PAUL FRIEDLȀNDER, ΠΛΑΤΩΝ (177)

 Συνέχεια από: Τρίτη 8 Ιουλίου 2025

PAUL FRIEDLȀNDER
ΠΛΑΤΩΝ
ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΑ ΠΛΑΤΩΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ –
ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΤΡΙΤΗ ΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΤΟ ΟΨΙΜΟ ΕΡΓΟ
ΠΡΩΤΗ ΟΜΑΔΑ ΔΙΑΛΟΓΩΝ : Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ

28. Φίληβος 

Φίληβος

(Ή περί ηδονής, Ηθικός)

II 2. Μέρος δεύτερο. Τμήμα δεύτερο. 55 C-59 E. 

Ξεκινά μια έρευνα για τον «λόγο και τη γνώση», πολύ πιο σύντομη από αυτή για τις ηδονές. Γιατί; Μόνο και μόνο επειδή το ζήτημα της γνώσης καταλαμβάνει πολύ μεγαλύτερο μέρος στο σύνολο των έργων του Πλάτωνα; Ή μάλλον επειδή – σε μια ιδιαιτέρως ειρωνική αφηγηματική διάταξη – η ίδια η έρευνα για την ηδονή ήταν ένα παράδειγμα «έρευνας», άρα γνώσης; Μήπως ο διάλογος δεν ξεκινούσε με την έννοια του «Αγαθού» και δεν περιείχε άφθονο υλικό λογικής όσο και οντολογίας; Η μέθοδος της διαίρεσης, τα τέσσερα είδη του είναι, το ζήτημα της ταξινόμησης των ηδονών και του λόγου μέσα σε αυτά τα είδη, τι άλλο είναι όλα αυτά παρά επιστημονική έρευνα; Δεν μπορεί κανείς να συζητήσει σοβαρά για την ουσία της ηδονής χωρίς να χρησιμοποιήσει τη γνώση ως οδηγό. Ο Φίληβος, που περιορίζεται στον τομέα της ηδονής, καταδικάζεται στη σιωπή.

II 2 α. 55 С-58 Α. 

Σε αυτό το τμήμα η μέθοδος της διαίρεσης εφαρμόζεται ακόμη πιο αυστηρά από ό,τι στο προηγούμενο. Με αυτόν τον τρόπο, κατά τη διάρκεια αυτής της διαίρεσης, επιβεβαιώνεται η αντίθεση με την εριστική (57 D). Η πρώτη διαίρεση διακρίνει μεταξύ τεχνικής γνώσης (δημιουργικόν, 55 D) και γνώσης της εκπαίδευσης και της κατάρτισης (περί παιδείαν καὶ τροφήν), μια διάκριση που χρονολογείται από τον Πρωταγόρα (320 D και επόμενα). Η πρακτική μορφή γνώσης χωρίζεται μεταξύ των σπουδών που βασίζονται στην εμπειρία (όπως η μουσική τέχνη) και εκείνων που βασίζονται στη μαθηματική ακρίβεια (όπως η επιστήμη των κατασκευών). Τα μαθηματικά, με τη σειρά τους, χωρίζονται σε καθαρά και εφαρμοσμένα μαθηματικά. Έτσι, αναλογικά με ό,τι συνέβαινε με τη διαίρεση των ηδονών, υπάρχει μια ιεραρχική τάξη μεταξύ των επιστημών ανάλογα με τον βαθμό καθαρότητας (56 D, 57 AB). Και όπως τα καθαρά (ή φιλοσοφικά) μαθηματικά είναι ανώτερα από τα εφαρμοσμένα (μετρητικά), έτσι και αυτά ξεπερνιούνται από τη διαλεκτική που, ως επιστήμη του αιώνιου και αμετάβλητου όντος, είναι η πιο αληθινή γνώση (ἀληθεστάτη γνῶσις).

II 2 β. 58 A-59 D. 

