Συνέχεια από: Δευτέρα 17 Νοεμβρίου 2025
https://www.youtube.com/watch?v=Hw-jL1EER5Q&t=1344s
Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται και για μια συγκεκριμένη φάση του Fichte. Ο Schelling, ωστόσο, είχε διατυπώσει θεμελιώδη κριτική όχι μόνο απέναντι στον Fichte, αλλά και σε άλλους φιλοσόφους — ακόμη και στον δικό σου αγαπημένο Spinoza —, τον οποίο επέκρινε αυστηρά, λέγοντας ότι και σε αυτόν η φύση στην ουσία απουσιάζει.
Δηλαδή, ασκεί μια γενική κριτική σε όλους τους προηγούμενους φιλοσόφους, εκτός από τον Giordano Bruno· αυτόν τον εξαιρεί.
Τι ήξερε όμως ο Schelling για τον Bruno, πολύ σύντομα; Σχεδόν τίποτα. Υπήρχε μόνο εκείνη η γνωστή πραγματεία του Jacobi — η περίφημη πραγματεία του Jacobi, που στρέφεται εναντίον του Spinozismus, ο οποίος τότε θεωρούνταν ταυτόσημος με αθεϊσμό, με άρνηση του Θεού.
Jochen Kirchhoff:
Σωστά. Ο Fichte, άλλωστε, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την έδρα του στην Ιένα επειδή κατηγορήθηκε για αθεϊσμό. Θεωρούνταν αδύνατο να υπάρχει «άθεος καθηγητής». Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε. Και τότε ο Jacobi, νομίζω το 1789 — τη χρονιά της Γαλλικής Επανάστασης —, έγραψε ένα μικρό κείμενο στο οποίο παρέθετε λίγα αποσπάσματα από τον Bruno, από το έργο De la causa, principio et uno («Περί της αιτίας, της αρχής και του Ενός»). Αυτά τα ελάχιστα αποσπάσματα είχαν τεράστια σημασία για την ιστορία του πνεύματος. Ο Goethe τα γνώριζε, και ο Schelling επίσης. Ακόμη και ο Hegel. Πράγματα που σήμερα δεν είναι ευρέως γνωστά για τον Bruno.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Άρα, εκεί εισέρχεται κάτι εντελώς διαφορετικό.
Αλλά ο Schelling άσκησε κριτική σε όλους τους άλλους φιλοσόφους, επειδή, κατά τη γνώμη του, στη σκέψη τους η φύση πρακτικά δεν εμφανίζεται.
Έτσι ήταν.
Jochen Kirchhoff:
Ακριβώς. Τους κατηγορεί ότι μιλούν αφηρημένα για τα πράγματα. Αυτό το καταλογίζει σε όλους — στον Descartes οπωσδήποτε, αλλά ακόμη και στον Spinoza, παρόλο που τον εκτιμούσε και επηρεάστηκε από αυτόν. Λέει, με λίγα λόγια: «Μιλάτε για το Απόλυτο, για τον Θεό, για την ουσία, αλλά η ζωντανή φύση — αυτή που αναπνέει, που κινείται — δεν υπάρχει καθόλου στα έργα σας».
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το σημείο εκκίνησης του Schelling· μπορούμε ήδη να αναφέρουμε τον πρώτο βασικό όρο του: Realidealismus (Ρεαλ-Ιδεαλισμός).
Ο ιδεαλισμός είναι ένα θαυμαστό οικοδόμημα, αλλά και ένα παράδοξο:
Δεν γνωρίζουμε πώς είναι ο κόσμος καθαυτός.
Προβάλλουμε πάνω του χώρο, χρόνο, αιτιότητα· τον «βγάζουμε από το καπέλο».
Κάπως παράλογο, έτσι δεν είναι; Ο ιδεαλισμός είναι λοιπόν ένα εξαιρετικά περίπλοκο κατασκεύασμα. Και ο Schelling τον επικρίνει, προτείνοντας αντ’ αυτού τον Realidealismus. Εννοεί ότι η λύση, ως φιλόσοφος της φύσης, είναι να ενώσει το πραγματικό, το υλικό, το αισθητό, με το ιδεατό. Η φύση είναι η αυτο-αποκάλυψη του ίδιου του Πνεύματος — το ίδιο το σκέπτεσθαι του Θεού, κατά κάποιον τρόπο.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ακριβώς, ναι. Ενώνει το πραγματικό με το ιδεατό.
Jochen Kirchhoff:
Και αυτό, αν το σκεφτείς, είναι ένας υπέροχος στοχασμός, κάτι που χρειαζόμαστε επειγόντως. Το καθαρά υλικό δεν μας οδηγεί πουθενά· και το καθαρά πνευματικό ή ιδεαλιστικό μάς οδηγεί στην παράνοια. Πρέπει να βρεθεί η ισορροπία.
Και αυτή ήταν η αφετηρία του: ο Realidealismus. Εξάλλου, ήδη με την Αναγέννηση του Ορθού Λόγου και με τον Descartes, είχε επέλθει μια βαθιά διάσπαση:
μια διάσπαση ανάμεσα στη λογική, αφηρημένη, σχεδόν μαθηματική σφαίρα του πνεύματος — όπως εκφράζεται και στον Fichte — και από την άλλη, σ’ έναν μηχανιστικό φυσικό κόσμο.
Αυτά τα δύο δεν έχουν πια καμία πραγματική σχέση μεταξύ τους. Ακόμα και στον Descartes, είναι ουσιαστικά ένα τεχνητό κατασκεύασμα — με τη διάσημη «επίφυση» (zirbeldrüse), που υποτίθεται ενώνει πνεύμα και σώμα. Μεταφέρει έτσι την εσωτερικότητα του ανθρώπου στο σώμα, ως «ώθηση της βούλησης». Αλλά στην ουσία, όλα είναι αιτιοκρατικά καθορισμένα. Και βασιζόμαστε σε μια απολύτως μηχανιστική εικόνα του κόσμου, η οποία δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με το πνευματικό.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Σωστά. Η περίφημη διάκριση res cogitans και res extensa — το σκεπτόμενο και το εκτεταμένο. Η res extensa είναι ο εκτεταμένος κόσμος, και η res cogitans, το ιδεατό, δεν έχει ούτε χώρο ούτε χρόνο.
Jochen Kirchhoff:
Ακριβώς. Και αυτό μπορεί κανείς να το αμφισβητήσει — όπως κάνω κι εγώ διαρκώς στα βιβλία και στα βίντεό μου. Είναι κατασκεύασμα, ένα προϊόν φαντασίας. Ότι δηλαδή το πνεύμα είναι «εκτός χώρου» και «εκτός χρόνου» — αυτό είναι μέσα στην ιδεαλιστική παράδοση.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Να προσθέσω όμως κάτι για τον Spinoza. Γιατί ο Spinoza υπερβαίνει σε ένα σημείο αυτό το χάσμα — ως Spinozική, θα το υπερασπιστώ αυτό.
Jochen Kirchhoff:
Το δέχομαι.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ο Spinoza είναι ο πρώτος που θέτει την ενότητα νόησης και βούλησης.
