Giovanni RealeΠΛΑΤΩΝ
ΧΙ
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΜΙΜΗΣΗ ΣΤΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣστηριγμένου στη «σωστή μεσότητα» από τον άνθρωπο
και του φυσικού κόσμου από τον Δημιουργό
Ο ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, εφόσον δημιουργείται διαρκώς, όπως όλες οι πραγματικότητες που δημιουργούνται, έχει γεννηθεί από μία αιτία, καθώς είναι αδύνατο κάτι να γεννηθεί χωρίς να έχει αιτία.
Ολόκληρη η πραγματικότητα, όπως γνωρίζουμε, συγκροτείται σύμφωνα με μια διπολική δομή, δηλαδή από ένα υλικό στοιχείο και από ένα μορφικό στοιχείο (που αντιστοιχούν στις δύο πρώτες και ύψιστες αρχές). Οι νοητές πραγματικότητες (οι Ιδέες) είναι αιώνιες και επομένως δεν χρειάζονται καμία αιτία για να παραχθούν· αντιθέτως, ο φυσικός κόσμος, εφόσον γίνεται συνεχώς (το «γίνεται» εδώ είναι με την έννοια του «έρχεται σε γένεση, γεννιέται, μεταβάλλεται), έχει ανάγκη από μια αιτία που να παράγει εκείνη τη «μείξη» των δύο αρχών, αποτυπώνοντας τις μορφές στην άμορφη υλική αρχή, καθιστώντας την ακριβώς έναν «κόσμο».
Ο Πλάτων γράφει:
Η γένεση αυτού του κόσμου προήλθε ως μείξη που συνίσταται από συνδυασμό αναγκαιότητας και νοημοσύνης (η γέννηση αυτού του κόσμου είναι προϊόν ανάμειξης: προήλθε από τη συνδυασμένη δράση της Ανάγκης και του νου). Και επειδή η νοημοσύνη κυριαρχούσε πάνω στην αναγκαιότητα πείθοντάς την να οδηγεί προς το βέλτιστο τα περισσότερα από τα πράγματα που γεννιούνταν, κατ’ αυτόν τον τρόπο και για αυτούς τους λόγους, μέσω της αναγκαιότητας που νικήθηκε από την νοητή πειθώ, εξ αρχής συγκροτήθηκε αυτό το σύμπαν. (Ο νους επιβλήθηκε στην Ανάγκη πείθοντας την να επιδράσει με τρόπο θετικό στα περισσότερα δημιουργήματα· έτσι φθάσαμε στα πρώτα στάδια της δημιουργίας του σύμπαντος, ακριβώς επειδή η Ανάγκη ηττήθηκε από την έλλογη πειθώ). (Τίμαιος, 48Α)
Και ακόμη:
Πριν από αυτό, όλα τα πράγματα βρίσκονταν χωρίς λόγο και χωρίς μέτρο. Όταν όμως ο Θεός άρχισε να διατάσσει το σύμπαν, η φωτιά πρώτα, και μετά η γη, και το νερό, και ο αέρας είχαν βέβαια κάποιο ίχνος από τον εαυτό τους, αλλά βρίσκονταν σε εκείνες τις συνθήκες στις οποίες βρίσκεται κάθε τι όταν ο Θεός απουσιάζει. Αυτά, λοιπόν, που βρίσκονταν σε αυτή την κατάσταση, τα διαμόρφωσε κατ’ αρχάς με μορφές και με αριθμούς. Και το ότι ο Θεός συγκρότησε αυτά τα πράγματα με τον πιο όμορφο και καλύτερο δυνατό τρόπο, ξεκινώντας από μια κατάσταση που δεν είχε καμία τέτοια μορφή, ας μείνει για όλα τα πράγματα ένα δεδομένο, ειπωμένο μια για πάντα.