Μόλις δημιουργηθεί το σύστημα των επιστημών, αν και σε επίπεδο προσχεδίου, υψώνεται μια αντίθετη φωνή. Ο Πρωτάρχος παραθέτει τον Γοργία, σύμφωνα με τον οποίο η «τέχνη της πειθούς» είναι η «ισχυρότερη» από όλες τις τέχνες, με την έννοια της πιο ισχυρής (ένα ακόμη στοιχείο για το είδος της μάχης που ο Πλάτωνας διεξήγαγε με πάθος την εποχή που έγραφε τον Γοργία, ενώ εδώ το ζήτημα παραμερίζεται διακριτικά από τον Σωκράτη). Μιλάμε για δύο διαφορετικά πράγματα, είναι η απάντηση του Σωκράτη στον Πρωτάρχο. Ο ισχυρισμός του ρήτορα βασίζεται στην πρακτική χρησιμότητα της τέχνης του. Εμείς, αντίθετα, αναζητούμε την αλήθεια και, όπως στην ανάλυση των ηδονών (58 C, βλ. 53 A και επόμενα), δεν μας ενδιαφέρει ποια επιστήμη (ή τέχνη) είναι η πιο ισχυρή, αλλά ποια είναι η πιο αληθινή και αυστηρή. Στην πραγματικότητα, δευτερεύοντα ζητήματα όπως η χρησιμότητα και η φήμη δεν μας αφορούν. Η απόφαση πρέπει να ληφθεί με βάση την εσωτερική διάθεση αυτού που θέτει το ερώτημα: «Η ψυχή μας έχει τη δύναμη να αγαπά την αλήθεια» (58 D). Αυτό σημαίνει ότι η ψυχή από τη φύση της τείνει προς την αληθινή ύπαρξη. Ούτε αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό με απλά θεωρητικούς όρους, αν και υπέροχους. «Να αγαπάς το αληθινό και - προσθέτει ο Σωκράτης στην ίδια πρόταση - να κάνεις τα πάντα με αυτό ως στόχο»: αυτός είναι ο σωκρατικός «πραγματισμός»(πρακτική στάση που συνδυάζει αγάπη για την αλήθεια και δράση) που αντιτίθεται, από τη μία πλευρά, στην επιθυμία για χρησιμότητα και δύναμη, σκοπό της ρητορικής, και, από την άλλη, σε μια καθαρά θεωρητική ύπαρξη.

Τα οντολογικά και επιστημολογικά αποτελέσματα συνοψίζονται και εξηγούνται εν συντομία στο τέλος του δεύτερου τμήματος. Τώρα είναι απολύτως ασφαλή από τις επιθέσεις του Γοργία. Ωστόσο, σε όλους μας – και ο Σωκράτης συμπεριλαμβάνεται σε αυτούς (59 B 10) – υπάρχει κάτι από την επιθυμία του για χρησιμότητα και εξουσία, και ακριβώς για αυτόν τον λόγο ο Πλάτωνας είχε εισαγάγει και στη συνέχεια αντικρούσει την αντίρρηση. Τώρα, απαλλαγμένοι από αυτόν τον κίνδυνο, ανοίγεται μπροστά μας το βασίλειο της καθαρής ύπαρξης και της σκέψης, το καθένα χωρισμένο σε τρία ανερχόμενα επίπεδα. Τα επίπεδα της ύπαρξης είναι στενά συντονισμένα με αυτά της σκέψης: πρώτον, το βασίλειο των «απόψεων» και των αντίστοιχων τεχνικών γνώσεων· δεύτερον, ο κόσμος της φύσης, της γέννησης και της φθοράς και οι επιστημονικοί κλάδοι που ασχολούνται με αυτά· τρίτον, η κυριαρχία της αληθινής ύπαρξης και της καθαρής σκέψης που ανήκει στη λογική δύναμη.

Η ανάλυση παρείχε όλα τα υλικά που χρειαζόμασταν όσον αφορά τόσο τη γνώση όσο και την ηδονή. Δεδομένου ότι γνωρίζουμε ήδη ότι η καλή ζωή είναι ένα μείγμα των δύο, το μόνο που απομένει είναι να επιτύχουμε αυτό το μείγμα - ή τουλάχιστον αυτό φαίνεται να είναι το κύριο θέμα, θα μπορούσαμε να πούμε: αυτό που βρίσκεται στο προσκήνιο του διαλόγου. Στην πραγματικότητα, αυτό που λείπει τελικά είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Το πρώτο μέρος του διαλόγου (το οντολογικό) δείχνει πώς ο κόσμος του «γίγνεσθαι» είναι ένα μείγμα των δύο τρόπων ύπαρξης, του ορίου και του απεριόριστου. Το δεύτερο μέρος (το εμπειρικό-πραγματικό) δείχνει πώς η καλή ζωή είναι ένα μείγμα γνώσης και ηδονής. Το πρώτο μέρος οδηγεί στο σημείο όπου η λογική, στην πιο γενική της έννοια, εμφανίζεται ως η ανώτατη σφαίρα της ύπαρξης και ως η αιτία της ανάμειξης. Το δεύτερο μέρος, αντίθετα, οδηγεί στο σημείο όπου η διαλεκτική αποκαλύπτεται ως η επιστήμη της καθαρής ύπαρξης, ανώτερη από όλες τις άλλες. Το τελικό μέρος, λοιπόν, πρέπει να επαναφέρει αυτές τις δύο γραμμές έρευνας, που προς το παρόν είναι ξεχωριστές, σε ενότητα.