η ευλαβικά συνετή διαδικασία που υιοθετείται στο τρίτο μέρος δείχνουν ότι η ανάμειξη είναι μια δύσκολη και σημαντική διαδικασία, ακόμη και όταν όλα τα συστατικά βρίσκονται στη διάθεσή μας. Διότι, στην πραγματικότητα, τι άλλο κρύβει η μεταφορά της «ανάμειξης» αν όχι την ίδια την πραγματικότητα της ζωής μας: πώς πρέπει να τη διεξάγουμε;

Τα πρώτα συστατικά που καταλήγουν στο καζάνι της ανάμειξης είναι η κατεξοχήν αληθινή γνώση (δηλαδή η γνώση του όντος) και η κατεξοχήν αληθινή ηδονή (που απορρέει από αυτή τη γνώση). Από την πλευρά της γνώσης προστίθενται στη συνέχεια τα καθαρά μαθηματικά, έπειτα οι ανώτερες εφαρμοσμένες επιστήμες και τέλος όλες οι επιστημονικές ειδικότητες — εννοείται όχι καθαυτές, αλλά μόνο σε συνάρτηση με τις ανώτερες εφαρμοσμένες επιστήμες· διότι χωρίς αυτήν τη διευκρίνιση θα μπορούσαν να αποβούν επιζήμιες· ας σκεφτούμε το επιχειρηματικό–βιομηχανικό σύμπλεγμα και την εμπορευματοποίηση της σύγχρονης επιστήμης.

Από την πλευρά της ηδονής δεν προστίθενται όλες οι ηδονές, αλλά μόνο οι «αληθινές», έπειτα οι «αναγκαίες», και τέλος μια επιλογή ανάμεσα σε όσες είναι συμβατές με την υγεία του σώματος και της ψυχής. Η τελική απόφαση αφήνεται στις ίδιες τις ηδονές και τις γνώσεις, έτσι ώστε οι ηδονές, θεωρούμενες σε σχέση με τον εαυτό τους (δηλαδή ως προς το βίωμα της ηδονής), να καθορίζουν ότι όλα τα είδη γνώσης είναι επιθυμητά, ενώ οι γνώσεις θα έχουν μεγαλύτερη επιλεκτικότητα σε ό,τι αφορά τις ηδονές.

Ένα τρίτο συστατικό πρέπει να προστεθεί για να ολοκληρωθεί η ανάμειξη: η αλήθεια, η οποία μόνη μεταμορφώνει ό,τι είναι ή γίνεται σε κάτι που πραγματικά είναι ή πραγματικά γίνεται. Στην πραγματικότητα πρέπει να ειπωθεί ότι η αλήθεια —έστω και σε διαφορετικές αναλογίες— ήταν ήδη παρούσα στις επιστήμες (61 E), και ότι και οι ηδονές (62 E) είχαν επιλεγεί σύμφωνα με το κριτήριο της αλήθειας.

Έτσι δεν αρκεί η ανθρώπινη ύπαρξη να μετέχει στην αλήθεια, αναζητώντας τη γνώση και την ηδονή της· πρέπει να την κατέχει, για να μπορεί πραγματικά να είναι «αληθινή». Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι πρέπει να έρθει σε συμφωνία, ή να συμπέσει, με την αλήθεια. Και ίσως —αν και αυτό δεν δηλώνεται ρητά— μόνο όντας κανείς πραγματικά «αληθινός» μπορεί να βιώσει την αληθινή γνώση και την αληθινή ηδονή.

Εξακολουθούμε ακόμη να εξετάζουμε την ανθρώπινη ύπαρξη, η οποία αναλύεται στο δεύτερο μέρος του διαλόγου σε σχέση με τα στοιχεία που συγκροτούν την ανάμειξή της. Αυτή η μείξη ηδονής και γνώσης δεν είχε πρωτίστως θιγεί από εκείνη τη μείξη μεταξύ πεπερασμένου και απείρου που είχε εντοπιστεί στην οντολογία του πρώτου μέρους, και ωστόσο το ένα δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητο από το άλλο. Πρέπει να υπερισχύει η ενότητα — και η θεμελιώδης δομή της δίκαιης (ορθής) ζωής πρέπει να συντονίζεται με εκείνη του ίδιου του είναι.

Πράγματι, βλέπουμε ότι το ευρύτερο πεδίο αναδεικνύεται σταδιακά μέσα από ζητήματα άμεσου ενδιαφέροντος. Αναζητούμε μια ανάμειξη που να είναι η πιο όμορφη και αρμονική (ἀστασιαστοτάτην, 63 E 9) και ευχόμαστε να ανακαλύψουμε τι είναι το αγαθό (ή το «Αγαθόν») στον άνθρωπο και στο σύμπαν, και να μαντέψουμε ποια συνολική μορφή (ἰδέαν) πρέπει να έχει αυτό το αγαθό.

Επιπλέον, αυτό που ο λόγος καθορίζει μέσω της συμβολικής της μίξης είναι ένα σύστημα (τάξις), ταξινομημένο και ασώματο, ένας κόσμος που πρέπει να κυβερνά ορθά πάνω σε ένα σώμα που διαθέτει ψυχή. Αυτό θυμίζει τον Γοργία (505 E), όπου γινόταν λόγος για την «τάξη» (κόσμος) της ψυχής και διακρινόταν στο βάθος και ο συμπαντικός Κόσμος (507 E), αλλά και τον Τίμαιο, όπου ο Κόσμος σημαίνει ένα «έμψυχο και ζῷον με νουν» (ζῷον ἔμψυχον ἔννουν, 30 B) και γίνεται λόγος για το «σώμα του κόσμου» (τὸ τοῦ κόσμου σώμα, 32 C).

Στο παρόν χωρίο του Φίληβου ρίχνεται μια ματιά που διαπερνά τον μικρόκοσμο για να φθάσει στον μακρόκοσμο. Και επιπλέον, μπορούμε πλέον δικαιολογημένα να πούμε ότι βρισκόμαστε στην είσοδο, ή στα πρόθυρα, του Αγαθού (ἐπὶ τοῖς τοῦ ἀγαθοῦ προθύροις, 64 C). Έτσι ολοκληρώνεται η κατεύθυνση του βλέμματος μέσα και πέρα από το πεδίο του ανθρώπινου (61 A).

Το επόμενο ερώτημα είναι: ποιο από τα στοιχεία της μείξης κατέχει την υψηλότερη θέση (τιμιώτατον) και ποιο πρέπει να θεωρηθεί αιτία (αἴτιον) σε υπέρτατο βαθμό (64 C); Με αυτόν τον τρόπο επιστρέφουμε στην οντολογική ενότητα του διαλόγου, όπου ο λόγος, ως αιτία, κατείχε θέση ανώτερη από όλα τα άλλα γένη του όντος.

Τέλος, φθάνουμε ρητώς στη «μείξη καθεαυτήν» και στην «αιτία» της (συμπάσης μείξεως τὴν αἰτίαν, 64 D), έτσι ώστε στο τέλος η άριστη ζωή να θεάται μέσα από την οντολογική προοπτική του πρώτου μέρους.