[Μετάφραση Β. Κάλφας: Ως τότε όλα βρίσκονταν σε κατάσταση άλογη και άμετρη. Τον καιρό που ξεκινούσε η διακόσμηση του σύμπαντος, η φωτιά, το νερό, η γη και ο αέρας αρχικά παρουσίαζαν ίχνη μονό της φύσης τους, δίνοντας την εντύπωση πραγμάτων που έχουν ολοκληρωτικά εγκαταλειφθεί από τον θεό. Το πρώτο λοιπόν βήμα του Θεού ήταν να τα παραλάβει όπως ήταν τότε και να τα ανασχηματίσει μέσω συγκεκριμένων μορφών και αριθμών. Ότι ο Θεός τα παρέλαβε ατελή και τα ανασυγκρότησε προσδίδοντας τους την ύψιστη δυνατή τελειότητα, είναι κάτι που, όπως πάντοτε λέμε, πρέπει να το δεχθούμε ως πρωταρχικό δεδομένο]. (Τίμαιος, 53Α-Β)
Και να μερικές πολύ σημαντικές επισημάνσεις, σχετικές με το θέμα που εξετάζουμε, από τον ίδιο τον Πλάτωνα. Ο θείος Δημιουργός, όπως κάθε τεχνίτης, παράγει «βλέποντας», δηλαδή θεωρώντας ένα πρότυπο. Όμως ο Τεχνίτης θα μπορούσε να αναφέρεται σε δύο διαφορετικά είδη προτύπων: σε αυτό που είναι πάντοτε το ίδιο, ή σε εκείνο που γίνεται. Αν ο Τεχνίτης λάβει ως πρότυπο το αιώνιο ον, αυτό που παράγει είναι όμορφο· αν, αντίθετα, λάβει ως πρότυπο μια πραγματικότητα που γεννιέται, αυτό που παράγει δεν είναι όμορφο.
Εάν λοιπόν ισχύει αυτό, η προκαταρκτική «θέαση»του Δημιουργού αποδεικνύεται καθοριστική. Από τη θέαση ή τη θεωρία εκείνου που είναι πάντοτε το ίδιο, προκύπτει η ικανότητα πραγματοποίησης της Ιδέας και η δύναμη του προτύπου· και επομένως, κατ’ ανάγκη, το έργο που παράγεται είναι όμορφο. Η θέαση του προτύπου και η συνεπαγόμενη δημιουργική δύναμη που αυτή η θέαση προκαλεί αποτελούν, λοιπόν, τον κεντρικό άξονα της δημιουργίας του πράγματος.
Ας διαβάσουμε το πλέον σημαντικό πλατωνικό κείμενο σχετικά με αυτό:
Για ό,τι είναι γεννητό είπαμε ότι είναι αναγκαίο να έχει παραχθεί από μια αιτία. Όμως ο Δημιουργός και Πατέρας αυτού του σύμπαντος είναι πολύ δύσκολο να βρεθεί, και, αν βρεθεί, είναι αδύνατο να μιλήσει κανείς γι’ Αυτόν σε όλους. Και αυτό πρέπει να ερευνηθεί για το σύμπαν: προς ποιο από τα παραδείγματα/πρότυπα έβλεπε εκείνος που το κατασκεύασε· στο παράδειγμα που είναι πάντοτε το ίδιο και ταυτόσημο ή σε εκείνο που γεννιέται; Αν όμως αυτός ο κόσμος είναι όμορφος και ο Τεχνίτης (ο Δημιουργός) είναι αγαθός, είναι φανερό ότι έβλεπε το αιώνιο παράδειγμα/πρότυπο· ενώ αν ο Τεχνίτης δεν ήταν τέτοιος, πράγμα που δεν επιτρέπεται σε κανέναν να πει, θα είχε δει το γεννητό πρότυπο. Αλλά είναι φανερό σε όλους ότι εκείνος έβλεπε το αιώνιο πρότυπο· διότι το σύμπαν είναι το πιο όμορφο από τα γεννητά πράγματα, και ο Τεχνίτης (ο Δημιουργός) είναι η καλύτερη από τις αιτίες. Αν, λοιπόν, το σύμπαν έχει παραχθεί έτσι, δημιουργήθηκε από τον Τεχνίτη (δημιουργό) βλέποντας εκείνο που συλλαμβάνεται με τον λόγο και με τη φρόνηση και που είναι πάντοτε το ίδιο. Με αυτά τα δεδομένα, είναι απολύτως αναγκαίο αυτός ο κόσμος να είναι εικόνα κάποιου άλλου.
[Μετάφραση Β. Κάλφας: Έχουμε ακόμη πει ότι αυτό που έγινε, έγινε κατ' ανάγκην από κάποιο αίτιο. Ο ποιητής και πατέρας αυτού του σύμπαντος είναι ωστόσο δύσκολο να βρεθεί· και αν ακόμη τον βρει κάποιος, είναι αδύνατον να τον φανερώσει σε όλους τους ανθρώπους. Παρ' όλα αυτά, χρειάζεται να διερευνήσουμε το εξής: σύμφωνα με ποιο από τα δύο υποδείγματα σχεδίασε τον κόσμο ο κατασκευαστής του; Σύμφωνα με αυτό που είναι αμετάβλητο και σταθερό ή σύμφωνα με κάτι που έχει γίνει; Αν βέβαια ισχύει ότι αυτός ο κόσμος είναι ωραίος και ο δημιουργός του αγαθός, τότε είναι φανερό ότι χρησιμοποιήθηκε το αιώνιο υπόδειγμα. Αν όμως -πράγμα που θα ήταν ασέβεια και να το πει κανείς- ισχύει το αντίθετο, τότε ως υπόδειγμα χρησιμοποιήθηκε κάτι που είχε γίνει. Όλοι λοιπόν αντιλαμβάνονται ότι χρησιμοποιήθηκε το αιώνιο υπόδειγμα, αφού ο κόσμος αυτός είναι όντως το ωραιότερο δημιούργημα και ο δημιουργός του το άριστο αίτιο. Ο κόσμος επομένως έχει γεννηθεί και έχει σχεδιαστεί με βάση το αμετάβλητο αντικείμενο του λόγου και της φρόνησης. Αφού λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, αυτός ο κόσμος είναι κατ' ανάγκην εικόνα κάποιου άλλου]. (Τίμαιος, 28 C-29 B)
Συνεπώς, η «θέαση» ή «θεωρία» και η «μίμηση» έχουν μια πραγματικά εξαιρετική οντολογική διάσταση και βαρύτητα, πέρα από την αξιολογική.
Και αυτό συνιστά την ακριβή ανατροπή/αντιστροφή εκείνου του μεθοδικού αναγωγισμού του αφαιρετικού εμπειρισμού, μέσα στον οποίο ο Havelock κλείνει τον Πλάτωνα σαν σε πραγματικό «κρεβάτι του Προκρούστη».
ΣΧΟΛΙΟ:Σ' ΑΥΤΑ ΤΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΗ ΓΡΑΜΜΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟ. Ο ΟΠΟΙΟΣ ΥΙΟΘΕΤΕΙ ΤΟΝ ΚΑΚΟ ΘΕΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΧΗΜΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. Η ΚΟΡΗ ΑΥΤΩΝ ΤΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΣΗΜΕΡΑ ΟΝΟΜΑΖΕΤΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ.
ΤΙ ΒΛΕΠΟΥΝ ΑΥΤΟΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ; ΤΗΝ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. ΤΟ ΑΜΟΡΦΟ ΚΑΙ ΑΔΙΑΜΟΡΦΩΤΟ ΚΑΙ ΠΑΡΟΤΙ ΚΗΡΥΤΤΟΥΝ ΤΗΝ ΧΑΡΑ ΔΕΙΧΝΟΥΝ ΤΗΝ ΑΣΧΗΜΙΑ.. ΠΑΡΟΤΙ ΑΡΝΟΥΝΤΑΙ ΤΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΜΟΝΟ ΤΗΝ ΑΣΧΗΜΙΑ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου