Giovanni Reale - ΠΛΑΤΩΝ (44)

 Συνέχεια από: Σάββατο 12 Ιουλίου 2025

Giovanni Reale 

ΠΛΑΤΩΝ

VΙI

Η ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ «ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΛΟΥ» ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ ΤΟΥ ΝΟΗΤΟΥ ΜΕΤΑΑΙΣΘΗΤΟΥ ΟΝΤΟΣ

Η θεωρία των «Ιδεών» και η διδασκαλία των «Πρώτων και Υπέρτατων Αρχών»

Οντολογικές, γνωσιολογικές και αξιολογικές σημασίες των Αρχών

Ο Krämer έδειξε ότι η πρώτη Αρχή (και η δεύτερη, εξ αντιθέσεως), πέραν του ότι αποτελεί θεμέλιο του είναι, είναι επίσης θεμέλιο της γνωσιμότητας (γνώσης) των πραγμάτων και της αξιολογικής τους αποτίμησης.

Το Ένα, ενεργώντας επί της απεριόριστης δυαδικής αρχής, η οποία είναι ακαθόριστη και ατάκτως διατεταγμένη πολλαπλότητα, την καθορίζει, την οριοθετεί, την διατάσσει (την ταξινομεί), την ενοποιεί, παράγοντας κατά τούτο το Είναι σε διάφορα επίπεδα, όπως διευκρινίσαμε ανωτέρω.

Το ον, καθόσον είναι καθορισμένο, οριοθετημένο, ταξινομημένο και ενοποιημένο, καθίσταται εκ τούτου γνωρίσιμο. Πράγματι, μόνο αυτό που είναι καθορισμένο, περιορισμένο, ταξινομημένο και ενοποιημένο μπορεί να είναι γνωστό καθ’ εαυτό. Η αλήθεια και η γνωσιμότητα των πραγμάτων εξαρτώνται, συνεπώς, από την ενέργεια του Ενός επί της Δυάδος, η οποία, καθαυτήν, ως ακαθόριστη, απεριόριστη, ατάκτως διατεταγμένη πολλαπλότητα, θα ήταν καθ’ εαυτήν άγνωστη.

Το Ένα, επομένως, παράγει τάξη και σταθερότητα εν τῷ ὄντι (στο Είναι), και άρα αξία· διότι εκείνο που είναι καθορισμένο, οριοθετημένο, διατεταγμένο (ταξινομημένο) και ενοποιημένο, είναι συγχρόνως καλό και όμορφο. Το Αγαθόν είναι το ίδιο το Έν και όλα όσα παράγονται από το Ένα.

Η αρετή εντάσσεται ακριβώς σε αυτήν την προοπτική, ως τάξη που εγχαράσσεται υπό του Ενός επάνω σε εκείνο το οποίο από μόνο του, καθαυτό, τείνει προς την υπερβολή και την έλλειψη· δηλαδή ως ενότητα εν τῇ πολλαπλότητι (ενότητα στην πολλαπλότητα).

Καθίσταται, έτσι, κατανοητός ο λόγος για τον οποίον τα πλατωνικά μαθήματα περί των λεγομένων «ἀγράφων δογμάτων», που παραδίδονταν εντός της Ακαδημίας, έφεραν τον γενικό τίτλο "Περί τοῦ Ἀγαθοῦ".

Αναμφίβολα, σε μία πρώτη προσέγγιση αυτών των δογμάτων, ιδίως όταν αναγιγνώσκονται εντός των πενιχρών έμμεσων μαρτυριών των μαθητών —και του Αριστοτέλους ιδιαιτέρως— δύναται να εγερθεί ένα αίσθημα αποδοκιμασίας. Πρόκειται για την αντίδραση που εκδήλωσαν πολλοί μελετητές/ερμηνευτές στο παρελθόν (και την οποία πολλοί εξακολουθούν να έχουν), οι οποίοι, θεωρώντας τα δόγματα αυτά δυσαρμονικά προς τα όσα αναγινώσκονται στα πλατωνικά συγγράμματα ή αδυνατώντας να τα συμφιλιώσουν με αυτά, τα απέρριπταν. Πράγματι, εάν κανείς δεν εισχωρήσει σε εκείνη την περίπλοκη ιστορική περίοδο κατά την οποία έγραφε ο Πλάτων, και δεν κατανοήσει την έντονη διάκριση που ο ίδιος διενεργούσε μεταξύ γραπτής και προφορικής διδασκαλίας, εάν παραβλέψει τη ρητή και αιτιολογημένη δήλωσή του ότι δεν ήθελε να αποτυπώσει γραπτώς τα ζητήματα που θεωρούσε «υπέρτατης αξίας» —δηλαδή τη δογματική διδασκαλία των Αρχών σε πρωτολογικό επίπεδο—, τότε δεν μπορεί να κατανοήσει τα σχετικά μηνύματα.

Επιπλέον, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι πρόκειται για τύπο αντίδρασης που παρατηρήθηκε ήδη σε ορισμένους συγχρόνους του Πλάτωνος. Πράγματι, όπως μας παραδίδεται, ο Πλάτων αποδέχθηκε τουλάχιστον μία φορά να εκθέσει δημοσίως —εκτός της Ακαδημίας— τις «ἀγράφους διδασκαλίας» του, διαμέσου μιας δημόσιας διάλεξης (ή ενός κύκλου διαλέξεων)· όμως τα αποτελέσματα υπήρξαν απογοητευτικά. Ο Αριστόξενος μάς διηγείται:

Όπως συνήθιζε να διηγείται ο Αριστοτέλης, αυτή ήταν η εντύπωση της πλειονότητας εκείνων που παρακολούθησαν τη διάλεξη Περί τοῦ Ἀγαθοῦ. Διότι καθένας είχε προσέλθει εκεί, περιμένοντας να ακούσει για κάποιο από τα λεγόμενα ανθρώπινα αγαθά, όπως ο πλούτος, η υγεία, η σωματική ρώμη, ή, γενικότερα, μια θαυμαστή ευδαιμονία. Όταν όμως απεδείχθη ότι οι λόγοι περιστρέφονταν γύρω από μαθηματικά ζητήματα —αριθμούς, γεωμετρία και αστρονομία— και ότι εν τέλει εστηρίζετο η θέση ότι υπάρχει ένα Αγαθόν, ένα Έν, τότε, νομίζω, τούτο εφάνη απολύτως παραδοξολογικό (εντελώς παράδοξο). Κατά συνέπειαν, κάποιοι αισθάνθηκαν περιφρόνηση, άλλοι εξέφρασαν αποδοκιμασία, το κατέκριναν (Αριστόξενος, Αρμονικά στοιχεία, II 39-40).

Αν, ωστόσο, γίνει κατανοητό ό,τι προηγουμένως επιχειρήσαμε να αποσαφηνίσουμε, τα πράγματα αναφαίνονται υπό ένα εντελώς διαφορετικό φως.

Τέλος, ένα ακόμη σημείο αξίζει να αναδειχθεί: η διδασκαλία των δύο Αρχών στον Πλάτωνα συνιστά σχεδόν τέλεια μεταφυσική διατύπωση μιας από τις θεμελιώδεις δομές του ελληνικού τρόπου σκέψεως, όπως θα διαπιστώσουμε αμέσως στη συνέχεια.