Και με αυτό θέτει ήδη τον σπόρο του Realidealismus. Εξισώνει τη ζωντανή, ενεργή βούληση που εμφανίζεται στη φύση με τη νοητική, περιεχομενική διάσταση της σκέψης· τα συνδέει. Αυτό είναι ο πρώτος συνθετικός στοχασμός, που άνοιξε και τον δρόμο για τη ρομαντική Φιλοσοφία της Φύσης.
Jochen Kirchhoff:
Απολύτως σωστό.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ο Goethe, άλλωστε, ήταν μεγάλος θαυμαστής του Spinoza — σε κάποιον βαθμό, μπορούμε να πούμε, ήταν Σπινοζιστής πριν γνωρίσει τον Schelling.
Είχε πάντως κάποιες επιφυλάξεις.
Το είπαμε κιόλας πριν έναν χρόνο, στο βίντεό μας για τον Goethe. Απέναντι στον Schelling, περίεργα, δεν είχε καμία επιφύλαξη. Αυτόν τον νεαρό, που θα μπορούσε να είναι εγγονός του, όπως σωστά είπες, τον βρήκε υπέροχο. Τον κάλεσε σπίτι του, ήπιαν μαζί τσάι, μίλησαν ώρες ατέλειωτες — και ο Goethe είπε ναι, ολοκληρωτικά. Τους άλλους, μάλλον δεν τους διάβασε ποτέ σοβαρά· ίσως λίγο Kant, ίσως και Hegel, αλλά πάντα από απόσταση.
Jochen Kirchhoff:
Ναι, πολύ σωστά όσα λες για τον Spinoza. Αυτό δεν μπορεί να το αρνηθεί κανείς. Και ο Schelling επηρεάστηκε βαθιά από τον Spinoza. Η επίδραση του Spinoza υπήρξε τεράστια, αυτό δεν αμφισβητείται.
Όμως ο Schelling θεωρούσε ότι το ουσιαστικό ζήτημα είναι η σχέση πνεύματος και φύσης. Και αυτό, προτού διαβάσω μερικά αποσπάσματα, είναι το θεμελιώδες θέμα κάθε στοχασμού: Πώς; Είμαστε πνευματικά όντα — αλλά είμαστε και υλικά όντα.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Αλλά όταν γνωρίζουμε, τι είναι αυτό που γνωρίζουμε, και πώς το γνωρίζουμε;
Πώς συνδέεται το πνεύμα με την ύλη;
Αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να οδηγήσει κανέναν στην παραφροσύνη — γιατί το ένα φαίνεται συχνά να εμποδίζει το άλλο και να βρίσκεται σε αντίφαση μαζί του.
Θα ήθελε κανείς πάντα τη σύνθεση, την ενοποίηση, την αρμονία· αλλά αυτό δεν λειτουργεί τόσο εύκολα.
Διότι, ως φυσικά-αισθητά όντα, δεν είμαστε απλώς πνεύμα, είμαστε και ύλη.
Πώς συνδέονται αυτά;
Και αυτό είναι ακριβώς που προσπαθεί να σκεφτεί ενωμένα ο Schelling.
Είναι όμως το βασικό πρόβλημα κάθε στοχασμού — ένα πρόβλημα που κανείς δεν μπορεί να παρακάμψει.
Ακόμα και οι σημερινοί «πνευματικοί» ή ιδεαλιστές άνθρωποι, ή πολλοί που κινούνται σε εσωτερικά ή εσωτεριστικά ρεύματα, το αντιμετωπίζουν συχνά πολύ απλοϊκά.
Στην πραγματικότητα, είναι πολύ πιο δύσκολο.
Και ο Schelling δεν το έκανε εύκολο για τον εαυτό του — το είδε καθαρά.
Jochen Kirchhoff:
Θα ήθελα να αναφέρω δύο σύντομα, αλλά καίρια αποσπάσματα για τον Realidealismus.
Δύο μόνο. Από το 1797, την απαρχή της Φιλοσοφίας της Φύσης του.
Πόσο χρονών ήταν τότε ο Schelling; Ήταν είκοσι δύο. Φαντάσου: είκοσι δύο ετών.
Δεν θέλω να σχολιάσω τους σημερινούς εικοσιδυάρηδες, αλλά είναι εντυπωσιακό. Schelling, 1797:
«Ο εξωτερικός κόσμος βρίσκεται ανοιγμένος μπροστά μας, για να ξαναβρούμε μέσα του την ιστορία του δικού μας πνεύματος.»
— „Die äußere Welt liegt vor uns aufgeschlagen, um in ihr die Geschichte unseres Geistes wiederzufinden.“
Δηλαδή, μέσα στον υλικό κόσμο, μέσα στη φύση, ανακαλύπτουμε την ιστορία του δικού μας πνεύματος. Τι σημαίνει αυτό;
Και τώρα μια φράση υπέροχη — ίσως η πιο διάσημη φράση του Schelling:
«Η φύση πρέπει να είναι το ορατό πνεύμα, και το πνεύμα η αόρατη φύση.»
— „Die Natur soll der sichtbare Geist, der Geist die unsichtbare Natur sein.“
Η φύση ως ορατό πνεύμα, το πνεύμα ως αόρατη φύση. Τέτοιες διατυπώσεις βρίσκουμε και στον Novalis. Κάπως είναι και τα δύο το ίδιο — και συγχρόνως όχι το ίδιο. «Δεν θεωρούμε το σύστημα των παραστάσεών μας μέσα στο Είναι του, αλλά μέσα στη Γένεσή του.» Η φιλοσοφία γίνεται «γενετική» — εμφανίζεται δηλαδή η ιδέα της ανάπτυξης, που ο Schelling δανείζεται και από τον Goethe, την ιδέα της μεταμόρφωσης (Metamorphose).
Αυτό πρέπει να το τονίσουμε.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, και πρέπει οπωσδήποτε να μιλήσουμε αμέσως μετά και για το πώς τέτοιες ιδέες κυκλοφορούσαν ήδη τότε, κάτι που πολλοί σήμερα δεν γνωρίζουν. Αν μου το θυμίσεις, μπορούμε να το επαναφέρουμε.
Jochen Kirchhoff:
«Το σύστημα της φύσης είναι ταυτόχρονα το σύστημα του δικού μας πνεύματος.»
Έτσι γράφει ο Schelling.
Και έχει δίκιο: μόνο έτσι μπορούμε να γνωρίσουμε οτιδήποτε.
Αν δεν ίσχυε αυτό — αν δηλαδή ο πνευματικός λόγος δεν υπήρχε καθόλου μέσα στη φύση — τότε η σκέψη μας θα συνετρίβη πάνω σε ένα μαύρο τοίχο, πάνω σε έναν σιδερένιο φραγμό.
Πρέπει — και αυτό ισχύει ακόμη και για τη φυσική επιστήμη — να δεχτούμε ότι υπάρχει πνεύμα μέσα στη φύση.
Jochen Kirchhoff:
Αλλιώς η γνώση δεν είναι πρακτικά δυνατή. Αν δεν υπάρχει πνεύμα στη φύση, τότε θα πρέπει να πούμε: «Εντάξει, μπορούμε μόνο να προβάλλουμε τα δικά μας».
Δεύτερο απόσπασμα:
«Όσο είμαι ο ίδιος ταυτόσημος με τη φύση, κατανοώ τι είναι η ζωντανή φύση, τόσο καλά όσο κατανοώ τη δική μου ζωή. Κατανοώ πώς αυτή η καθολική ζωή της φύσης αποκαλύπτεται σε άπειρες μορφές, σε βαθμιαίες εξελίξεις — ναι, σε μεταμορφώσεις — σε σταδιακές προσεγγίσεις προς την ελευθερία.
Μόλις όμως χωρίσω τον εαυτό μου, και μαζί μου κάθε τι το ιδεατό, από τη φύση, δεν μου απομένει παρά ένα νεκρό αντικείμενο. Και παύω να κατανοώ πώς είναι δυνατή μια ζωή έξω από εμένα.» Αυτό, θα λέγαμε, αγγίζει ήδη το ίδιο το σημείο επαφής, τη ραφή που καθιστά δυνατή τη γνώση.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Φαντάσου τώρα — δεν έχω τη φράση κατά λέξη στο μυαλό μου, αλλά θα τη θυμάσαι — το απόσπασμα που λέει: «Το γνωρίζον και το γνωριζόμενο είναι το ίδιο.»
Το ένα ωθείται προς τη γνώση, θέλει να ιδωθεί, μόνο επειδή θέλει να ιδωθεί· κάτι που, αν το σκεφτούμε φαινομενολογικά και πούμε ότι είμαστε όμοιοι με τη φύση, το γνωρίζουμε και από εμάς τους ίδιους: υπάρχει μέσα μας κάτι που θέλει να ιδωθεί από τους άλλους, που ωθείται προς την εμφάνιση.
Κι από την άλλη, υπάρχει και κάτι που θέλει να βλέπει, να γνωρίζει.
Και χωρίς αυτή τη διπλή βούληση — τη βούληση της γνώσης και τη βούληση του να ιδωθεί κανείς, του να εμφανιστεί — η φύση δεν θα φανερωνόταν όπως τη γνωρίζουμε.
Jochen Kirchhoff:
Ναι, υπάρχει η περίφημη φράση του Εμπεδοκλή, ότι μπορεί κανείς να γνωρίσει μόνο αυτό που είναι ο ίδιος. Παρ’ όλα αυτά, και ο μορφολόγος Adolf Portmann — στον οποίο αναφέρεται και η Hannah Arendt — περιγράφει γι’ αυτόν τον λόγο την εμφάνιση, δηλαδή την εξωτερική μορφή στη μορφολογία, ως το γνήσιο φαινόμενο:
Είναι το σημείο όπου το άτομο ωθείται να φανερωθεί, να έρθει στην παρουσία.
Ενώ, για παράδειγμα, στο εσωτερικό, στο οργανικό εσωτερικό, υπάρχει πολύ λίγη ατομική ποικιλία από άτομο σε άτομο — εκεί δεν εκδηλώνεται τόσο η ατομικότητα.
Η πραγματική μορφή, αυτό που θέλω να αποκαλύψω, βρίσκεται λοιπόν στην εξωτερική μορφολογία — στο πρόσωπο, στην έκφραση, στη στάση, στη μορφή.
Και αυτό είναι στην ουσία και το μόνο που εξηγεί γιατί, ας πούμε, τα πουλιά — θα έλεγα οι παγώνες, για παράδειγμα — δίνουν τόση σημασία στην εμφάνιση.
Οι θηλυκές παγώνες ή άλλα ζώα επιλέγουν τον σύντροφό τους προσέχοντας πλήθος ιδιοτήτων, που δεν μπορούν να εξηγηθούν απλά με κριτήρια «ικανότητας επιβίωσης».
Πρόκειται για την εμφάνιση, τη μορφή, για τη συνάντηση αυτών των δύο πόλων — του φαινομένου και του βλέποντος.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Πολύ ενδιαφέρον — το ζήτημα της ομορφιάς στη φύση.
Επειδή το ανέφερες: προβάλλουμε άραγε εμείς την ομορφιά;
Χαιρόμαστε βλέποντας ένα παγώνι να ανοίγει την ουρά του — αλλά γνωρίζει τό ίδιο τό παγώνι ότι είναι όμορφο; Το ξέρει ή όχι; Είναι ασυνείδητο μέσα στην ομορφιά του; Είναι η ομορφιά προβολή του ανθρώπου ή υπάρχει και «εκεί έξω»; Είναι η φύση όμορφη καθαυτή, ακόμη κι αν δεν την παρατηρεί κανείς, ή η ομορφιά υπάρχει μόνο στο μάτι του θεατή; Όλα αυτά παίζουν τεράστιο ρόλο· είναι ερωτήματα που επανέρχονται συνεχώς:
Προβάλλουμε άραγε το όμορφο, το νόημα, μέσα στη φύση;
Jochen Kirchhoff:
Κι ωστόσο αξίζει να το υπογραμμίσουμε: είναι χονδροειδής απλούστευση της φύσης να ισχυρίζεται κανείς ότι το μόνο που συμβαίνει είναι διαδικασίες επιβίωσης.
Ότι, δηλαδή, ζωή και θάνατος εξαντλούν το νόημα του ζην.
Αν όμως παρατηρήσουμε τη φύση — ιδίως τα ζώα — βλέπουμε συμπεριφορές που δεν μπορούν να εξηγηθούν απλά με τέτοια σχήματα.
Για παράδειγμα, μια καρακάξα που κρέμεται από ένα στύλο και αρχίζει να κουνιέται πάνω-κάτω, ή περπατά πάνω σε μια σκεπή με χιόνι και κυλιέται κάτω, σαν να κάνει τσουλήθρα.
Αυτά δεν είναι ούτε μηχανισμοί επιβίωσης ούτε προγραμματισμένες αντιδράσεις.
Δείχνουν ότι υπάρχει μέσα στη φύση κάτι που χαίρεται να εκδηλώνεται — κάτι παιγνιώδες, μια βούληση προς την εμφάνιση, όπως έλεγε και ο Schelling.
Jochen Kirchhoff:
Αν τώρα κοιτάξω τον παράγοντα της επιβίωσης και της αναπαραγωγής, θα έλεγα ότι έτσι εξηγείται η καρακάξα — τότε θα είχα έρθει σε επαφή με το «εγκέφαλό» της, και αυτό είναι σωστό. Θέλω όμως να αναφέρω πολύ σύντομα ένα σημείο που είναι σχετικά άγνωστο.
Συνήθως λέγεται ότι η ιδέα μιας κάποιας εξέλιξης στη φύση ανάγεται στον Charles Darwin. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Ήδη στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα — και σίγουρα πριν από τον Charles Darwin — ήταν μια απολύτως διαδεδομένη ιδέα, την οποία φυσικά γνώριζε και ο Schelling.
Η ιδέα της μεταμόρφωσης και της εξέλιξης της φύσης — από το ανόργανο (ας το βάλουμε σε εισαγωγικά, γιατί για τον Schelling δεν υπάρχει πραγματικά «ανόργανο») έως το οργανικό — ήταν ήδη τότε στο προσκήνιο.
Ένας από τους πιο διάσημους εκπροσώπους αυτής της ιδέας ήταν ο Erasmus Darwin, ο παππούς του Charles Darwin. Ο Erasmus Darwin είχε, στην ουσία, προαναγγείλει σχεδόν ολόκληρη τη θεωρία του εγγονού του — ή, θα μπορούσε να πει κανείς, ο εγγονός απλώς ανέπτυξε ό,τι ο παππούς είχε ήδη διατυπώσει. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό.
Αν κοιτάξεις πώς διάβαζαν τότε τον Goethe — δηλαδή οι «μισοκαλλιεργημένοι» αναγνώστες του Goethe, όπως λέγαμε —, πολλοί νομίζουν σήμερα πως ο Goethe είχε επηρεαστεί από τον Charles Darwin.
Αλλά όχι — μιλούσε για τον Erasmus Darwin, τον παππού.
Και ο Novalis τον γνώριζε επίσης.
Και βέβαια ο Schelling τον γνώριζε. Ήξερε επίσης έναν ορισμένο Kielmeyer, τον οποίο είχε ακούσει ως φοιτητής, ο οποίος είχε ήδη διατυπώσει με σαφήνεια μια θεωρία της εξέλιξης. Αυτό ο Schelling το ήξερε — δεν το «ανακάλυψε» μόνος του, αλλά το συνέχισε και το βάθυνε.
Και τον επηρέασε βαθιά. Όπως είπε ο ίδιος: «Η φιλοσοφία γίνεται γενετική.» Η φύση είναι μια διαδικασία γίγνεσθαι — όχι κάτι στατικό, αλλά δυναμικό, ένας ζωντανός οργανικός ρυθμός, στο πνεύμα του Goethe. Το είχαμε πει κιόλας στο βίντεό μας για τον Goethe: η μεταμόρφωση του κόσμου.
Ο κόσμος ως ζωντανός ποταμός, ένας ποταμός οργανωμένος, καθοδηγούμενος από νόμους, ζωντανός. Και μέσα σ’ αυτόν τον ποταμό είναι ενταγμένος και ο άνθρωπος — ως φυσικό και ως πνευματικό ον. Αυτό που μέσα μας βιώνουμε ως ένωση φύσης και πνεύματος — ή ως ένταση, ως αντίθεση που μερικές φορές ξεσπά — υπάρχει και μέσα στη φύση την ίδια. Και αυτό, φυσικά, το βρίσκουμε αργότερα ξανά και στον Schopenhauer.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Αυτό μόνο παρενθετικά. Ο Schopenhauer έχει πολλές ομοιότητες με τον Schelling — σε αρκετά σημεία είναι πολύ κοντά του.
Αλλά, όπως συμβαίνει πάντα, ο καθένας διαμορφώνει τη δική του «αστρολογική» ή πνευματική konstellation, τοποθετεί τον εαυτό του και αποστασιοποιείται ευχαρίστως από τους άλλους. Αυτό έκανε και ο Schelling, φυσικά, και ο Schopenhauer επίσης.
Και βέβαια, ο Schopenhauer δεν παραδεχόταν πρόθυμα τι ακριβώς είχε δανειστεί από τον Schelling. Αλλά αυτό είναι ίσως κάτι πολύ ανθρώπινο — που αξίζει να το δει κανείς ξανά.
Jochen Kirchhoff:
Εσύ, σε μία από τις μονογραφίες σου για τον Robert, είχες συγκεντρώσει δέκα σημεία που περιγράφουν συνοπτικά τη Φιλοσοφία της Φύσης του Schelling. Να τα αναφέρουμε εδώ;
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, ας το κάνουμε.
Jochen Kirchhoff:
Μπορώ ευχαρίστως να το κάνω. Λοιπόν, τότε, πριν από σαράντα χρόνια — είναι απίστευτο, σαράντα χρόνια πριν! —, είχα προσπαθήσει σε εκείνη τη μονογραφία να συμπυκνώσω τη σκέψη του Schelling σε δέκα σημεία. Δεν υπάρχει πουθενά αλλού κάτι τέτοιο. Ήθελα όμως να το κάνω, γιατί ήθελα να βοηθήσω τον αναγνώστη· να του δώσω έναν προσανατολισμό. Γιατί, όπως είπα και πριν, αλλιώς μπορεί κανείς να «χαθεί» μέσα στο έργο του Schelling.
Να πω κάτι παρεμπιπτόντως, πριν περάσουμε στα σημεία:
Ένας καλός φίλος μου είχε διαβάσει τη μονογραφία μου για τον Schelling και — πράγμα που δεν έπρεπε να κάνει — πήγε και αγόρασε ολόκληρη την Gesamtausgabe, τη συγκεντρωτική έκδοση των έργων του Schelling.
Και μετά απογοητεύτηκε. Μου είπε: «Μα τι είναι αυτό; Εσύ έχεις υπέροχα αποσπάσματα, θαυμάσιες φράσεις — εγώ δεν τα βρίσκω αυτά μέσα στο έργο!»
Και του απάντησα:
«Ναι, γιατί πρέπει να τα αναζητήσεις. Δεν είναι σερβιρισμένα έτοιμα σε δίσκο.»
Πραγματικά — αν δώσεις ένα τυχαίο βιβλίο του Schelling σε κάποιον και του πεις να το διαβάσει, την επόμενη μέρα θα στο φέρει πίσω και θα πει:
‘Ενδιαφέρον, αλλά χρειάζομαι πολύ περισσότερη ενασχόληση γι’ αυτό — και προς το παρόν δεν έχω χρόνο, λυπάμαι, κύριε Kirchhoff.’»
Έτσι είναι. Και γι’ αυτό συγκέντρωσα δέκα σημεία, που τα ονόμασα Grundgedanken der Naturphilosophie — βασικές σκέψεις της Φιλοσοφίας της Φύσης.
Πριν όμως από αυτά, είχα παραθέσει ένα υπέροχο απόσπασμα του ίδιου του Schelling, που θέλω να το ξαναδιαβάσω, γιατί είναι εξαιρετικό:
«Αν θέλει κανείς να τιμήσει έναν φιλόσοφο — και αυτό ισχύει για κάθε φιλόσοφο —
πρέπει να τον κατανοήσει στο σημείο όπου βρισκόταν πριν προχωρήσει στις περαιτέρω συνέπειες. Στις βασικές του σκέψεις. Γιατί στην περαιτέρω του ανάπτυξη μπορεί, ενάντια στις ίδιες του τις προθέσεις, να σφάλει. Και τίποτε δεν είναι ευκολότερο από το να σφάλεις στη φιλοσοφία· γιατί κάθε λάθος βήμα έχει άπειρες συνέπειες, και κινείσαι σε έναν δρόμο που από όλες τις πλευρές περιβάλλεται από γκρεμούς.»
Και προσθέτω: Η φιλοσοφία είναι πραγματικά άβυσσος. Όποιος σκέφτεται σοβαρά, αργά ή γρήγορα, φτάνει στην άβυσσο — τουλάχιστον στην αρχή.
Συνεχίζεται
Δηλαδή, ασκεί μια γενική κριτική σε όλους τους προηγούμενους φιλοσόφους, εκτός από τον Giordano Bruno· αυτόν τον εξαιρεί.
Τι ήξερε όμως ο Schelling για τον Bruno, πολύ σύντομα; Σχεδόν τίποτα. Υπήρχε μόνο εκείνη η γνωστή πραγματεία του Jacobi — η περίφημη πραγματεία του Jacobi, που στρέφεται εναντίον του Spinozismus, ο οποίος τότε θεωρούνταν ταυτόσημος με αθεϊσμό, με άρνηση του Θεού.
Jochen Kirchhoff:
Σωστά. Ο Fichte, άλλωστε, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την έδρα του στην Ιένα επειδή κατηγορήθηκε για αθεϊσμό. Θεωρούνταν αδύνατο να υπάρχει «άθεος καθηγητής». Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε. Και τότε ο Jacobi, νομίζω το 1789 — τη χρονιά της Γαλλικής Επανάστασης —, έγραψε ένα μικρό κείμενο στο οποίο παρέθετε λίγα αποσπάσματα από τον Bruno, από το έργο De la causa, principio et uno («Περί της αιτίας, της αρχής και του Ενός»). Αυτά τα ελάχιστα αποσπάσματα είχαν τεράστια σημασία για την ιστορία του πνεύματος. Ο Goethe τα γνώριζε, και ο Schelling επίσης. Ακόμη και ο Hegel. Πράγματα που σήμερα δεν είναι ευρέως γνωστά για τον Bruno.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Άρα, εκεί εισέρχεται κάτι εντελώς διαφορετικό.
Αλλά ο Schelling άσκησε κριτική σε όλους τους άλλους φιλοσόφους, επειδή, κατά τη γνώμη του, στη σκέψη τους η φύση πρακτικά δεν εμφανίζεται.
Έτσι ήταν.
Jochen Kirchhoff:
Ακριβώς. Τους κατηγορεί ότι μιλούν αφηρημένα για τα πράγματα. Αυτό το καταλογίζει σε όλους — στον Descartes οπωσδήποτε, αλλά ακόμη και στον Spinoza, παρόλο που τον εκτιμούσε και επηρεάστηκε από αυτόν. Λέει, με λίγα λόγια: «Μιλάτε για το Απόλυτο, για τον Θεό, για την ουσία, αλλά η ζωντανή φύση — αυτή που αναπνέει, που κινείται — δεν υπάρχει καθόλου στα έργα σας».
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το σημείο εκκίνησης του Schelling· μπορούμε ήδη να αναφέρουμε τον πρώτο βασικό όρο του: Realidealismus (Ρεαλ-Ιδεαλισμός).
Ο ιδεαλισμός είναι ένα θαυμαστό οικοδόμημα, αλλά και ένα παράδοξο:
Δεν γνωρίζουμε πώς είναι ο κόσμος καθαυτός.
Προβάλλουμε πάνω του χώρο, χρόνο, αιτιότητα· τον «βγάζουμε από το καπέλο».
Κάπως παράλογο, έτσι δεν είναι; Ο ιδεαλισμός είναι λοιπόν ένα εξαιρετικά περίπλοκο κατασκεύασμα. Και ο Schelling τον επικρίνει, προτείνοντας αντ’ αυτού τον Realidealismus. Εννοεί ότι η λύση, ως φιλόσοφος της φύσης, είναι να ενώσει το πραγματικό, το υλικό, το αισθητό, με το ιδεατό. Η φύση είναι η αυτο-αποκάλυψη του ίδιου του Πνεύματος — το ίδιο το σκέπτεσθαι του Θεού, κατά κάποιον τρόπο.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ακριβώς, ναι. Ενώνει το πραγματικό με το ιδεατό.
Jochen Kirchhoff:
Και αυτό, αν το σκεφτείς, είναι ένας υπέροχος στοχασμός, κάτι που χρειαζόμαστε επειγόντως. Το καθαρά υλικό δεν μας οδηγεί πουθενά· και το καθαρά πνευματικό ή ιδεαλιστικό μάς οδηγεί στην παράνοια. Πρέπει να βρεθεί η ισορροπία.
Και αυτή ήταν η αφετηρία του: ο Realidealismus. Εξάλλου, ήδη με την Αναγέννηση του Ορθού Λόγου και με τον Descartes, είχε επέλθει μια βαθιά διάσπαση:
μια διάσπαση ανάμεσα στη λογική, αφηρημένη, σχεδόν μαθηματική σφαίρα του πνεύματος — όπως εκφράζεται και στον Fichte — και από την άλλη, σ’ έναν μηχανιστικό φυσικό κόσμο.
Αυτά τα δύο δεν έχουν πια καμία πραγματική σχέση μεταξύ τους. Ακόμα και στον Descartes, είναι ουσιαστικά ένα τεχνητό κατασκεύασμα — με τη διάσημη «επίφυση» (zirbeldrüse), που υποτίθεται ενώνει πνεύμα και σώμα. Μεταφέρει έτσι την εσωτερικότητα του ανθρώπου στο σώμα, ως «ώθηση της βούλησης». Αλλά στην ουσία, όλα είναι αιτιοκρατικά καθορισμένα. Και βασιζόμαστε σε μια απολύτως μηχανιστική εικόνα του κόσμου, η οποία δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με το πνευματικό.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Σωστά. Η περίφημη διάκριση res cogitans και res extensa — το σκεπτόμενο και το εκτεταμένο. Η res extensa είναι ο εκτεταμένος κόσμος, και η res cogitans, το ιδεατό, δεν έχει ούτε χώρο ούτε χρόνο.
Jochen Kirchhoff:
Ακριβώς. Και αυτό μπορεί κανείς να το αμφισβητήσει — όπως κάνω κι εγώ διαρκώς στα βιβλία και στα βίντεό μου. Είναι κατασκεύασμα, ένα προϊόν φαντασίας. Ότι δηλαδή το πνεύμα είναι «εκτός χώρου» και «εκτός χρόνου» — αυτό είναι μέσα στην ιδεαλιστική παράδοση.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Να προσθέσω όμως κάτι για τον Spinoza. Γιατί ο Spinoza υπερβαίνει σε ένα σημείο αυτό το χάσμα — ως Spinozική, θα το υπερασπιστώ αυτό.
Jochen Kirchhoff:
Το δέχομαι.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ο Spinoza είναι ο πρώτος που θέτει την ενότητα νόησης και βούλησης.
Και με αυτό θέτει ήδη τον σπόρο του Realidealismus. Εξισώνει τη ζωντανή, ενεργή βούληση που εμφανίζεται στη φύση με τη νοητική, περιεχομενική διάσταση της σκέψης· τα συνδέει. Αυτό είναι ο πρώτος συνθετικός στοχασμός, που άνοιξε και τον δρόμο για τη ρομαντική Φιλοσοφία της Φύσης.
Jochen Kirchhoff:
Απολύτως σωστό.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ο Goethe, άλλωστε, ήταν μεγάλος θαυμαστής του Spinoza — σε κάποιον βαθμό, μπορούμε να πούμε, ήταν Σπινοζιστής πριν γνωρίσει τον Schelling.
Είχε πάντως κάποιες επιφυλάξεις.
Το είπαμε κιόλας πριν έναν χρόνο, στο βίντεό μας για τον Goethe. Απέναντι στον Schelling, περίεργα, δεν είχε καμία επιφύλαξη. Αυτόν τον νεαρό, που θα μπορούσε να είναι εγγονός του, όπως σωστά είπες, τον βρήκε υπέροχο. Τον κάλεσε σπίτι του, ήπιαν μαζί τσάι, μίλησαν ώρες ατέλειωτες — και ο Goethe είπε ναι, ολοκληρωτικά. Τους άλλους, μάλλον δεν τους διάβασε ποτέ σοβαρά· ίσως λίγο Kant, ίσως και Hegel, αλλά πάντα από απόσταση.
Jochen Kirchhoff:
Ναι, πολύ σωστά όσα λες για τον Spinoza. Αυτό δεν μπορεί να το αρνηθεί κανείς. Και ο Schelling επηρεάστηκε βαθιά από τον Spinoza. Η επίδραση του Spinoza υπήρξε τεράστια, αυτό δεν αμφισβητείται.
Όμως ο Schelling θεωρούσε ότι το ουσιαστικό ζήτημα είναι η σχέση πνεύματος και φύσης. Και αυτό, προτού διαβάσω μερικά αποσπάσματα, είναι το θεμελιώδες θέμα κάθε στοχασμού: Πώς; Είμαστε πνευματικά όντα — αλλά είμαστε και υλικά όντα.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Αλλά όταν γνωρίζουμε, τι είναι αυτό που γνωρίζουμε, και πώς το γνωρίζουμε;
Πώς συνδέεται το πνεύμα με την ύλη;
Αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να οδηγήσει κανέναν στην παραφροσύνη — γιατί το ένα φαίνεται συχνά να εμποδίζει το άλλο και να βρίσκεται σε αντίφαση μαζί του.
Θα ήθελε κανείς πάντα τη σύνθεση, την ενοποίηση, την αρμονία· αλλά αυτό δεν λειτουργεί τόσο εύκολα.
Διότι, ως φυσικά-αισθητά όντα, δεν είμαστε απλώς πνεύμα, είμαστε και ύλη.
Πώς συνδέονται αυτά;
Και αυτό είναι ακριβώς που προσπαθεί να σκεφτεί ενωμένα ο Schelling.
Είναι όμως το βασικό πρόβλημα κάθε στοχασμού — ένα πρόβλημα που κανείς δεν μπορεί να παρακάμψει.
Ακόμα και οι σημερινοί «πνευματικοί» ή ιδεαλιστές άνθρωποι, ή πολλοί που κινούνται σε εσωτερικά ή εσωτεριστικά ρεύματα, το αντιμετωπίζουν συχνά πολύ απλοϊκά.
Στην πραγματικότητα, είναι πολύ πιο δύσκολο.
Και ο Schelling δεν το έκανε εύκολο για τον εαυτό του — το είδε καθαρά.
Jochen Kirchhoff:
Θα ήθελα να αναφέρω δύο σύντομα, αλλά καίρια αποσπάσματα για τον Realidealismus.
Δύο μόνο. Από το 1797, την απαρχή της Φιλοσοφίας της Φύσης του.
Πόσο χρονών ήταν τότε ο Schelling; Ήταν είκοσι δύο. Φαντάσου: είκοσι δύο ετών.
Δεν θέλω να σχολιάσω τους σημερινούς εικοσιδυάρηδες, αλλά είναι εντυπωσιακό. Schelling, 1797:
«Ο εξωτερικός κόσμος βρίσκεται ανοιγμένος μπροστά μας, για να ξαναβρούμε μέσα του την ιστορία του δικού μας πνεύματος.»
— „Die äußere Welt liegt vor uns aufgeschlagen, um in ihr die Geschichte unseres Geistes wiederzufinden.“
Δηλαδή, μέσα στον υλικό κόσμο, μέσα στη φύση, ανακαλύπτουμε την ιστορία του δικού μας πνεύματος. Τι σημαίνει αυτό;
Και τώρα μια φράση υπέροχη — ίσως η πιο διάσημη φράση του Schelling:
«Η φύση πρέπει να είναι το ορατό πνεύμα, και το πνεύμα η αόρατη φύση.»
— „Die Natur soll der sichtbare Geist, der Geist die unsichtbare Natur sein.“
Η φύση ως ορατό πνεύμα, το πνεύμα ως αόρατη φύση. Τέτοιες διατυπώσεις βρίσκουμε και στον Novalis. Κάπως είναι και τα δύο το ίδιο — και συγχρόνως όχι το ίδιο. «Δεν θεωρούμε το σύστημα των παραστάσεών μας μέσα στο Είναι του, αλλά μέσα στη Γένεσή του.» Η φιλοσοφία γίνεται «γενετική» — εμφανίζεται δηλαδή η ιδέα της ανάπτυξης, που ο Schelling δανείζεται και από τον Goethe, την ιδέα της μεταμόρφωσης (Metamorphose).
Αυτό πρέπει να το τονίσουμε.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, και πρέπει οπωσδήποτε να μιλήσουμε αμέσως μετά και για το πώς τέτοιες ιδέες κυκλοφορούσαν ήδη τότε, κάτι που πολλοί σήμερα δεν γνωρίζουν. Αν μου το θυμίσεις, μπορούμε να το επαναφέρουμε.
Jochen Kirchhoff:
«Το σύστημα της φύσης είναι ταυτόχρονα το σύστημα του δικού μας πνεύματος.»
Έτσι γράφει ο Schelling.
Και έχει δίκιο: μόνο έτσι μπορούμε να γνωρίσουμε οτιδήποτε.
Αν δεν ίσχυε αυτό — αν δηλαδή ο πνευματικός λόγος δεν υπήρχε καθόλου μέσα στη φύση — τότε η σκέψη μας θα συνετρίβη πάνω σε ένα μαύρο τοίχο, πάνω σε έναν σιδερένιο φραγμό.
Πρέπει — και αυτό ισχύει ακόμη και για τη φυσική επιστήμη — να δεχτούμε ότι υπάρχει πνεύμα μέσα στη φύση.
Jochen Kirchhoff:
Αλλιώς η γνώση δεν είναι πρακτικά δυνατή. Αν δεν υπάρχει πνεύμα στη φύση, τότε θα πρέπει να πούμε: «Εντάξει, μπορούμε μόνο να προβάλλουμε τα δικά μας».
Δεύτερο απόσπασμα:
«Όσο είμαι ο ίδιος ταυτόσημος με τη φύση, κατανοώ τι είναι η ζωντανή φύση, τόσο καλά όσο κατανοώ τη δική μου ζωή. Κατανοώ πώς αυτή η καθολική ζωή της φύσης αποκαλύπτεται σε άπειρες μορφές, σε βαθμιαίες εξελίξεις — ναι, σε μεταμορφώσεις — σε σταδιακές προσεγγίσεις προς την ελευθερία.
Μόλις όμως χωρίσω τον εαυτό μου, και μαζί μου κάθε τι το ιδεατό, από τη φύση, δεν μου απομένει παρά ένα νεκρό αντικείμενο. Και παύω να κατανοώ πώς είναι δυνατή μια ζωή έξω από εμένα.» Αυτό, θα λέγαμε, αγγίζει ήδη το ίδιο το σημείο επαφής, τη ραφή που καθιστά δυνατή τη γνώση.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Φαντάσου τώρα — δεν έχω τη φράση κατά λέξη στο μυαλό μου, αλλά θα τη θυμάσαι — το απόσπασμα που λέει: «Το γνωρίζον και το γνωριζόμενο είναι το ίδιο.»
Το ένα ωθείται προς τη γνώση, θέλει να ιδωθεί, μόνο επειδή θέλει να ιδωθεί· κάτι που, αν το σκεφτούμε φαινομενολογικά και πούμε ότι είμαστε όμοιοι με τη φύση, το γνωρίζουμε και από εμάς τους ίδιους: υπάρχει μέσα μας κάτι που θέλει να ιδωθεί από τους άλλους, που ωθείται προς την εμφάνιση.
Κι από την άλλη, υπάρχει και κάτι που θέλει να βλέπει, να γνωρίζει.
Και χωρίς αυτή τη διπλή βούληση — τη βούληση της γνώσης και τη βούληση του να ιδωθεί κανείς, του να εμφανιστεί — η φύση δεν θα φανερωνόταν όπως τη γνωρίζουμε.
Jochen Kirchhoff:
Ναι, υπάρχει η περίφημη φράση του Εμπεδοκλή, ότι μπορεί κανείς να γνωρίσει μόνο αυτό που είναι ο ίδιος. Παρ’ όλα αυτά, και ο μορφολόγος Adolf Portmann — στον οποίο αναφέρεται και η Hannah Arendt — περιγράφει γι’ αυτόν τον λόγο την εμφάνιση, δηλαδή την εξωτερική μορφή στη μορφολογία, ως το γνήσιο φαινόμενο:
Είναι το σημείο όπου το άτομο ωθείται να φανερωθεί, να έρθει στην παρουσία.
Ενώ, για παράδειγμα, στο εσωτερικό, στο οργανικό εσωτερικό, υπάρχει πολύ λίγη ατομική ποικιλία από άτομο σε άτομο — εκεί δεν εκδηλώνεται τόσο η ατομικότητα.
Η πραγματική μορφή, αυτό που θέλω να αποκαλύψω, βρίσκεται λοιπόν στην εξωτερική μορφολογία — στο πρόσωπο, στην έκφραση, στη στάση, στη μορφή.
Και αυτό είναι στην ουσία και το μόνο που εξηγεί γιατί, ας πούμε, τα πουλιά — θα έλεγα οι παγώνες, για παράδειγμα — δίνουν τόση σημασία στην εμφάνιση.
Οι θηλυκές παγώνες ή άλλα ζώα επιλέγουν τον σύντροφό τους προσέχοντας πλήθος ιδιοτήτων, που δεν μπορούν να εξηγηθούν απλά με κριτήρια «ικανότητας επιβίωσης».
Πρόκειται για την εμφάνιση, τη μορφή, για τη συνάντηση αυτών των δύο πόλων — του φαινομένου και του βλέποντος.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Πολύ ενδιαφέρον — το ζήτημα της ομορφιάς στη φύση.
Επειδή το ανέφερες: προβάλλουμε άραγε εμείς την ομορφιά;
Χαιρόμαστε βλέποντας ένα παγώνι να ανοίγει την ουρά του — αλλά γνωρίζει τό ίδιο τό παγώνι ότι είναι όμορφο; Το ξέρει ή όχι; Είναι ασυνείδητο μέσα στην ομορφιά του; Είναι η ομορφιά προβολή του ανθρώπου ή υπάρχει και «εκεί έξω»; Είναι η φύση όμορφη καθαυτή, ακόμη κι αν δεν την παρατηρεί κανείς, ή η ομορφιά υπάρχει μόνο στο μάτι του θεατή; Όλα αυτά παίζουν τεράστιο ρόλο· είναι ερωτήματα που επανέρχονται συνεχώς:
Προβάλλουμε άραγε το όμορφο, το νόημα, μέσα στη φύση;
Jochen Kirchhoff:
Κι ωστόσο αξίζει να το υπογραμμίσουμε: είναι χονδροειδής απλούστευση της φύσης να ισχυρίζεται κανείς ότι το μόνο που συμβαίνει είναι διαδικασίες επιβίωσης.
Ότι, δηλαδή, ζωή και θάνατος εξαντλούν το νόημα του ζην.
Αν όμως παρατηρήσουμε τη φύση — ιδίως τα ζώα — βλέπουμε συμπεριφορές που δεν μπορούν να εξηγηθούν απλά με τέτοια σχήματα.
Για παράδειγμα, μια καρακάξα που κρέμεται από ένα στύλο και αρχίζει να κουνιέται πάνω-κάτω, ή περπατά πάνω σε μια σκεπή με χιόνι και κυλιέται κάτω, σαν να κάνει τσουλήθρα.
Αυτά δεν είναι ούτε μηχανισμοί επιβίωσης ούτε προγραμματισμένες αντιδράσεις.
Δείχνουν ότι υπάρχει μέσα στη φύση κάτι που χαίρεται να εκδηλώνεται — κάτι παιγνιώδες, μια βούληση προς την εμφάνιση, όπως έλεγε και ο Schelling.
Jochen Kirchhoff:
Αν τώρα κοιτάξω τον παράγοντα της επιβίωσης και της αναπαραγωγής, θα έλεγα ότι έτσι εξηγείται η καρακάξα — τότε θα είχα έρθει σε επαφή με το «εγκέφαλό» της, και αυτό είναι σωστό. Θέλω όμως να αναφέρω πολύ σύντομα ένα σημείο που είναι σχετικά άγνωστο.
Συνήθως λέγεται ότι η ιδέα μιας κάποιας εξέλιξης στη φύση ανάγεται στον Charles Darwin. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Ήδη στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα — και σίγουρα πριν από τον Charles Darwin — ήταν μια απολύτως διαδεδομένη ιδέα, την οποία φυσικά γνώριζε και ο Schelling.
Η ιδέα της μεταμόρφωσης και της εξέλιξης της φύσης — από το ανόργανο (ας το βάλουμε σε εισαγωγικά, γιατί για τον Schelling δεν υπάρχει πραγματικά «ανόργανο») έως το οργανικό — ήταν ήδη τότε στο προσκήνιο.
Ένας από τους πιο διάσημους εκπροσώπους αυτής της ιδέας ήταν ο Erasmus Darwin, ο παππούς του Charles Darwin. Ο Erasmus Darwin είχε, στην ουσία, προαναγγείλει σχεδόν ολόκληρη τη θεωρία του εγγονού του — ή, θα μπορούσε να πει κανείς, ο εγγονός απλώς ανέπτυξε ό,τι ο παππούς είχε ήδη διατυπώσει. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό.
Αν κοιτάξεις πώς διάβαζαν τότε τον Goethe — δηλαδή οι «μισοκαλλιεργημένοι» αναγνώστες του Goethe, όπως λέγαμε —, πολλοί νομίζουν σήμερα πως ο Goethe είχε επηρεαστεί από τον Charles Darwin.
Αλλά όχι — μιλούσε για τον Erasmus Darwin, τον παππού.
Και ο Novalis τον γνώριζε επίσης.
Και βέβαια ο Schelling τον γνώριζε. Ήξερε επίσης έναν ορισμένο Kielmeyer, τον οποίο είχε ακούσει ως φοιτητής, ο οποίος είχε ήδη διατυπώσει με σαφήνεια μια θεωρία της εξέλιξης. Αυτό ο Schelling το ήξερε — δεν το «ανακάλυψε» μόνος του, αλλά το συνέχισε και το βάθυνε.
Και τον επηρέασε βαθιά. Όπως είπε ο ίδιος: «Η φιλοσοφία γίνεται γενετική.» Η φύση είναι μια διαδικασία γίγνεσθαι — όχι κάτι στατικό, αλλά δυναμικό, ένας ζωντανός οργανικός ρυθμός, στο πνεύμα του Goethe. Το είχαμε πει κιόλας στο βίντεό μας για τον Goethe: η μεταμόρφωση του κόσμου.
Ο κόσμος ως ζωντανός ποταμός, ένας ποταμός οργανωμένος, καθοδηγούμενος από νόμους, ζωντανός. Και μέσα σ’ αυτόν τον ποταμό είναι ενταγμένος και ο άνθρωπος — ως φυσικό και ως πνευματικό ον. Αυτό που μέσα μας βιώνουμε ως ένωση φύσης και πνεύματος — ή ως ένταση, ως αντίθεση που μερικές φορές ξεσπά — υπάρχει και μέσα στη φύση την ίδια. Και αυτό, φυσικά, το βρίσκουμε αργότερα ξανά και στον Schopenhauer.
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Αυτό μόνο παρενθετικά. Ο Schopenhauer έχει πολλές ομοιότητες με τον Schelling — σε αρκετά σημεία είναι πολύ κοντά του.
Αλλά, όπως συμβαίνει πάντα, ο καθένας διαμορφώνει τη δική του «αστρολογική» ή πνευματική konstellation, τοποθετεί τον εαυτό του και αποστασιοποιείται ευχαρίστως από τους άλλους. Αυτό έκανε και ο Schelling, φυσικά, και ο Schopenhauer επίσης.
Και βέβαια, ο Schopenhauer δεν παραδεχόταν πρόθυμα τι ακριβώς είχε δανειστεί από τον Schelling. Αλλά αυτό είναι ίσως κάτι πολύ ανθρώπινο — που αξίζει να το δει κανείς ξανά.
Jochen Kirchhoff:
Εσύ, σε μία από τις μονογραφίες σου για τον Robert, είχες συγκεντρώσει δέκα σημεία που περιγράφουν συνοπτικά τη Φιλοσοφία της Φύσης του Schelling. Να τα αναφέρουμε εδώ;
Gwendolin Walter-Kirchhoff:
Ναι, ας το κάνουμε.
Jochen Kirchhoff:
Μπορώ ευχαρίστως να το κάνω. Λοιπόν, τότε, πριν από σαράντα χρόνια — είναι απίστευτο, σαράντα χρόνια πριν! —, είχα προσπαθήσει σε εκείνη τη μονογραφία να συμπυκνώσω τη σκέψη του Schelling σε δέκα σημεία. Δεν υπάρχει πουθενά αλλού κάτι τέτοιο. Ήθελα όμως να το κάνω, γιατί ήθελα να βοηθήσω τον αναγνώστη· να του δώσω έναν προσανατολισμό. Γιατί, όπως είπα και πριν, αλλιώς μπορεί κανείς να «χαθεί» μέσα στο έργο του Schelling.
Να πω κάτι παρεμπιπτόντως, πριν περάσουμε στα σημεία:
Ένας καλός φίλος μου είχε διαβάσει τη μονογραφία μου για τον Schelling και — πράγμα που δεν έπρεπε να κάνει — πήγε και αγόρασε ολόκληρη την Gesamtausgabe, τη συγκεντρωτική έκδοση των έργων του Schelling.
Και μετά απογοητεύτηκε. Μου είπε: «Μα τι είναι αυτό; Εσύ έχεις υπέροχα αποσπάσματα, θαυμάσιες φράσεις — εγώ δεν τα βρίσκω αυτά μέσα στο έργο!»
Και του απάντησα:
«Ναι, γιατί πρέπει να τα αναζητήσεις. Δεν είναι σερβιρισμένα έτοιμα σε δίσκο.»
Πραγματικά — αν δώσεις ένα τυχαίο βιβλίο του Schelling σε κάποιον και του πεις να το διαβάσει, την επόμενη μέρα θα στο φέρει πίσω και θα πει:
‘Ενδιαφέρον, αλλά χρειάζομαι πολύ περισσότερη ενασχόληση γι’ αυτό — και προς το παρόν δεν έχω χρόνο, λυπάμαι, κύριε Kirchhoff.’»
Έτσι είναι. Και γι’ αυτό συγκέντρωσα δέκα σημεία, που τα ονόμασα Grundgedanken der Naturphilosophie — βασικές σκέψεις της Φιλοσοφίας της Φύσης.
Πριν όμως από αυτά, είχα παραθέσει ένα υπέροχο απόσπασμα του ίδιου του Schelling, που θέλω να το ξαναδιαβάσω, γιατί είναι εξαιρετικό:
«Αν θέλει κανείς να τιμήσει έναν φιλόσοφο — και αυτό ισχύει για κάθε φιλόσοφο —
πρέπει να τον κατανοήσει στο σημείο όπου βρισκόταν πριν προχωρήσει στις περαιτέρω συνέπειες. Στις βασικές του σκέψεις. Γιατί στην περαιτέρω του ανάπτυξη μπορεί, ενάντια στις ίδιες του τις προθέσεις, να σφάλει. Και τίποτε δεν είναι ευκολότερο από το να σφάλεις στη φιλοσοφία· γιατί κάθε λάθος βήμα έχει άπειρες συνέπειες, και κινείσαι σε έναν δρόμο που από όλες τις πλευρές περιβάλλεται από γκρεμούς.»
Και προσθέτω: Η φιλοσοφία είναι πραγματικά άβυσσος. Όποιος σκέφτεται σοβαρά, αργά ή γρήγορα, φτάνει στην άβυσσο — τουλάχιστον στην αρχή.
Συνεχίζεται
ΕΔΩ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Η ΠΗΓΗ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ. ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ ΜΑΖΙ, ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ, ΕΚ ΤΟΥ ΜΗΔΕΝΟΣ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου