Συνέχεια από: Τρίτη 23 Σεπτεμβρίου 2025
ΤΟΜΟΣ 4ος
ΜΕΡΟΣ ΕΝΑΤΟ: Ο Έλληνας άνθρωπος στην ιστορική του εξέλιξη
II O ΗΡΩΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ
Το κεφάλαιο, με τίτλο "ΙΙ. Ο ηρωικός άνθρωπος", αμφισβητεί τις σύγχρονες μεθόδους αξιολόγησης του πολιτισμού που βασίζονται σε υλικές προόδους και εφευρέσεις. Υποστηρίζει ότι οι Έλληνες συχνά υποτιμώνται με αυτήν τη μέθοδο, καθώς άλλοι αρχαίοι πολιτισμοί είχαν σημαντικά τεχνικά επιτεύγματα νωρίτερα. Ο συγγραφέας αντικρούει την ιδέα ότι η υλική ευημερία εγγυάται πνευματική πρόοδο ή εκλέπτυνση, υποστηρίζοντας ότι η πραγματική ομορφιά της ψυχής μπορεί να υπάρξει και με μέτρια υλική κουλτούρα, ενώ ο πλούτος μπορεί να φέρει εκμετάλλευση και εκχυδαϊσμό.
Η αξία των πολιτισμών δεν πρέπει να κρίνεται πρωτίστως από υλικές "προόδους" ή εφευρέσεις. Η υλική ευημερία δεν εγγυάται πνευματικό ή ηθικό εκσυγχρονισμό.
Οι Έλληνες εκτιμούσαν περισσότερο την πνευματική και ψυχική ομορφιά παρά τις τεχνικές εφευρέσεις. Η υπερβολική υλική ανάπτυξη μπορεί να οδηγήσει σε παρακμή και εκμετάλλευση.
Νεότεροι μελετητές, όταν αποτιμούν την αξία των επιμέρους πολιτισμών, ξεκινούν περίπου από τα «επιτεύγματα» («Fortschritte») και τις «εφευρέσεις» («Erfindungen»), με αποτέλεσμα οι Έλληνες να υποτιμώνται σημαντικά. Οι Αιγύπτιοι και οι Βαβυλώνιοι υπήρξαν ήδη προ χιλιάδων ετών άνθρωποι εξαιρετικά επιμελείς, παρουσιάζοντας τεχνικά, μηχανικά και χημικά επιτεύγματα της ανώτατης τάξεως, προτού καν αρχίσουν τον καθημερινό βίο της οκνηρίας τους. «Από υλική άποψη, οι Έλληνες δεν άφησαν πίσω τους καμία αξιοσημείωτη εφεύρεση», λέει ο Hellwald· «μάλιστα, ούτε στον κόσμο των ιδεών τους ούτε στον κόσμο των μορφών τους δεν κατόρθωσαν να αποσπαστούν από τις ισχυρές επιρροές της Εγγύς Ανατολής».
Στην τελευταία αυτή δήλωση θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι απλώς έδωσαν τη δική τους μορφή, το στίγμα τους, σε όλα (οι Έλληνες δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να προσδίδουν σε όλα τη δική τους ξεχωριστή κομψότητα). Όσον αφορά όμως αυτά τα «επιτεύγματα», υπάρχουν δύο πράγματα να πούμε. Πρώτον, είναι αποδεδειγμένα λανθασμένη η άποψη ότι η πνευματική πρόοδος έρχεται μόνο με τον υλικό πλουτισμό και τη βελτίωση του βίου (την εκλέπτυνση, τον εξευγενισμό της ζωής)· με την πρόσθετη υπόθεση ότι η αγριότητα εξαφανίζεται δήθεν μόνο όταν υπάρχει φτώχεια. Κατά τόπους, σε προνομιούχες φυλές, ακόμη και όταν η υλική κουλτούρα είναι πολύ μέτρια και η «άνεση» —που εκτιμά και εξυμνεί ο Hellwald και τόσο προσεκτικά διακρίνει από την πολυτέλεια— απουσιάζει εντελώς, όλα όσα εξαρτώνται από την ψυχή ενός λαού αποκαλύπτουν ήδη την ύψιστη και πλουσιότερη ομορφιά. Και πράγματι, τίποτα δεν υπερβαίνει στην ιστορία την ψυχική ομορφιά και λεπτότητα της Ναυσικάς.
Δεύτερον, ο υλικός πλουτισμός και η εκλέπτυνση του βίου δεν εγγυώνται προστασία από την ακαλλιέργεια και τη χυδαιότητα. Εκείνες οι τάξεις που αναδύονται χάρη σε αυτά, συχνά κάτω από ένα επίχρισμα πολυτέλειας, είναι ακόμη πιο ακαλλιέργητες και ευτελείς, ενώ όσοι παραμένουν στα κατώτερα στρώματα είναι εντελώς τέτοιοι. Επιπλέον, αυτή η υλική άνθηση φέρνει μαζί της και την εκμετάλλευση και εξάντληση της επιφάνειας της γης, καθώς και την αύξηση και εντέλει την εξαχρείωση του αστικού πληθυσμού· δηλαδή όλα όσα ωθούν προς την παρακμή, προς εκείνη την κατάσταση κατά την οποία ο κόσμος αναζητεί και πάλι «αναζωογόνηση» μέσω άθικτων ακόμη φυσικών δυνάμεων — δηλαδή μια νέα «ακαλλιέργητη κατάσταση».
Καθώς λοιπόν δεν έχουμε να περιγράψουμε τους Έλληνες με βάση την εξωτερική, υλική τους ύπαρξη, μπορούμε, ευτυχώς, να παραβλέψουμε (παρακάμψουμε) την υλική παράδοση που παρέλαβαν από την Εγγύς Ανατολή. Άλλωστε, οι ίδιοι άφηναν γενικά ευχαρίστως και πρόθυμα τις εφευρέσεις και τις ανακαλύψεις τους σε άλλους λαούς, ακόμη κι αν κάποτε ξυπνούσε η φιλοδοξία τους και έβρισκαν ότι θα ήταν ωραίο να έχουν κάνει και οι ίδιοι κάτι παρόμοιο· για τη μυθική θεώρηση των πολιτισμικών προόδων («Kulturfortschritte») είχαν, μαζί με άλλες εικονοποιήσεις, τον Προμηθέα, ο οποίος έφερε στην ανθρωπότητα τη φωτιά και την απάλλαξε από την κατανάλωση ωμού κρέατος (ὠμοφαγία).
Η αξία των πολιτισμών δεν πρέπει να κρίνεται πρωτίστως από υλικές "προόδους" ή εφευρέσεις. Η υλική ευημερία δεν εγγυάται πνευματικό ή ηθικό εκσυγχρονισμό.
Οι Έλληνες εκτιμούσαν περισσότερο την πνευματική και ψυχική ομορφιά παρά τις τεχνικές εφευρέσεις. Η υπερβολική υλική ανάπτυξη μπορεί να οδηγήσει σε παρακμή και εκμετάλλευση.
Νεότεροι μελετητές, όταν αποτιμούν την αξία των επιμέρους πολιτισμών, ξεκινούν περίπου από τα «επιτεύγματα» («Fortschritte») και τις «εφευρέσεις» («Erfindungen»), με αποτέλεσμα οι Έλληνες να υποτιμώνται σημαντικά. Οι Αιγύπτιοι και οι Βαβυλώνιοι υπήρξαν ήδη προ χιλιάδων ετών άνθρωποι εξαιρετικά επιμελείς, παρουσιάζοντας τεχνικά, μηχανικά και χημικά επιτεύγματα της ανώτατης τάξεως, προτού καν αρχίσουν τον καθημερινό βίο της οκνηρίας τους. «Από υλική άποψη, οι Έλληνες δεν άφησαν πίσω τους καμία αξιοσημείωτη εφεύρεση», λέει ο Hellwald· «μάλιστα, ούτε στον κόσμο των ιδεών τους ούτε στον κόσμο των μορφών τους δεν κατόρθωσαν να αποσπαστούν από τις ισχυρές επιρροές της Εγγύς Ανατολής».
Στην τελευταία αυτή δήλωση θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι απλώς έδωσαν τη δική τους μορφή, το στίγμα τους, σε όλα (οι Έλληνες δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να προσδίδουν σε όλα τη δική τους ξεχωριστή κομψότητα). Όσον αφορά όμως αυτά τα «επιτεύγματα», υπάρχουν δύο πράγματα να πούμε. Πρώτον, είναι αποδεδειγμένα λανθασμένη η άποψη ότι η πνευματική πρόοδος έρχεται μόνο με τον υλικό πλουτισμό και τη βελτίωση του βίου (την εκλέπτυνση, τον εξευγενισμό της ζωής)· με την πρόσθετη υπόθεση ότι η αγριότητα εξαφανίζεται δήθεν μόνο όταν υπάρχει φτώχεια. Κατά τόπους, σε προνομιούχες φυλές, ακόμη και όταν η υλική κουλτούρα είναι πολύ μέτρια και η «άνεση» —που εκτιμά και εξυμνεί ο Hellwald και τόσο προσεκτικά διακρίνει από την πολυτέλεια— απουσιάζει εντελώς, όλα όσα εξαρτώνται από την ψυχή ενός λαού αποκαλύπτουν ήδη την ύψιστη και πλουσιότερη ομορφιά. Και πράγματι, τίποτα δεν υπερβαίνει στην ιστορία την ψυχική ομορφιά και λεπτότητα της Ναυσικάς.
Δεύτερον, ο υλικός πλουτισμός και η εκλέπτυνση του βίου δεν εγγυώνται προστασία από την ακαλλιέργεια και τη χυδαιότητα. Εκείνες οι τάξεις που αναδύονται χάρη σε αυτά, συχνά κάτω από ένα επίχρισμα πολυτέλειας, είναι ακόμη πιο ακαλλιέργητες και ευτελείς, ενώ όσοι παραμένουν στα κατώτερα στρώματα είναι εντελώς τέτοιοι. Επιπλέον, αυτή η υλική άνθηση φέρνει μαζί της και την εκμετάλλευση και εξάντληση της επιφάνειας της γης, καθώς και την αύξηση και εντέλει την εξαχρείωση του αστικού πληθυσμού· δηλαδή όλα όσα ωθούν προς την παρακμή, προς εκείνη την κατάσταση κατά την οποία ο κόσμος αναζητεί και πάλι «αναζωογόνηση» μέσω άθικτων ακόμη φυσικών δυνάμεων — δηλαδή μια νέα «ακαλλιέργητη κατάσταση».
Καθώς λοιπόν δεν έχουμε να περιγράψουμε τους Έλληνες με βάση την εξωτερική, υλική τους ύπαρξη, μπορούμε, ευτυχώς, να παραβλέψουμε (παρακάμψουμε) την υλική παράδοση που παρέλαβαν από την Εγγύς Ανατολή. Άλλωστε, οι ίδιοι άφηναν γενικά ευχαρίστως και πρόθυμα τις εφευρέσεις και τις ανακαλύψεις τους σε άλλους λαούς, ακόμη κι αν κάποτε ξυπνούσε η φιλοδοξία τους και έβρισκαν ότι θα ήταν ωραίο να έχουν κάνει και οι ίδιοι κάτι παρόμοιο· για τη μυθική θεώρηση των πολιτισμικών προόδων («Kulturfortschritte») είχαν, μαζί με άλλες εικονοποιήσεις, τον Προμηθέα, ο οποίος έφερε στην ανθρωπότητα τη φωτιά και την απάλλαξε από την κατανάλωση ωμού κρέατος (ὠμοφαγία).
(Συνεχίζεται)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου